Мі́хал Федаро́ўскі, часам Міхаі́л Адо́льфавіч Федаро́ўскі (, радзей Fedorowski; , Варшава — , Варшава) — беларускі і польскі этнограф, фалькларыст і археолаг-аматар, садоўнік, аграном, даследчык польскай і беларускай народнай культуры.

Збіраў кнігі, творы жывапісу і графікі, гістарычныя, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, вёў археалагічныя раскопкі ў Пружанскім, Ваўкавыскім і іншых паветах Гродзенскай губерні. Сабраў каля 1,5 тыс. беларускіх песенных і танцавальных мелодый, 5 тыс. беларускіх народных песень, каля 10 тыс. прыказак, сотні казак, загадак і іншых твораў, якія выдадзеныя ў фундаментальнай шматтомнай працы «Люд беларускі на Русі Літоўскай» (1897—1981). Значную частку сваіх збораў запісаў на Сакольшчыне, Янаўшчыне, Дуброўшчыне, у ваколіцах Беластоку, Нараўкі. Таксама аўтар этнаграфічнай працы «Пружана і яе ваколіцы».

Біяграфія

Сям’я і маладосць

Міхал Федароўскі паходзіў з варшаўскай шляхецкай сям’і. Яго бацькамі былі Адольф Федароўскі (паходзіў з Кашубаў, загінуў у 1870 годзе ў бітве пад Арлеанам у шэрагах французскай арміі падчас франка-прускай вайны) і Элеанора з роду Гансовічаў, полька паводле паходжання.

Асобу маладога Міхала шмат у чым фармаваў кантакт з варшаўскай інтэлігенцыяй: дом яго бацькоў наведвалі такія вядомыя навукоўцы і літаратары, як Раман Зморскі, Караль Куч, Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі, мастак Караль Клос і іншыя. У дзяцінстве (калі яму было 13 гадоў) хлопец перахварэў на туберкулёз лёгкіх, што моцна паўплывала на яго фізічнае здароўе, фінансавую сітуацыю і вымушала яго шмат часу праводзіць на кліматычных курортах у Шчаўніцы і Мерана. У той жа час бацька эміграваў у Францыю. Падчас яго адсутнасці (а затым і пасля яго смерці) маці Федароўскага змяніла веравызнанне на праваслаўнае і выйшла замуж за адстаўнога расійскага афіцэра Камісажэўскага ().

Паводле запісу ў легітымацыйнай кніжцы, выдадзенай у 1870 годзе, Міхал Федароўскі быў каталіцкага вызнання, шляхецкага саслоўя, сярэдняга росту, меў выцягнуты твар, светлыя валасы і блакітныя вочы.

Адукацыя і кар’ера Міхал Федароўскі не меў сістэматычнай адукацыі. У 1870 годзе ён скончыў 4 класы ў Варшаве. Наступныя тры гады ён навучаўся агратэхніцы падчас практык і курсаў у перадавых магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарках (1871—1873): у Драздове ў Францішка Лутаслаўскага, у Дзержбіі ў Рамана Ласоцкага, праходзіў садаводчую практыку ва Урсынаве пад Варшавай і вывучаў пчалярства ў школе Казіміра Лявіцкага. У той жа перыяд (1870—1872) ён самастойна папаўняў веды па філасофіі, гісторыі і літаратуры пад кіраўніцтвам педагога-пазітывіста Францішка Крупінскага.

У 1873 годзе ён вырашыў атрымаць прафесію адміністратара маёнткаў і пачаў вучыцца як вольны слухач на агранамічным факультэце Пятроўска-Разумоўскай акадэміі пад Масквой. Аднак праз пяць месяцаў з-за рэцыдыву запалення лёгкіх і фінансавых цяжкасцей мусіў перапыніць навучанне.

У 1875 годзе ён пераехаў ва Уладавіцы ў Алькускім павеце, дзе быў прыняты ў прыватную агранамічную школу Міхала Палескага і неўзабаве стаў адміністратарам аднаго з яго фальваркаў. Тамсама ён сустрэў Оскара Кольберга, Зыгмунта Глогера і Францішка Крупінскага. Адмовіўшыся ад прапанаванай паездкі ў экзатычныя калоніі Галандыі на Яве і Суматры, ён вырашыў прысвяціць жыццё даследаванню народнай культуры Польшчы і Беларусі. Да гэтага кроку яго асабліва падштурхнула чытанне «Парадніка для збіральнікаў народных рэчаў» () вядомага этнографа і лінгвіста Яна Карловіча (Варшава, 1871). У сваіх успамінах Федароўскі так апісваў гэты момант, які адбыўся ў суседнім маёнтку Мзураў:

У 1875—1877 гадах ён праводзіў даследаванні ў Келецкім ваяводстве пад кіраўніцтвам Зыгмунта Глогера, плёнам якіх стала двухтомная манаграфія «Люд з ваколіц Жарка, Севежа і Пілыцы» ().

У 1877 годзе быў прызваны ў расійскую армію, аднак праз паўгода быў звольнены са службы спецыяльным царскім указам як адзіны сын у сям’і.

На беларускіх землях (1877—1904) Пасля звальнення з войска Федароўскі на 26 гадоў звязаў сваё жыццё з беларускімі землямі, працуючы адміністратарам і арандатарам розных маёнткаў. З канца 1877 года ён жыў у фальварку Ліноўка каля Пружан у маёнтку маршалка Валянціна Швыкоўскага. Тут ён пачаў свае маштабныя і інтэнсіўныя палявыя даследаванні на тэрыторыі захаду Беларусі. Вынікам гэтага стала фундаментальная серыя выданняў «Люд беларускі».

Этнограф аб’ездзіў велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: Пружанскі, Ваўкавыскі, Лідскі, Слонімскі, Сакольскі, Беластоцкі, Бельскі, Аўгустоўскі, Гродзенскі, Вілейскі, Навагрудскі і Слуцкі. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх мясцовых інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: Ян Дзежка з Сакольскага павета, Тадэвуш Мацвейчык, Антось Высоцкі і Паўліна Керсноўская, якую Ян Карловіч называў «беларускай Шахеразадай».

У перыяд з 1884 па 1894 год ён арандаваў маёнтак Косін Ваўкавыскага павета ад роду Ельскіх. Тут ён цесна сышоўся з беларускай і польскай інтэлігенцыяй, пазнаёміўся з мастаком Ігнацыем Урублеўскім і антраполагам Юліянам Талька-Грынцэвічам. Асабліва цёплыя сяброўскія і прафесійныя сувязі ўсталяваліся ў яго з Янам Карловічам, які асабіста прыязджаў да Федароўскага ў Косін у 1889 і 1891 гадах. Карловіч моцна паўплываў на навуковыя погляды Федароўскага, дапамагаў яму з нотнымі запісамі беларускіх мелодый і рэкамендаваў яго працы ў Акадэмію ведаў у Кракаве. Патрабаванне прафесара Ізідара Капярніцкага з Акадэміі ведаў у 1889 годзе прымусіла Федароўскага цалкам змяніць структуру яго манаграфіі: замест тэматычнага падзелу ён мусіў згрупаваць матэрыялы выключна па геаграфічным прынцыпе (па губернях і паветах) і адмовіцца ад публікацыі шырокага гістарычна-фізіяграфічнага ўступу.

Жывучы ў Студзяроўшчыне (гл. Слонім), Федароўскі пачаў збіраць лекавыя і . Пад уплывам звароту прафесара Юзафа Растафіньскага «Заклік да не-батанікаў збіраць народныя назвы раслін» (1883), ён пачаў складаць унікальны Літоўскі гербарый з узорамі беларускай флоры і іх мясцовымі народнымі назвамі. Разам з Зыгмунтам Глогерам ён праводзіў археалагічныя раскопкі стаянак і могільнікаў (у тым ліку курганоў) сярэднявечнай эпохі ў Ваўкавыскім павеце. З 1877 па 1892 год ён сабраў каля 11 тысяч археалагічных і 1 тысячу этнаграфічных матэрыялаў, якія адпраўляў Глогеру ў .

У 1892 годзе ён пазнаёміўся з Музеем Расійскага геаграфічнага таварыства ў Троіцкасаўску. Стаў таксама членам Львоўскага народазнаўчага таварыства, , а праз год — і Нумізматычна-археалагічнага таварыства.

Падчас знаходжання на беларускіх землях ён сабраў каля трох тысяч кніг. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі апынуўся ў «маёнткавай руіне» з-за паводак, якія залівалі яго палі. Да фінансавага краху дадаліся і сямейныя трагедыі (смерць траіх дзяцей і разрыў з жонкай). Таму частку сваіх калекцый ён перадаў дзяржаўным установам, такім як Музей Дзедушыцкіх у Львове, , Польскае краязнаўчае таварыства, астатнюю частку захаваў (каля 1500) або прадаў. На жаль, шмат ягоных фотаздымкаў, зробленых пераважна старым людзям падчас знаходжання ў Косіне, згубіліся. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены даследчык назаўжды пакінуў Беларусь.

Вяртанне ў Варшаву і апошнія гады Пераехаўшы ў Варшаву, Федароўскі прысвяціў сябе апрацоўцы сабраных матэрыялаў і працы ў антыкварыяце. Ён быў агентам, пасрэднікам і экспертам пры гандлі кнігамі і калекцыямі. У 1906 годзе на заказ графа Маўрыцыя Замойскага ён распачаў этнаграфічнае даследаванне Замойшчыны, аднак з-за пераследу паліцыі быў вымушаны абмежавацца толькі архіўнымі пошукамі. У 1910 годзе працаваў разам з Тадэвушам Корзанам у спецыяльнай камісіі па інвентарызацыі і выданні спадчыны свайго памерлага сябра Зыгмунта Глогера.

Падчас Першай сусветнай вайны ўступіў у шэрагі палітычных і нацыянальных груповак: Кола Вялікага Княства Літоўскага, Беларускага народнага камітэта і Лігі заходніх зямель. З 1920 года працаваў ва ўпраўленні прапаганды штаба . Ён напісаў шматлікія заклікі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і штодзённых газет. Яго працы гэтага перыяду засталіся ананімнымі.

У чэрвені 1921 года ён уладкаваўся штатным навуковым супрацоўнікам на кафедру этналогіі Інстытута антрапалагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства, дзе выступаў з шматлікімі дакладамі аб этнаграфіі Беларусі і працаваў да самай смерці ў 1923 годзе.

Памёр Міхал Федароўскі 10 чэрвеня 1923 года. Перад смерцю ён склаў тэстамент, у якім перадаў сваю калекцыю розным установам і асобам: Рукапісы па этнаграфіі Беларусі, выразкі і графічныя калекцыі — у Бібліятэку аддзела этналогіі Інстытута антрапалагічных і этналагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства; ацалелы фрагмент твораў перададзены ў Бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта, Навуковы архіў ім. Польскага этналагічнага таварыства і Архіў польскай акадэміі навук у Варшаве. Аўтабіяграфічныя і бібліяграфічныя дзённікі (за 1898—1904 гады) — (многія зборнікі былі страчаны ў час Другой сусветнай вайны). Рукапісы Юзафа Такажэвіча і Марыяна Абрамовіча — Марыяну Абрамовічу. Карты, брашуры і медальёны — Яну Гамаліцкаму (зборнікі былі страчаны).

Яго смерць згадваецца ў шматлікіх выданнях, у тым ліку: «Kurier Warszawski», «» і «». Пахаваны на Паванзкоўскіх могілках (участак Y, шэраг 6, гроб 7).

Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў пад нумарам III-8.

Прыватнае жыццё У 1892 годзе Міхал Федароўскі ажаніўся са Стэфаніяй Бітнер, дачкой памешчыка з Келецкай губерні, сястрой лекара Здзіслава Бітнера з Свіслачы. Стэфанія цікавілася этнаграфіяй і нават пісала працы па гэтай тэматыцы, якія публікаваліся ў часопісе «Wisła».

У шлюбе нарадзіўся сын Мечыслаў (1899—1988). Аднак сямейнае жыццё не склалася шчасліва: да фінансавых цяжкасцей дадалося вялікае гора — ад інфекцыйных хвароб адзін за адным памерлі трое іншых дзяцей Федароўскіх. Гэта прывяло да сур’ёзнага разладу ў сям’і. Каля 1899 года жонка Стэфанія пакінула Міхала і з’ехала да свайго бацькі. Гэтыя асабістыя трагедыі сталі адной з галоўных прычын канчатковага ад’езду Федароўскага з Беларусі ў Варшаву ў 1904 годзе.

«Люд беларускі на Русі Літоўскай»

Галоўнай працай усяго жыцця Міхала Федароўскага ёсць фундаментальнае шматтомнае выданне «Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах» ().

Першапачаткова Федароўскі планаваў выдаць 20 тамоў матэрыялаў, аднак выйшла толькі 8. У 1897 годзе ў Кракаве намаганнямі Акадэміі ведаў пабачыў свет першы том, прысвечаны народнай міфалогіі і дэманалогіі. За ім у 1902 і 1903 гадах выйшлі другі і трэці тамы з жывёльным эпасам, казкамі і паданнямі. Смерць аўтара ў 1923 годзе не спыніла выдання яго спадчыны. Чацвёрты том, прысвечаны парэміяграфіі, быў падрыхтаваны да друку этнографамі Чэславам Пяткевічам і Станіславам Панятоўскім і выйшаў у Варшаве ў 1935 годзе. Пасля вайны, дзякуючы захаваным архівам, Навуковае выдавецтва PWN апублікавала пяты (1958) і шосты (1960) тамы з тысячамі песень і нотнымі запісамі. У 1969 і 1981 гадах свет пабачылі заключныя сёмы і восьмы тамы, якія былі дадаткамі, індэксамі і паказальнікамі да песенных тамоў.

Паводле свайго маштабу, ахопу тэрыторыі і багаццем матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з фундаментальнымі працамі Оскара Кольберга, Паўла Шэйна і Еўдакіма Раманава. Манаграфія застаецца энцыклапедыяй духоўнага жыцця, міфалогіі і фальклору насельніцтва захаду Беларусі канца XIX — пачатку XX стагоддзя.

Публікацыі

Кнігі

Фалькларыстычная тэматыка 1870 «Budowle dla inwentarza», рукапіс, спіс у Драздове; 1882: «Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem», апубл. Зыгмунтам Глогерам з нататак Федароўскага ў «Pamiętnik Fizyograficzny», ВаршаваZygmunt Gloger, PISMA ROZPROSZONE, tom II, 1877—1889 [w:] ksiaznicapodlaska.pl; 1883: «Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj», апубл. Зыгмунтам Глогерам з нататак Федароўскага ў «Pamiętnik Fizyograficzny», Варшава; 1888—1889: «Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy», Варшава;