Культура Арменіі — сукупнасць матэрыяльна-тэхнічных і духоўных дасягненняў армянскага народа, створанага як на цяперашняй тэрыторыі Арменіі, так і на ўсёй гістарычнай Арменіі.
Гісторыя культуры сфармаванага армянскага народа бярэ пачатак з VI—V стагоддзяў да н.э. і з'яўляецца працягам яшчэ старажытнейшай . Як адзначае аўтарытэтная энцыклапедыя «Брытаніка» Арменія — адзін з найстаражытнейшых цэнтраў сусветнай цывілізацыі . Найважнейшае значэнне для далейшага развіцця гісторыі і культуры армянскага народа мела прыняцце ў першыя гады IV стагоддзя хрысціянства ў якасці дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі. Менавіта з IV стагоддзя пачынаецца новая фаза ў гісторыі армянскай культуры — пачатак сярэднявечнага армянскага мастацтва. Агульны ўздым армянскай культуры ахапляе перыяд да VII стагоддзя ўлучна, да канчатковага цверджання ў Арменіі арабскага ярма. Наступнае значнае развіццё пачынаецца з канца IX стагоддзя, і злучана яно з аднаўленнем у 885 годзе незалежнага Армянскага царства, што стала пачаткам новага залатога стагоддзя ў армянскай гісторыі. Перыяд культурнага ўздыму працягнуўся да XIII стагоддзя ўлучна і характарызуецца некаторымі аўтарамі як . Пасля каля двухвяковага крызісу ў XV—XVI стагоддзях, культурнае жыццё зноў ажыўляецца з XVII стагоддзя. Для захавання і развіцця шматвяковай армянскай цывілізацыі важнае значэнне згуляла далучэнне ў пачатку XIX стагоддзя Усходняй Арменіі да хрысціянскай Расійскай Імперыі. У 1918 годзе ва Усходняй Арменіі была адноўлена армянская дзяржава. У 1920 годзе яна была далучана да савецкай дзяржавы, а пасля яе распаду зноў знайшла суверэнітэт, стварыўшы новыя перспектывы для развіцця 2500-гадовых культурных традыцый армян.
Архітэктура
З VI стагоддзі да н.э. у старажытнай Арменіі развівалася паганская архітэктура. Ксенафонт паведамляе, што жыллё армян мела вежыКсенофонт. Анабасис, IV, 4, 2. Найболей значны помнік армянскай антычнай архітэктуры — храм , пабудаваны царом Вялікай Арменіі у 70-я гады н.э. Ад эпохі элінізму захаваліся рэшткі гарадоў Арташат і — старажытных сталіц Вялікай Арменіі. Плутарх заве Арташат «армянскім Карфагенам»Плутарх. Кимон и Лукулл, 32. Старажытнармянскім гарадам характэрна рэгулярная планіроўка гарадскіх кварталаў.
У III—IV стагоддзях у звязку з фармаваннем у Арменіі феадальных адносін, а таксама прыняцці ў 301 годзе хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, пачынаецца новы этап у гісторыі армянскай архітэктуры. Сярод найболей ранніх узораў армянскай царкоўнай архітэктуры вядомыя як аднанефавыя залавыя (Шырванджух, V у.), так і трохнэфавыя базілікальныя (Касах, IV ст.; Ерэруйк, V ст.) цэрквы. У V—VII стагоддзях армянскімі архітэктарамі былі распрацаваны шматстайныя тыпы цэнтрычных купальных храмаў: квадратныя ў плане (у Вохджабердзе, V ст.); чатырох апсідныя (у Црвізе, Арні, V—VI стст.); прамавугольныя ў плане, з выступаючымі 4 апсідамі і з 4 падкупальнымі пілонамі (сабор у Эчміядзіне) ці без пілонаў (Мастара); прамавугольныя, з упісаным унутр крыжам (Авен, 591—602; ); васьміапсідныя (Зоравар, VII ст.) і інш.. Спалучэнне цэнтрычнай і базілікальнай кампазіцый у V—VI стагоддзях прывяло да стварэння такіх купальных базылік, як Тэкор (канец V ст.) і (сярэдзіна VI ст.). У V стагоддзі ў армянскай сталіцы Двін была пабудавана палата кіраўніка армянскага каталікоса, якая з’яўлялася адным з найранейшых палацавых будынкаў сярэднявечнай Арменіі.
Шэдэўрам армянскай архітэктуры VII стагоддзя лічыцца храм Звартноц, збудаваны паміж 641—661 годамі.
З канца IX стагоддзя, пасля аднаўлення суверэнітэту армянскай дзяржавы манументальнае будаванне перажывае новы ўздым. Армянскае дойлідства гэтага часу цесным чынам працягвае архітэктурныя традыцыі папярэдніх стагоддзяў. Характэрнай з’явай дадзенага этапу развіцця архітэктуры робіцца ўзбагачэнне дэкор. Развіваецца як грамадзянскае, так і культавае будаванне. У прыватнасці, у сталіцы Ані былі збудаваны шырокія абарончыя сцены, палацы, на працягу 989—1001 гадоў царамі і тут быў пабудаваны , архітэктарам якога выступіў знакаміты Трдат. Апроч цэнтральнай Арменіі, будаванне развівалася ва ўсіх частках краіны. Так, у 915—921 гадах Гагік Арцруні ў ўзвёў (дойлід Мануэл), адрозную багатымі рэльефамі. У Сюніку былі збудаваны (895—905 гг.), (911 г.), Гндэванк (930 г.) і іншыя цэрквы. Буйныя манастырскія комплексы былі пабудаваны на паўночным усходзе Арменіі — Санаін (957—962 гг.), Ахпат (976—991 гг.) і г.д. У гэты ж час стратэгічныя шляхі былі прычынены крэпасцямі, сярод якіх найболей магутнымі з’яўляліся Амберд, і некаторыя іншыя.
Новы ўздым грамадзянскай архітэктуры адзначаецца ў XII—XIII стагоддзях — будуюцца гасцініцы, трапезныя, кнігасховішчы, караван-сараі. Асабліва характэрная з’ява армянскай архітэктуры часу — . Уздым армянскай архітэктуры канца XII—XIII стагоддзяў злучаны з вызваленнем Арменіі . Былі створаны шэраг новых каменных канструкцый, у тым ліку перакрыцце на якія перакрыжоўваюцца арках. Найболей вядомыя помнікі часу: (1201), (1205), (1213—1232), Дадзіванк, (1214), Гегард (1215), (1215—1235), (1216), (1216—1238), (1281) і некаторыя інш.
Літаратура
Старажытная і сярэднявечная армянская літаратура Існуе думка, паводле якой яшчэ ў III—I стст. да н.э. у армян існавалі асаблівыя «жрэцкія пісьмёны», якім ствараліся храмавыя кнігі і летапісы. У I ст. да н.э. на грэчаскай мове пісаў драмы цар Вялікай Арменіі Артавазд II. З аўтараў дахрысціянскай Арменіі вядомы таксама , які жыў у I—II стст. н.э., «Храмавыя гісторыі» якога не захаваліся. У пачатку IV стагоддзя, пасля прыняцця хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, ранейшая літаратура была прызнана паганскай і знішчана.
Армянская мова з'яўляецца адной са старажытна-пісьмовых сярод індаеўрапейскіх моў. Армянская арыгінальная літаратура пачала развіццё з 405 года, калі навуковец і святар Месроп Маштоц . Тады ж фармуецца старажытнаармянская літаратурная мова — . V стагоддзе прынята зваць «Залатым стагоддзем» у гісторыі армянскай літаратуры. Першы арыгінальны помнік армянскай літаратуры — «Жыццё Маштоца», напісаны ў 440 гадах. У літаратуры V стагоддзя сваім значэннем дамінуе армянская гістарыяграфія ці жанр гістарычнай прозы. У гэтым стагоддзі жылі гісторыкі , , Фаўстас Бузанд, Маўсес Харэнацы, і інш. У вобласці багаслоўя вядомыя Езнік Кахбацы, і інш. Квітнее таксама гімнаграфія і агіяграфія. У развіцці гімнаграфіі немалаважны ўнёсак унёс паэт V стагоддзя Сцяпанос Сюнецы (першы).
У VI стагоддзі новых вяршынь дасягае армянская філасофская думка дзякуючы творчасці неаплатоніка Давіда Анахта. Ужо з канца VII стагоддзя захаваліся ўзоры свецкай паэзіі. У VII—VIII стагоддзях квітнее схаластыка-дагматычная літаратура, пісалі багасловы , , і інш. У гэты ж перыяд свае працы стварылі вядомыя гісторыкі , , , , паэты , , і многія іншыя.
З пачатку V стагоддзя пачынаецца гісторыя . На працягу V—VIII стагоддзяў армяне пераклалі Арыстоцеля, Платона, Філона Александрыйскага, Галена, Эзопа і дзясяткаў іншых аўтараў антычнай літаратуры. Многія армянскія пераклады ўнікальныя, бо арыгіналы гэтых складанняў згублены, а тэксты часткова або цалкам захаваліся толькі дзякуючы армянскаму перакладу.
Канчатковае вызваленне ад арабскага ярма і аднаўленне Армянскага царства ў 885 годзе стварае перадумовы для армянскага Адраджэння. Армянскія цары падтрымлівалі таксама развіццё пісьмовай культуры. У X—XI стагоддзях у вобласці мастацкай літаратуры перадусім вядомы паэт Грыгора Нарэкацы, у вобласці гістарыяграфіі — , , , і інш.. У гэты перыяд жылі паэт і філосаф , багасловы , і інш.
У XI стагоддзі ўварванне ў краіну візантыйцаў, а пасля і сельджукаў, не стваралі спрыяльныя ўмовы для развіцця літаратуры. У гэты перыяд былі створаны гістарычныя працы такіх аўтараў як і . У XI стагоддзі старажытнаармянская мова пачынае паступова развіцца ў . Ключавое значэнне для далейшага развіцця багатых традыцыі армянскай літаратуры згуляла стварэнне ў 1080 годзе Кілікійскай армянскай дзяржавы. Пазней значны імпульс развіццю ўсіх галін культуры дало вызваленне Усходняй Арменіі Закаранамі ў канцы XII—пачатку XIII стагоддзяў. У гістарычную арэну прыйшлі буйныя паэты , , , Нерсес Шнаралі. Апошні стаў найбуйнейшым паэтам свайго часу, аўтар ліраэпічнай паэмы «Элегія на ўзяцце Эдэсы» і іншых твораў. Мастацкая проза развівалася ў творчасці баечнікаў і . У XIII стагоддзі на сярэднеармянскай літаратурнай мове пісалі Фрык — заснавальнік паэзіі сацыяльнага пратэсту, і — зачынальнік любоўнай лірыкі ў армянскай літаратуры. Вяршыні гістарыяграфіі эпохі — , , . У паэтычнай творчасці аўтараў XIII—XVI стагоддзяў , , , , , развіваюцца жыццесцвярджальныя настроі армянскай літаратуры эпохі, любоўная і сацыяльная лірыка. У той жа самы перыяд дасягае высокага развіцця жанр паэмы, найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі , , , , і іншыя.
У XVII—XVIII стагоддзях паэзія развівалася ў творчасці такіх аўтараў як Багдасар Дпір, , і паэт-ашуг Саят-Нава. Ізноў адрадзілася гістарыяграфія. Пісалі гісторыкі , , і інш.
Новая і сучасная армянская літаратура Класіцызм робіцца асноўным кірункам армянскай літаратуры другой паловы XVIII—пачатку XIX стагоддзяў. Яго прадстаўнікі пісалі пра гістарычнае мінулае Арменіі, а ідэя аднаўлення армянскай дзяржаўнасці была іх галоўным палітычным ідэалам. З 1820 гадоў у армянскай літаратуры пачынаецца змаганне паміж прыхільнікамі выкарыстання старажытнаармянскай і новаармянскай мовы ў якасці мовы літаратуры — так званы грапайкар. і М. Тагіядзян, пісьменнікі г.зв. «пераходнага перыяду», пісалі пра надзённыя пытанні свайго часу. Іх мовай была яшчэ класічны старажытнаармянская. У сваёй творчасці паэт працягвае прапагандаваць ідэі нацыянальнага абуджэння.
Пачатак новай армянскай літаратуры і перамогу новаармянскай літаратурнай мовы адзначыў «Раны Арменіі» Х. Абавяна, напісаны ў 1841—1843 гадах. Раман апісвае змаганне армянскага народа супраць іранскага ярма ў эпоху вызвалення Усходняй Арменіі з дапамогай Расіі. Абовян сцвярджае прагрэсіўны рамантызм і рэалізм у армянскай літаратуры. У сярэдзіне стагоддзя пісаў паэт З. Шахазіз. У той жа перыяд у развіцці армянскай грамадскай думкі і літаратуры вялікую ролю згуляў рэвалюцыйны дэмакрат . У Заходняй Арменіі разгарнулі сваю дзейнасць цэлая пляяда вядомых публіцыстаў. З творам і злучаны пачатак рамантызму ў заходнеармянскай літаратуры. З 1860-х гадоў ствараюць свае творы заснавальнік армянскай рэалістычнай драматургіі Г. Сундукян і зачынальнік рэалістычнай драматургіі ў літаратуры заходніх армян пісьменнік-сатырык А. Паранян. У 1870—1880 гадах тварыў , што выражаў імкнення армянскага народа вызвалення ад турэцкага ярма. Тады ж пісаў свае сацыяльна-побытавыя раманы П. Прашан, у якіх адлюстравана сацыяльнае расслаенне армянскай вёскі. Развіваецца творчасць раманіста і педагога . Галоўнымі выразнікамі ідэй нацыянальна-вызвольнага змагання 1870—1880 гадоў сталі раманісты Рафі, Цэренц, публіцыст . Значную ролю ў развіцці армянскай прозы згуляў Рафі, аўтар шматлікіх раманаў, сярод якіх «Хант», , «Давыд-бек», і інш.
Да канца XIX стагоддзя вядучым кірункам армянскай літаратуры робіцца крытычны рэалізм. Дасягае значнага развіцця жанр рамана. Найбуйныя празаікі часу — Нар-Дос, Мурацан, , , , , і інш. Шырванзадэ ў сваёй творчасці адлюстроўваў працэс цверджанні буржуазных адносін у Закаўказзе. Нарос з’яўляўся майстрам . Працягвальнікам традыцыі гістарычнага рамана быў Мурацан. Да канца XIX—пачатку XX стагоддзя ставіцца шматсценная творчасць А. Туманяна, аўтара шматлікіх чатырохрадкоўяў, паэм, легендаў, баек, казак і аповедаў. Адным з найбуйнейшых паэтаў канца XIX—першай паловы XX стагоддзяў стаў А. Ісаакян. У пачатку стагоддзя дзякуючы творчасці В. Тэр’яна армянская паэзія ўступіла ў новую ступень развіцця. Тады ж з’яўляецца новае пакаленне паэтаў, сярод якіх найболей вядомыя , , і . Знаходзячыся пад уплывам заходнееўрапейскага сімвалізму, усе яны засталіся адданы традыцыям армянскай класічнай літаратуры. Жанр сатыры развівалі Е. Ацян і Арандзар.