Аляксандр Ільіч Лізюкоў (26 сакавіка 1900 — 23 ліпеня 1942) — савецкі военачальнік, Герой Савецкага Саюза, генерал-маёрКоллектив авторов Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.: Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 289—290. — ISBN 5-86090-113-5..
У гады Вялікай Айчыннай вайны праявіў сябе пры абароне перапраў праз Дняпро, абарончай мяжы па рацэ Вопь, а таксама ў Бітве пад Масквой. У 1942 годзе падчас Варонежска-Варашылаўградскай абарончай аперацыі камандаваў 5-й танкавай арміяй, якая наносіла контрудар па групоўке нямецкіх войскаў, якая наступала на Варонеж. Загінуў у баі; дакладнае месца пахавання застаецца невядомым. Паводле афіцыйнай версіі, у выніку журналісцкага расследавання 2008 года парэшткі генерала былі знойдзены і перапахаваны ля помніка Славы, усталяванага на брацкай магіле абаронцаў Варонежа. Аднак гэтая версія супярэчыць усім вядомым гістарычным крыніцам і не адпавядае фактам.
Родны брат Героя Савецкага Саюза Пятра Ільіча Лізюкова і камандзіра партызанскага атрада Яўгена Ільіча Лізюкова.
Біяграфія Аляксандр Ільіч Лізюкоў нарадзіўся 26 сакавіка 1900 года ў Гомелі. Рускі. Бацька — Ілья Усціновіч Лізюкоў, сельскі настаўнік (пазней — дырэктар Нісімкавіцкай сельскай школы Чачэрскага раёна). Сям’я Лізюковых, у якой, акрамя Аляксандра, было яшчэ два браты: старэйшы Яўген і малодшы Пётр, пражывала ў Гомелі на Траецкай вуліцы паблізу ад Коннага базара (цяпер — вуліца Сялянская і Цэнтральны рынак). Дзеці рана страцілі маці, якая памерла ў 1909 годзе, неўзабаве пасля нараджэння малодшага сына Пятра.
З дзяцінства вылучаўся упэўненасцю, напорыстасцю і любоўю да жыцця. У 1918 годзе скончыў 6 класаў гімназіі ў родным горадзе.
У гады Грамадзянскай вайны 7 красавіка 1919 года добраахвотна ўступіў шэрагі Чырвонай Арміі. У лістападзе 1919 года скончыў Смаленскую артылерыйскія курсы камсаставу ў Маскве і быў прызначаны ў 58-ю стралковую дывізію 12-й арміі Паўднёва-Заходняга фронту на пасаду камандзіра артылерыйскага ўзвода. Ваяваў супраць войскаў генерала А. І. Дзянікіна і атамана С. Ст. Пятлюры.
У ліпені 1920 года атрымаў прызначэнне камандзірам 11-й маршавай батарэі 7-й стралковай дывізіі, а ў верасні 1920 года стаў начальнікам артылерыі браняпоезда «Камунар» № 56. Удзельнічаў у баявых дзеяннях супраць польскіх войскаў у час Савецка-польскай вайны (1919—1921) на тэрыторыі былой Кіеўскай губерні і ў падаўленні Тамбоўскага паўстанняЗ аўтабіяграфіі А. І. Лізюкова, напісанай ім 22 мая 1940 года (гл. Жилин А. И. Герои-танкисты 1941—1942 гг. — М.: Эксмо, Яуза, 2008. — С. 96-99. — 576 с. — (Герой Советского Союза). — 500 экз. — ISBN 978-699-29153-3..
У верасні 1921 года Аляксандр Ільіч быў камандзіраваны ў Петраград для навучання ў , якую скончыў у верасні 1923 года.
Міжваенны перыяд З верасня 1923 года — намеснік камандзіра бронецягніка № 12 «Імя Троцкага» 5-й Чырванасцяжнай арміі на Далёкім Усходзе, затым камандаваў браняпоездам № 164 і служыў на браняпоездзе № 24.
У верасні 1924 года залічаны ў Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзе, якую скончыў у ліпені 1927 года. У гэты час пісаў артыкулы і брашуры на ваенна-тэхнічную тэматыку, удзельнічаў у выпуску часопіса «Чырвоныя зоры», пісаў вершы.
Пасля заканчэння акадэміі да верасня 1928 года А. І. Лізюкоў выкладаў на бранятанкавых курсах у Ленінградзе (КУКС). Пасля гэтага да снежня 1929 года ён працаваў памочнікам вучэбнай часткі гэтых жа курсаў, а затым выкладчыкам тактыкі факультэта матарызацыі і механізацыі .
Са снежня 1931 года працаваў у аддзеле ваенна-тэхнічнай прапаганды тэхнічнага штаба начальніка ўзбраення РСЧА намеснікам начальніка 1-га сектара (рэдакцыйнага выдавецтва). Са студзеня 1933 года — камандзір 3-га асобнага танкавага батальёна ў брыгадзе імя К. Б. Каліноўскага (Нара-Фамінск, Маскоўская ваенная акруга).
З чэрвеня 1934 года фармаваў і камандаваў асобным цяжкім танкавым палком, а з сакавіка 1936 года ў званні палкоўніка (гэта воінскае званне яму бло нададзена 17 лютага 1936 года — 6-й асобнай цяжкай танкавай брыгадай імя С. М. Кірава, Слуцк, Ленінградская ваенная акруга, якая мела на ўзбраенні танкі Т-28 і Т-35. Тут таксама служыў пазней стаўшый генерал-маёрам танкавых войск , які станоўча выказваўся аб дзейнасці А. І. Лізюкова на гэтай пасадзе:
Лізюкоў аддаў шмат сіл і фармаванню брыгады, і падрыхтоўцы кадраў танкістаў. Можна так сказаць: яго вачэй і вушэй нішто важнае не мінала… Вельмі сур’ёзна Лізюкоў займаўся ваджэннем. Ён смела эксперыментаваў у гэтай справе, патрабаваў вадзіць танк на вялікіх хуткасцях, пераадольваць лясныя зоны, яры, гарыстыя ўчасткі. І якія выдатныя механікі-кіроўцыНапрыклад, ваентэхнік 1-га рангу Ф, М. Дудко быў удастоены звання Герой Савецкага Саюза за савецка-фінляндскую вайну былі выхаваны ў нашай часці!..
За поспехі ў баявой падрыхтоўцы камандзір брыгады палкоўнік А. І. Лізюкоў быў узнагароджаны ордэнам Леніна. Восенню 1935 года быў накіраваны ў Францыю ў складзе савецкай дэлегацыі ваенных назіральнікаў на манеўрах французскай арміі (Военные дневники К. М. Симонова, в то время корреспондента «Красной звезды», охватывающие события 1941 года)..
8 лютага 1938 года быў арыштаваны супрацоўнікамі спецыяльнаага аддзела Ленінградскай ваеннай акругі па падазрэнні ва ўдзеле ў антысавецкай ваеннай змове, у тым ліку на падставе паказанняў былога начальніка І. А. Халепскага, выключаны з партыі і звольнены з радоў РККА. На допытах пад катаваннямі з яго былі выбітыя «добраахвотныя» паказанні, у прыватнасці і пра тое, што Лізюкоў «збіраўся здзейсніць тэрарыстычны акт у дачыненні да наркама Варашылава і іншых кіраўнікоў ВКП(б) і савецкага ўрада шляхам наезду танка на Маўзалей падчас аднаго з парадаў». 22 месяцы (з іх каля 17-ці месяцаў — у адзіночнай камеры) утрымліваўся ў турме Ўпраўлення дзяржаўнай бяспекі (УГБ) НКВД Ленінградскай вобласці да 3 снежня 1939 года, калі прысудам ваеннага трыбунала Ленінградскага ваеннай акругі быў апраўданы.
У 1940 годзе А. І. Лізюкоў быў прызначаны выкладчыкам .
З сакавіка 1941 года займаў пасаду намесніка камандзіра 36-й танкавай дывізіі 17-га механізаванага корпуса Заходняй Спецыяльнай ваеннай акругі.
Загадам Наркама абароны СССР ад 21 чэрвеня 1941 года палкоўнік А. І. Лізюкоў, які знаходзіўся ў адпачынку ў Маскве, атрымаў прызначэнне на пасаду начальніка 1-га аддзела аўтабранятанкаваг ўпраўлення Заходняй спецыяльнай ваеннай акругі.
Вялікая Айчынная вайна 24 чэрвеня 1941 года, на трэці дзень пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны, палкоўнік А. І. Лізюкоў быў прызначаны намеснікам камандзіра 17-га механізаванага корпусаПапярэднік Лізюкова на пасадзе намесніка камандзіра па страявой часці — палкоўнік Мікалай Віктаравіч Кажохін застрэліўся 23 чэрвеня 1941 года (паводле: са спасылкай на і выехаў з Масквы на фронт у размяшчэнне штаба корпуса (Баранавічы). Прыбыўшы 26 чэрвеня 1941 года ў беларускі горад Барысаў, ён паступіў у распараджэнне начальніка гарнізона (карпусны камісар І. З. Сусайкоў) і дзейнічаў па яго загадам. Прызначаны начальнікам штаба абароны горада (па 8 ліпеня 1941 года).
На салаўёўскай пераправе Падчас Смаленскай бітвы — камендант пераправы праз Днепр у раёне Салаўёва-Ратчына. Зводны атрад пад камандаваннем палкоўніка А. І. Лізюкова паспяхова абараняў жыццёва важныя для акружаных 16-й і 20-й армій пераправы праз Днепр і Бярэзіну.
Маршал Савецкага Саюза К. К. Ракасоўскі пісаў аб А. І. Лізюкове:
Палкоўнік Аляксандр Ільіч Лізюкоў быў выдатным камандзірам. Ён адчуваў сабе ўпэўнена ў любых, самых складаных абставінах, сярод усіх нечаканасцей, якія пастаянна ўзнікалі на тым адказным участку, дзе давялося дзейнічаць яго атраду. Смеласць Аляксандра Ільіча была бязмежна, уменне манеўраваць малымі сіламі — на вышыні. Быў момант, калі немцы перахапілі гарлавіну меха ў раёне перапраў праз Дняпро, але гэта працягвалася ўсяго некалькі гадзін. Падраздзяленні Лізюкова адкінулі і знішчылі ўвесь варожы атрад.
За заслугі быў прадстаўлены да ордэна Чырвонага Сцяга. У наградным лісце было запісана:
З 26 чэрвеня па 8 ліпеня 1941 года працаваў начальнікам штаба групы войск па абароне Барысава. Нягледзячы на тое, што штаб даводзілася фармаваць з камандзіраў, адстаўшых ад сваіх частак, у момант бязладнага адыходу ад горада Мінска, таварыш Лізюкоў праявіў максімум энергіі, настойлівасці, ініцыятывы. Літаральна пад бесперапыннай бамбардзіроўкай з боку ворага, не маючы сродкаў кіравання, таварыш Лізюкоў сваёй настойлівай работай забяспечыў кіраванне часцямі, асабіста праявіў мужнасць і храбрасць. Варты прадстаўлення да ўрадавай узнагароды ордэнам Чырвонага Сцяга.
Але кіраўніцтва вырашыла інакшУ прадстаўленні, падпісаным камісарам І. З. Сусайковым 12 ліпеня 1941 года на начальніка штаба Барысаўскага гарнізона палкоўніка А. І. Лізюкова было названа, што ён прадстаўляецца да ордэна Чырвонага Сцяга, але потым прадстаўленне было перагледжана ваенным саветам Фронту і ордэн быў заменены на зорку Героя Савецкага Саюза. Аб гэтым са спасылкай на дадзеныя архіва ў Падольску паведамляе аўтар артыкула: и автор книги: Жилин В. А.Герои-танкисты 1941—1942 гг. М.: Эксмо, Яуза, 2008.— С.97.— (Герой Советского Союза). 5000 экз..
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 5 жніўня 1941 года «за ўзорнае выкананне баявых заданняў Камандавання на фронце барацьбы з германскім фашызмам і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства» палкоўніку Лізюкову Аляксандру Ільічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Залатая Зорка»Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда полковнику Лизюкову А. И.» от 5 августа 1941 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1941. — 17 августа (№ 36 (151)). — С. 1.. Разам з А. І. Лізюковым у абароне перапраў прымаў удзел яго 16-гадовы сын Юрый, курсант Барысаўскага танкавага вучылішча.
У жніўні 1941 года А. І. Лізюкоў прыняў камандаванне 1-й танкавай дывізіяй. Часці гэтага злучэння трымалі абарону па рацэ Вопь на паўночным захадзе ад горада Ярцава. У пачатку верасня 1941 года дывізія А. І. Лізюкова адцясніла немцаў з усходнягя боку ракі. фарсіравала гэтую вадзяную перашкоду і замацавалася на плацдарме. Дывізія утрымлівала плацдарм на працягу ўсяго верасня і прыцягнула дя сябе значныя сілы ворага. За гэтую стойкасць гераічнае злучэнне было пераўтворана Стаўкай у 1-ю гвардзейскую мотастралковую дывізію.
Контратака ў раёне горада Сумы
Падчас Сумска-Харкаўскай абарончай аперацыі А. І. Лізюкоў камандаваў 1-й гвардзейскай мотастралковай дывізіяй, якая прыбыла з рэзерва Стаўкі ў склад 40-й арміі Паўднёва-Заходняга фронта. 30 верасня 1941 года дывізія А. І. Лізюкова вызначылася ў баю супраць 25-й нямецкай матарызаванай дывізіі ў Штэпаўке, часці якой былі канртатакаваны і разбіты пры ўдзеле 9-й кавалерыйскай дывізіі, 1-й танкавай брыгады і 5-й кавалерыйскай дывізіі, якія ўваходзілі ў конна-механізаваную групу 21-й арміі пад агульным камандаваннем генерал-маёра П. А. Бялова.
Савецкі пісьменнік , у той час франтавы карэспандэнт 40-й арміі, непасрэдны сведка тых падзей, успамінаў:
У раёне на ўсход ад Сум, упершыню за гэтую вайну я ўбачыў, як бегаюць немцы.
Пасля Штэпаўкі дывізія А. І. Лізюкова развіла лакальны поспех і выбіла нямецкія часткі з населенага пункта Апалонаўка. Была ўзята вялікая колькасць трафеяў. Згодна з мемуарамі Г. Гудэрыяна, раён Штэпаўкі утрымліваўся савецкімі войскамі не менш за тыдзеньАпошняе згадванне аб Штэпаўке ад 7 кастрычніка: «Наш сусед справа набліжаўся да Штэпаўкі… Гэта павінна было, па нашым здагадкам, аблегчыць палажэнне 47-га танкавага корпуса і вызваліць неабходную для арганізацыі нашага снабжэння дарогу Раслаўль-Бранск-Арол».Цытата па кнізе .