mini|desno|250px|Karta Velike Srbije definisana hipotetičkom granicom Virovitica-Karlovac-Karlobag (zapadna granica) je samo jedna od vizija granica Velike Srbije koju zagovara Vojislav Šešelj

Velika Srbija je često korišteni naziv za srpski nacionalistički politički projekt i iredentističku ideologiju čiji korijeni se javljaju u 19. vijeku. Pobornici ovog nacionalističkog projekta smatraju da bi granice Velike Srbije trebale obuhvatati sve regije i teritorije od tradicionalnog značaja za Srbe, uključujući i teriteorije izvan današnje Srbije a koje u nekoj mjeri naseljavaju Srbi. Glavna ideologija početnog pokreta (Pansrbizam) bila je ujediniti sve Srbe (ili sve teritorije koje su tokom historije naseljavali Srbi) u jednu državu, polažući pravo, u zavisnosti od verzije, na različite oblasti mnogih država u okruženju.

Velikosrpska ideologija, ovjekovječena u projektu Velike Srbije, polaže pravo na teritorije koje se danas nalaze u nezavisnim državama Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i Makedoniji a koje su nekada bile u sastavu Jugoslavije. Tokom pojedinih perioda razvoja ove ideje, težnje velikosrpskih ideologa uključivale su i teritorijalnu ekspanziju Srbije prema dijelovima Albanije, Bugarske, Mađarske i Rumunije. Inspiracija za održavanje i jačanje ideje o Velikoj Srbiji, njeni zagovornici u velikoj mjeri crpe iz emocionalnih sjećanja na nekadašnje relativno veliko i moćnog srpsko carstvo koje je postojalo u jugoistočnoj Evropi tokom 14. vijeka.

Pokušaj ostvarivanja ideje Velike Srbije je u velikoj mjeri uticala na razbuktavanje ratnih dešavanja tokom raspada Jugoslavije, pri čemu su počinjeni mnogi zločini.

Pozadina

Pojam projekta velike Srbije (iako ne pod tim imenom) se javlja u vrijeme i nakon Prvog srpskog ustanka 1804. Esencijalno, uobičajeni program nacionalne integracije i stvaranje nacionalne države u maksimalnim granicama je pojava ranog 19. vijeka i nije nikakva rijetkost među evropskim narodima koji su nacionalno buđenje doživjeli u periodu tokom i poslije Francuske revolucije i Napoleonskih ratova. Prvi formulator srpskog nacionalnog projekta (iako u maglovitom obliku) bio je srpski prosvjetiteljski pisac i jezički reformator Dositej Obradović.

mini|Vuk Karadžić je smatrao sve štokavce Srbima, što je kasnije nazvano jezički pansrbizam.

Geopolitički dio srpske nacionalne ideologije koji se temelji na problematičnim interpretacijama kulture i historijskog nasljeđa je radikalizirao najznačajniji srpski jezični i kulturni reformator Vuk Karadžić. Njegov jezični pansrbizam se može svesti na jednostavnu tvrdnju: svi izvorni govornici bilo kojeg dijelekta štokavskog narječje su etnički Srbi, tj. štokavsko narječje je per se nacionalno srpsko. Ta je tvrdnja, kojoj on nije bio tvorcem, nego samo nasljednikom zabluda, pa i svjesnih političkih krivotvorevina rane slavistike (Josef Dobrovsky, Pavel Šafaržik, Jernej Kopitar, Franc Miklošič, ...) u neku ruku odgovarala duhu vremena, međutim, sama faktografija ju je dovela u nepremostive poteškoće. Naime, u doba nacionalnog romantizma jezik je izjednačavan s "duhom naroda", pa su književno dobro izgrađena tri zapadna narječja južnoslavenskih jezika (štokavsko, čakavsko i kajkavsko) romaničarsku filologiju stavljala pred velike idejne muke: kako je moguće da jedan narod ima "tri duha" ? Još veća "nevolja" za ideologe jezičkog pansrpstva bila je činjenica da je već četiri vijeka prije pojave Vuka Karadžića opstojala štokavski pisana književnost koja je etnički, od samih autora djela, identificirana s bosanskim i hrvatskim imenom i jezikom, ali nikad srpskim. Stoga su privrženici te ideologije (naročito Šafaržik) bili prisiljeni pribjeći raznim krivotvorinama i bizarnim izgovorima da štokavski pisci koji su pisali u 17. ili 18. stoljeću, i sebe identificirali s drugim slavenskim nacionalnim idejama - to nisu "ozbiljno mislili".

Osim uobičajenih geostrateških planova, imao je ključnu ulogu u oblikovanju ciljeva potencijalne srpske ekspanzije: iako je obnova idealiziranog Dušanovog carstva bila jednim od emocionalno-ideoloških pokretača, u praksi je ta obnova bila odbačena, u prvom redu zbog nastanka grčke države i podrške koju je imala. Ideolozi srpskog ekspanzionizma su se usmjerili, osim zemalja u kojima je stara srpska država (12-14. vijek) ostala snažan civilizacijski pečat (Kosovo, Makedonija) na zapad, u smjeru Bosne i Hercegovine i Hrvatske- u kojim nije bilo drevne srpske nacionalne državne i kulturne tradicije, ali, koje su dobile značajan priljev vlaških useljenika (poslije posrbljenih) tokom osmanskog širenja u Hrvatskoj i BiH (15-18. vijek).

Historija ideologije

Prvu i najvažniju formulaciju ideja Velike Srbije dobija u djelu srbijanskog ministra Ilije Garašanina "Načertanije", nastalom 1844. Esencijalno, radi se o planu promocije srpskog imena, kulture i nacionalnog identiteta, ponajviše među Bošnjacima i Hrvatima, te u čekanju pogodnog trenutka raspada Osmanskog Carstva, kako bi se stvorilo moćno srpsko carstvo. Neki od citata to ilustriraju:

mini|desno|Karta Dušanovog Carstva, prema historiografiji 19. vijeka

"Srpska država koja je već srećno počela, ali koja se rasprostirati i ojačati mora, ima svoj osnov i temelj tvrdi u carstvu srpskom 13-ga i 14-ga stoljetija i u bogatoj i slavnoj srpskoj istoriji. Po istoriji ovoj zna se da su srpski carevi počeli bili grčkom carstvu mah otimati i skoro bi mu konac učinili te bi tako na mesto propadšeg istočno-rimskog carstva srbsko-slavensko carstvo postavili i ovo naknadili...... Nova srbska država na jugu podavala bi Evropi sve garancije da ce ona biti vrsna i krepka država i koja će se moći među Austrijom i Rusijom održati..... Da bi se narod katoličeskog ispovedanija od Austrije i njenog upliva odvraćali i Srbiji većma priljubili nužno je na to osobito vnimanije obraćati. Ovo bi se najbolje postići moglo posredsvom fratera ovdašnjih, između kojih najglavnije trebalo bi za ideju sojedinjenja Bosne sa Srbijom zadobiti.."

Gore navedeni dijelovi teksta govore o cilju da se stvori velika srpska država na razvalinama Osmanskog Carstva. Glavni modus operandi nije navedeno nasilje nego političko-nacionalna propaganda. Značajno je da je osnovni nacrt, koji je nastao na ideji češkog političkog idealista Franje Zacha i poljskog grofa Czartoryskog, bitno izmijenjen u Garašaninovom "Načertaniju": dok su prvobitne formulacije bile u duhu panslavizma južnoslavenske provenijencije, Garašaninov tekst je općesrpski program u kojem je pojam "južni Slaveni" sistemski i do kraja zamijenjem srpskim imenom. Od proto-južnoslavenskog projekta stvoren je velikosrpski.

Otprilike u isto vrijeme (1849) objavljen je drugi osnovni spis velikosrpske ideologije, napis "Srbi svi i svuda" srpskog jezikoslovca i nacionalnog ideologa Vuka Karadžića. U ovom Karadžićevom tekstu jezički pansrbizam je dobio konačnu formulu.

mini|Ekspanzija Srbije 1913. godine (na karti prikazana i Srbijanska okupacija Albanije), tokom balkanskih ratova.

Na Garašaninov tekst nije bilo osvrta jer je objavljen znatno kasnije u odnosu na trenutak nastanka, dok je Karadžićev članak izazvao buru nezadovoljstva pogotovo među hrvatskim kulturnim radnicima. Iako je već sljedeće godine upriličen sastanak u Beču između hrvatskih Iliraca i Karadžića kojeg je pratio njegov učenik Đuro Daničić, Bečki dogovor o pitanjima jezika je ostao bez stvarnog utjecaja (a i nije se direktno ticao jezičko-nacionalnih protivrječnosti), u sljedećim godinama su objelodanjeni opsežniji osvrti više autora u kojim se pobija Karadžićev jezički pansrbizam (spisi Bogoslava Šuleka, Ante Starčevića, Mirka Bogovića, Adolfa Vebera Tkalčevića). Iako je poslije Karadžićeve smrti najugledniji srpski filolog Đuro Daničić odustao od učiteljevih teza i čak ih pobijao, činjenica je da je u drugoj polovini srpski jezički nacionalizam ostao dominantom u srbijanskoj i prječanskoj srpskoj kulturnoj javnosti (primjeri su pisci i historičari Stojan Novaković, Stanoje Stanojević, Ljubomir Stojanović). S druge strane, najaktivniji građansko-liberalni srpski političari u Austro-Ugarskoj su se suprotstavili samoj ideji Velike Srbije (Mihailo Polit Desančić, Svetozar Miletić), a tu su ih slijedili srbijanski socijalisti, od Svetozara Markovića do Dimitrija Tucovića.

Većina srpske inteligencije (npr. svjetski ugledni geograf Jovan Cvijić i slavist Aleksandar Belić) je stajala na velikosrpskim pozicijama, tj. težila je stvoriti srpsku nacionalnu državu na područjima Makedonije, Kosova, Bosne i Hercegovine i Hrvatske. Protagonisti tih ideja nijekali su nacionalnu opstojnost Hrvata i Makedonaca, upravo se rasistički odnosili prema Albancima na Kosovu i Makedoniji, a Bošnjake muslimane su nakanili raseliti ili prevesti na pravoslavlje. Sistemski planovi su rađeni za širenje srpskog pravoslavlja, potiskivanje katoličanstva i islama, gušenje ili iskorijenjivanje svih inonacionalnih tradicija, dok je najbrutalnija politika bila namijenjena Albancima, za koje se smatralo da im nema mjesta u bilo kakvoj srpskoj državi (što je vidljivo iz kasnijih planova za teror i raseljavanje Albanaca, autorima kojih su bili Vasa Čubrilović i pisac, kasniji nobelovac Ivo Andrić). Tu ideologiju podržavala je i vladajuća srbijanska političko-novčarska elita, a naročito Radikalna stranka na čelu s Nikolom Pašićem.

Balkanski ratovi mini|lijevo|Velikosrpske pretenzije prije Balkanskih ratova (1912-1913), prema Izvještaju međunarodne komisije o Balkanskim ratovima.

Ideja o vraćanju u posjed proklamovane historijske srpske teritorije je pokretana više puta tokom 19. i 20. vijeka, naročito tokom teritorijalnog širenja Srbije prema jugu za vrijeme kolapsa Osmanskog Carstva, tj za vrijeme balkanskih ratova. Srbija je proklamovala historijska prava na teritoriju Makedonije, koja je dijelom bila u sastavu države cara Dušana tokom 14. vijeka.

Prema Jovanu Cvijiću, etnografu i geografu: u cilju ekonomske nezavisnosti, Srbija mora osigurati pristup Jadranskom moru i jednom dijelu albanske obale, okupacijom teritorije ili sticanjem ekonomskih i transportnih prava na taj kraj. Ovo, dakle, podrazumijeva okupiranje etnografski strane (nesrpske) teritorije, zbog naročito važnih ekonomskih interesa i vitalnih potreba. Projekt "Velika Srbija" i Jugoslavija

Međutim, sama je ideologija Velike Srbije vremenski koincidirala s raznim nadnacionalnim ili pseudonacionalnim programima nastalima na području bivše Jugoslavije: prvo Ilirskom pokretu, a zatim ideji Jugoslavije ili jugoslavenstva. Ova posljednja, koja je smatrala da su Slovenci, Hrvati, Srbi, a katkad i Bugari (te uglavnom izričito nespominjani, ali nerijetko posredno referencirani Bošnjaci i Makedonci) samo dijelovi jednog, "jugoslavenskog" naroda, a ne zasebne nacije, snažno je djelovala naročito na inteligenciju, a i na određen broj praktičnih političara (hrvatski političar Fran Supilo, pisci Tin Ujević i Miroslav Krleža u ranoj fazi, Ivo Andrić cijeli život, najugledniji srpski kulturni djelatnik na prijelazu iz 19. u 20. vijek, Jovan Skerlić). Historija je dvije ideje najčešće suprotstavljala, a katkad i spajala.