mini|200p|desno|Historija BiH, stećak u Opličićima, BH pošta Filatelija u Bosni i Hercegovini (filatelija - skupljanje poštanskih i taksenih maraka, koverti i pečata, grč. filos: prijatelj + telos: carina, novac, daća) svoje početke veže za izdavanje prvih poštanskih maraka na ljeto 1879. Okupacijom od strane Austro-Ugarske monarhije dolazi do izdavanja posebnih poštanskih maraka za teritoriju Bosne i Hercegovine, 1. jula 1879. Prva poštanska marka je sive boje u nekoliko varijanti, prikazuje dvoglavog austrougarskog orla sa grbom i ima vrijednost jednog novčića (njemački: Kreuzer).
Danas u BiH postoje tri pošte koje izdaju marke u zajedničkoj valuti konvertibilnoj marki (KM) ili BAM i koje vrijede u cijeloj Bosni i Hercegovini. Osim BiH postoji još nekoliko zemalja u Evropi i svijetu koje imaju nekoliko pošta (Andora, Australija, Kipar, Velika Britanija, Danska, Indonezija, Kina, Francuska, Srbija, Hrvatska, Italija i dr). Razlozi izdavanja različitih markica i postojanja više pošta u tim državama su višestruki počevši od geografskih, političkih, historijskih pa do mnogih drugih. Uzrok postojanja tri pošte u BiH je raspad Jugoslavije i ratovi koji su uslijedili, što je dovelo do potrebe za kontaktima među stanovništvom, transferom novca itd, jer su poštanske pošiljke iz Evrope uglavnom dolazile privatnim kanalima ili preko pošta susjednih zemalja, sa obaveznom naznakom entiteta.
Još jedna specifičnost poštanskog saobraćaja u nekim gradovima BiH su postojanje dvije pošte udaljene manje od kilometra u kojima se mogu kupiti dvije vrste poštanskih markica (Sarajevo, Vitez, Mostar, Novi Travnik, Gornji Vakuf itd). U literaturi se takav slučaj spominje u Ujedinjenim Arapskim Emiratima i Omanu u pograničnom dijelu. Ta specifičnost se odrazila na relativno visoku potražnju bosanskohercegovačkih markica u Evropi, ali i na razvoj grafičkog dizajna i originalnih ideja što je proizvelo visok kvalitet markica. Sličan primjer je Čehoslovačka, koja je nakon raspada iznjedrila dvije pošte visokog kvaliteta. Suprotan primjer je njemačka pošta koja je nakon ujedinjenja i privatizacije izgubila na kvalitetu i dizajnu markica.
Osmanlijsko doba
Do austrougarske okupacije preciznije do jula 1878. godine, na teritoriji Bosne primjenjuju se tadašnje marke turske pošte. Nije poznato da li su za BiH postojale posebne marke. Marke turske pošte su se razlikovale po dodatnim utisnutim žigovima sa oznakama gradova i to: Bosna, sa oznakom za Sarajevo, Mostar, Banja Luka, Travnik, Novi Pazar, Prut kao oznaka za Brod i Biheke kao oznaka za Bihać. Svi natpisi su na arapskom pismu i u turskom jeziku. Vrijednosti su od 20 para, 1, 2, i 5 Ghruša. Ne postoji jasna kategorizacija u filatelističkoj literaturi te su marke uglavnom neprepoznatljive.
mini|Razgledics Bosanskog Broda 1912. godine Tokom druge polovine XIX vijeka, vremena otomanske vladavine nad Bosnom i Hercegovinom, transport roba, pošte i novca odvijao je se neprekidno u svim pravcima kojima su se kretali karavani otomanskih velikaša tokom svog pohoda na Zapad. Poštanskom vezom preko Bosne, vezu sa Turskom održavale su susjedne zemlje Austrija i Francuska, zbog čega je u Sarajevu osnovana takozvana "Francuska pošta", dok je za prenos te pošte angažovana francuska trgovačka firma Fraissinet, a do kraja osmanskog carstva u BiH poštu su prenosili trgovci (kiridžije).
Vrijeme Austrougarske Anekcijom Austrougarske nad Bosnom i Hercegovinom 1878. pošta u Bosni i Hercegovini je radikalno reorganizirana, te novi razmještaj njene mreže u skladu s državnim, vojnim, ekonomskim, političkim i geo-strateškim ciljevima Austro-ugarske.
Odmah nakon preuzimanja Sarajeva, već 1878. i 1879. godine, formirane su vojne pošte, kako bi se uspostavila mreža s austrougarskom monarhijom.
Početokm septembra 1879. objavljena je vijest o otvaranju telegrafskih stanica u Derventi, Doboju, Maglaju, Banjoj Luci, Sarajevu i Travniku, a nešto kasnije i u Zenici, te Busovači. Samo mjesec dana kasnije, u oktobru, formirane su telegrafske stanice u Brčkom, Jajcu, Livnu, Prijedoru, Tuzli, Zvorniku, Bihaću, Goraždu, Mostaru, Trebinju i još nekim mjestima širom Bosne i Hercegovine. Osim Osmanskog Carstva, i Austro-ugarska je imala u drugoj polovini XIX. vijeka svoju poštu u BiH, i to u Mostaru i Sarajevu kao privatnu poštu austrijskog konzula (Konzulova pošta). Stanovništvo BiH je sve više počelo koristiti usluge Konzulove pošte, što nije odogovaralo Porti, pa je došlo često do sukoba između Konzulove pošte i vlasti. Međutim, Konzulova pošta je dalje nastavila raditi, sve do propasti otomanske okupacije do okupacije 1848.
Za vrijeme otomanske vlasti je 1858. također uspostavljena i prva pošta telegrafska stanica u Bosni i Hercegovini, koja je se nalazila u Mostaru, a 1864. je uspješno uspostavljena telegrafska stanica u Sarajevu, koja je se nalazila u jednoj privatnoj kući. mini|Pogled na Zgradu glavne pošte u Sarajevu, sjedište BH Pošte 1892. Bosna i Hercegovina je primljena u Svjetski poštanski savez.
19 godina kasnije, 1911. godine, ugledni austrougarski arhitekta Josip Vancaš počeo je sa projektiranjem zgrade glavne pošte u Sarajevu, čiji će izgled podsjećati na zgradu poštanske štedionice Otta Wagnera u Beču.
18. maja 1913. svečano je otvorena zgrada glavne pošte u Sarajevu. Do 1914. godine, odnosno do početka prvog svjetskog rata i kraja austrougarske okupacije nad Bosnom i Hercegovinom, vojnih pošta bilo je 118, a u razdoblju od 1879. do 1918. poštanska mreža proširena je za 100 novih poštanskih stanica. Za vrijeme austrougarske u BiH je otvoreno oko 150 novih poštanskih stanica.
Austrougarsko doba
Prva poštanska marka izlazi 1. jula 1879. Na marki se nalazi dvoglavi orao sa grbom. Upotreba poštanskih maraka od 1879. do 1908. pored BiH obuhvata i područje Sandžaka (njemački: Sandschak Novipazar) koji potpada pod vojnu upravu Austrijske monarhije. U to doba je bilo neuobičajeno da vojna pošta, koja je bila pod upravom ministarstva rata, koristi civilnu poštu, što je bio slučaj u BiH. Zbog problema sa jezikom, austrijska pošta se odlučila za izdavanje maraka bez ikakvog natpisa, sa ciljem da ukaže na ravnopravnost jezika i kultura u tom relativom osjetljivom području. Do 1900. koristi se austrijski gulden (Forint) sa podjelom na 100 novčića (Kreuzer). Od 1900. u upotrebi je kruna (njemački: Krone) sa podjelom na 100 helera (njemački: Heller). Prva serija je izdata u devet različitih vrijednosti u devet boja i to 1, 2, 3, 5, 10, 15, 25, 20, i ½ novčića. Vrijednost je prikazana u gornjem lijevom i desnom uglu. mini|lijevo|300px|Serija od tri marke izdata 1917. sa likom ubijenog prestolonasljednika Franza Ferdinanda i njegove žene Sophije. Na prvoj marki je nacrt crkve posvećene Sophiji koja nikad nije izgrađena. Postoje mnogobrojne varijante koje se razlikuju po kvalitetu i vrsti tiska, nazubljenju i vodenom žigu. Sve marke su štampane u Državnoj štampariji u Beču. Tek 1906. izlazi prva serija sa natpisom na njemačkom Bosnien-Herzegowina. Serija se sastoji od šesnaest maraka sa motivima iz BiH. Na markama su prikazani gradovi, rijeke, kao i tipična transportna sredstva za to vrijeme. Gradovi kao Doboj, Mostar, Jajce, Sarajevo sa motivima Baščaršije, tornjem Svetog Luke u Jajcu, kao i carem Franz Josephom I. Autor serije je poznati austrijski slikar i grafičar Koloman Moser. Za to vrijeme ta serija maraka za Bosnu i Hercegovinu predstavlja revoluciju u filateliji, jer su se do tada pogotovo u Evropi štampale samo marke sa grbom cara ili kralja, te likovima aktualnih vladara. Pošto je prva isporuka nestala, austrijska štamparija se odlučila na hitno izdavanje druge serije, te tako nastaju marke sa nazubljenjem u vrijednostima od šest do dvanaest. Po nekim izvorima postoji i serija sa nazubljenjem pet, ali njeno nastajanje nije poznato.
1912. izlazi serija od 21 marke sa likom cara Franza Josepha I, kada se po prvi put pojavljuje natpis K.u.K.Militär Post Bosnien-Hercegovina (Carska i kraljevska pošta BiH), ali bez tipičnog njemačkog z i w u imenu Hercegovine. Vrijedosti su od jednog helera (Heller) do deset kruna. 1917. izlazi serija od tri marke sa likom ubijenog prijestolonasljednika Franza Ferdinanda i njegove žene Sophije. Serija se sastoji od tri marke, a na jednoj je nacrt crkve posvećene Sophiji koja nikad nije izgrađena. Posljednja marka izlazi 1. septembra 1918. na kojoj je Mostar sa žigom 1918 i car Franz Joseph I sa istim žigom. Pripremljena serija maraka iz 1918. sa likom cara Karla prvog nije ušla u promet i kataloški nije uvrštena u redovne marke.
Za razliku od austrijskih izdanja, izdanja za BiH prikazuju uglavnom motive gradova u BiH, dok se izdanja za Austriju svode uglavnom na carsku i kraljevsku obitelj i povremeno na dvorove Schönbrunn ili bečki Hofburg. Ukupno je izašlo 148 raznih marki koje imaju relativno veliku vrijednost po njemačkom katalogu Michel (Schwaneberger Verlag GmbH München) i područje je svrstano kataloški pod Austriju. Inače to je u Evropi omiljeno područje u filatelističkim krugovima, a vrijednost dobro očuvanih marki se kreće do nekoliko hiljada eura (€).
Novinske marke mini|150p|lijevo|Marka od 20 helera sa likom djevojke u bosanskoj narodnoj nošnji, 1913. 1913. izlazi serija od četiri marke sa likom djevojke u narodnoj bosanskoj nošnji. Marke su korištene za frankiranje novina i vrijedile su do 28. oktobra 1918. Kao većina novinskih maraka iz tog vremene nemaju nazubljenje nego su rezane obično na poštanskom šalteru. Nakon završetka Prvog svjetskog rata pojavljuju se sa raznim oznakama u Kraljevini SHS kao marke u normalnom poštanskom prometu.
Porto marke
Osim redovnih poštanskih marki austrijska pošta izdaje i tzv. porto marke, koje su poznate u tri razna tipa. Prvo izdanje je iz 1904. sa naznakom Milit. Post-Portomarken (Vojna pošta) i sve su crno-crveno-žute boje i u raznim vrijednostima od 1 do 200 helera. Drugo izdanje je iz 1916/1918. i izlazi u vrijednostima od 2 helera do 3 krune.
Taksene marke u poštanskoj upotrebi
U poštanskom prometu se koristi i taksena marka koja je osobena po tome da su svi natpisi ispisani na latinici, ćirilici, kao i u arapskom pismu, naprimjer ...1 novčić...Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu.... Postoje dva tipa, oba u vrijednostima od 1, 2 i 4 novčića u crvenoj ili smeđoj boji i stilski se razlikuju od ostalih izdanja. Grafičko rješenje odgovara ukrasima koji vjerovatno imaju religioznu pozadinu.
Marke za ratište mini|desno|100p|Marka BiH sa žigom SERBIEN, 1916 mini|lijevo|100p|Marka BiH sa žigom K.U.K FELDPOST, 1915 Osim gore navedenih maraka, Austro-Ugarska monarhija za vrijeme Prvog svjetskog rata na okupiranim područjima koristi bh. marke sa dodatnim žigom kao marke za ratišta (njemački: Feldpostmarke). Primjenjuju se razne serije, a žigovi na bh. markama su K.U.K. Feldpost, ali i Serbien. Razlikuju se razni žigovi, kao i položaj (vodoravno ili dijagonalno), kao i žigovi u raznim bojama. Marke izlaze od 1915. do 1918. Porto marke sa žigom (naprimjer 6 Centesimi) se koriste u Italiji sve do 1918. Te marke filatelistički ne pripadaju području BiH, ali su također interesantne, zbog raznolikosti žigova i njihovoj rasprostranjenosti u Evropi.
Kraj Austro-Ugarske monarhije
Raspadom Austro-Ugarske monarhije i stvaranjem Države SHS, pošta u BiH se postepeno razvija u pravcu zajedničke države. Od novembra 1918. koriste se marke Austrije sa žigom u više varijacija. Razlikuju se po pismu (latinica ili ćirilica) i boji žiga. U gornjem dijelu se nalazi natpis DRŽAVA S.H.S, u sredini lijevo i desno godina 1918, a u donjem dijelu Bosna i Hercegovina. Novčana vrijednost je i dalje u krunama i helerima i sve do juna 1920. do uvođenja dinara, krunom se i dalje plaća u BiH. Osim poznatih geografskih motiva, koriste se i marke sa djevojkom u narodnoj nošnji, kojima je utiskana nova vrijednost.