thumb|400px|Ekonomska i monetarna Unija (EMU) Ideja monetarne unije je veoma stara i smatra se da potiče iz antičkih vremena. Osim antičke Grčke i Starog Rima i njihovih osvojenih teritorija, kao oblike monetarnih unija treba pomenuti i monetarnu uniju Engleske i Škotske (1707), monetarnu unifikaciju Italije (1861), Latinsku monetarnu uniju (nastalu na prijedlog Belgije, 1865), skandinavski monetarni sistem (1873-1920), monetarnu uniju između Belgije i Luksemburga (1923), kao i monetarnu unifikaciju zapadne i istočne Njemačke u periodu nakon Hladnog rata.
EU se figurativno prikazuje kao konstrukcija ujedinjena pod istim krovom, sa tri stuba. EMU je dio prvog stuba u strukturi EU.
Ideja za stvaranje EMU je prvi put pomenuta na samitu u Hagu 1969, zatim je zanemarena, da bi '80-ih počele pripreme za uvođenje nove valute.
Prvi značajan korak je bilo uvođenje EMS (Evropskog monetarnog sistema) 13. marta 1979, na osnovu odluke Savjeta ministara s Briselskog samita 1978. EMS se zasnivao na mehanizmu ograničenja za međusobne fluktuacije valuta zemalja članica EU pod nazivom ERM (Exchange Rate Mechanism). To je bio sistem fiksiranih deviznih kurseva koji bi se povremeno prilagođavali tržišnim kriterijumima. Uveden je i EKI (ECU - European Currency Unit) - monetarna jedinica koja je predstavljala različite fiksirane količine svake od valuta u EMS-u. Prije nego što je 1979. nazvana ECU, monetarna jedinica se zvala UA - Unit of Account i EUA - European Unit of Account.
EMS je nastao zbog bojazni pojedinih zemalja, kao što su Njemačka, Austrija, Belgija, Holandija i Luksemburg, da će usljed inflatornih drugih valuta njihova valuta postati skuplja i otežavati izvoz. Zemlje sa inflatornom valutom su imale probleme sa uvozom, koji je neprestano poskupljivao, a tu spadaju Italija, Španija i Portugal. Španija je ušla u EMS 1989, Britanija 1990, a Portugal 1992. godine.
Kursevi valute i režim centralne banke: rukovodstvo u sklopu EMS Hegemonski Jedna zemlja određuje monetarnu politiku, a druga zemlja određuje kamatne stope kako bi sprovela takvu politiku Pozitivno - centralna banka periferne zemlje mora biti jako disciplinovana – monetarna ekspanzija mora brzo biti preusmjerena, jer će se novac uliti u ruke centralnoj zemlji sa visočijim kamatnim stopama Negativno – u recesiji kamatne stope padaju (umanjen je zahtjev za novac), novac se odliva u centralnu zemlju sa visočijom kamatnom stopom, inflacija se susreće sa sterilizacijom (prodaja obveznica)
Simetrični (kooperativni) Obje zemlje vode politiku zajedno sa neutralnom centralnom bankom Ovo je bio inicijalni cilj EMS sa ECU, kao neutralnom jedinicom valute za mjerenje nepravilnosti - zemlja čija valuta odskače previše morala bi da preuzme akcije koristeći monetarnu politiku Korištenje valute druge zemlje znači da je korektivna politika simetrična Ovo nije bilo efektivno u praksi - centralna banka slabe zemlje bi prodala (jake) njemačke marke, kamatne stope bi pale, tako da bi Bundesbanka morala da reaguje, da steriliše, kupujući marke nazad kroz operacije na otvorenom tržištu
Kada bi ustanovljeni kursevi dolazili u opasnost da se naruše, centralne banke bi reagovale promjenom ponude novca, kratkoročnih kamatnih stopa i kontrolom kapitalnih transakcija. Inflacija u zoni EMS je pala sa 12 % 1980. na 5,0% u 1991. i 4,0 % 1992. I kada je izgledalo da EMS uspješno funkcioniše, sistem se iznenada raspao ispadanjem nekoliko valuta iz njega, tj. prekoračenjem dozvoljenog nivoa fluktuacija. Iz EMS su ispali: lira, funta, pezeta i eskudos. Kada je došlo do ispadanja ovih valuta, već je bilo u toku trostepeno uvođenje jedinstvene valute.
Ekonomska i monetarna unija koje za svoju osnovu imaju jedinstveno unutrašnje tržište, definisane su sporazumom u Mastrihtu. U opštim odredbama definišu se ciljevi unije, stvaranje ekonomske i monetarne unije na jedinstvenom tržištu, bez unutrašnjih granica i sa jedinstvenom valutom.
Ekonomska i monetarna unija je proces kojim zemlje članice EU usklađuju svoje ekonomske i monetarne politike sa krajnjim ciljem usvajanja jedinstvene valute - EURA. Sam proces stvaranja EMU odvijao se u tri faze:
Prva faza (1990-1993) – sa ciljem da se osigura slobodno kretanje kapitala, kao i da se ostvari koordinacija ekonomske politike i uža saradnja centralnih banaka
Druga faza (1994-1998) – sa ciljem približavanja ekonomskih i monetarnih politika zemalja članica (kako bi se osigurala stabilnost cijena i javnih finansija)
Treća faza (od 1999) – sa ciljem osnivanja Evropske centralne banke, utvrđivanja kursa i uvođenja jedinstvene valute.
Za sprovođenje evropske monetarne politike zadužena je Evropska centralna banka.
Sjedište Evropske centralne banke u Frankfurtu
Evropskom centralnom bankom upravlja izvršni odbor od šest članova, uključujući predsjednika i potpredsjednika, koji su imenovani na osam godina, bez prava ponovnog izbora - i 15 guvernera nacionalnih banaka. Članovi Odbora guvernera su i predsjednici Evropske komisije i Savjeta ministara, ali bez prava glasa. Bira ih Evropski savjet. Osnovni zadatak ECB je očuvanje stabilnosti cijena, a sporedni je pomaganje ekonomskih politika zemalja članica euro-zone. Drugi zadatak se odnosi na ekspanzivnu monetarnu politiku radi podrške ekonomskim politikama vlada euro-zone. Na stabilnost cijena utiču i zemlje članice svojom fiskalnom politikom, preko državne potrošnje, državnim intervencijama i politikom rasta i zapošljavanja, tako da je ECB ograničena u vođenju monetarne politike, zbog čega je teško ostvariti stabilnost cijena.
Kao opšti ciljevi EMU prihvaćeni su: slobodna trgovina, slobodna kapitalna kretanja, fiksirani devizni kurs i monetarna autonomija. Pristalice političke integracije su smatrale da je monetarna integracija korak bliže ka političkoj, zato će otpor jedinstvenoj valuti, pored ekonomske, imati i snažnu političku motivaciju od strane zemalja protivnica političke integracije.
EMU je zasnovana na:
- Harmonizaciji monetarnih politika zemalja članica i uvođenju jedinstvene valute - Zajedničkim monetarnim rezervama - Zajedničkoj centralnoj banci - Jedinstvenoj monetarnoj politici (bez jedinstvene fiskalne i bankarske politike)
Jedinstvenim Evropskim aktom i Sporazumom o Evropskoj uniji stvorena je Ekonomska i Monetarna unija (EMU) i postavljen kamen temeljac za jedinstvenu valutu, euro.
Monetarna unija EU se od svih ostalih razlikuje po tome što je prva unija u istoriji gdje su se suverene države dobrovoljno dogovorile da izbace iz upotrebe nacinalne valute i uvedu jedinstvenu do tada nepostojeću valutu - euro.
Čemu služi jedinstvena valuta
Evropska ekonomija predstavlja ogromno jedinstveno tržište. Države članice ostvaruju najveći dio svoje trgovinske razmjene unutar Unije. Jedinstvena valuta će riješiti probleme zamjene i doprinijeti da Evropa zajednički nastupa na međunarodnom tržištu. Olakšavajući razmjenu i investicije, države euro-zone nastoje i da povećaju broj radnih mjesta.
Počev od 1. januara 2002, 15 milijardi novčanica i 60 milijardi kovanica su pušteni u promet u okviru euro-zone.
Kako bi simbolički bila prikazana Unija i raznolikost Evrope, sitan novac ima jednu zajedničku stranu za svih 12 zemalja euro-zone (koju simbolizuje 12 zastava) i jednu nacionalnu stranu. Ma čija da je nacionalna strana, sitan novac se može koristiti u cijeloj euro-zoni.
Na novčanicama su štampana tri elementa: kapije i prozori na licu, i mostovi na naličju. Kao inspiracija poslužili su sedam arhitektonskih stilova koji su obelježili evropsku kulturu: klasični, romanski, gotski, renesansni, barokni i rokoko stil, arhitektura gvožđa i stakla i savremena arhitektura.
Faze uvođenja Eura Uvođenje eura definisano je u tri faze: A, B i C.
Faza A: započeta 1. 5. 1998. kada je Evropski savjet objavio da će 11 zemalja od 15 članica EU uvesti euro, objavljeni su trajni bilateralni kursevi prema nacionalnim valutama; Evropski monetarni institut je transformisan u Evropsku centralnu banku; prva izrada euro novčanica;
Faza B: karakteriše je primjena eura, ali samo kao knjigovodstvenog novca; kursevi eura u odnosu na sve nacionalne valute neopozivo utvrđeni; ECB preuzima sve odgovornosti: prelazak na euro po pravilu bez pritiska, bez zabrane;
Faza C: započeta 1. 1. 2002; kada se prvi put pojavljuju novčanice i kovani novac, nacionalne valute postoje uporedo, ali sa istekom ovog roka prestaju da se prihvataju kao zakonsko sredstvo plaćanja.
Uspješan razvoj eura osnov je za stvaranje Evrope u kojoj će se ljudi, usluge, kapital i roba kretati slobodno."
Euro je novostvorena valuta Evropske unije, koja je od 1.1.1999. godine postala zakonsko sredstvo plaćanja. Tada je jedan euro vrijedio 1.18 $. Zemlje koje su prihvatile zajedničku valutu nazvane su zajedničkim imenom Eurolend. Iste dijele zajednički novac, zajedničku monetarnu politiku i jedinstvenu politiku deviznih kurseva. Stare valute su trajno eliminisane tj. uništene. Treba istaći da valuta nije samo standardizovana mjera vrijednosti već ima i ulogu efikasnog sredstva plaćanja, koja omogućava da se obavi proces razmjene kao važne faze procesa društvene reprodukcije. Valuta se koristi i kao skladište vrijednosti.
Euro i izvan EMU
Konačno, uvođenje eura kao jedinstvene i jedine valute 12 država članica EU ima veliko značenje i za mnoge druge zemlje izvan toga prostora. Euro i službeno ulazi u zemlje koje su do tada koristile neku od valuta koje se povlače iz opticaja. To su tzv. evropske mini države (Andora, San Marino, Monako, Vatikan, Lihtenštajn) ili područja gdje je njemačka marka bila jedino sredstvo plaćanja (Crna Gora i Kosovo). Uvođenje eura sa posebnim zanimanjem su pratile i ostale zemlje, prije svega one koje su valutnim odborom i valutnim sidrom bile vezane za DEM ( BiH, Bugarska, Estonija), kao i tadašnji prvi kandidati za primanje u EU, koje su sada već postale članice EU (osim Rumunije), ali ne i Monetarne unije (Kipar, Češka, Estonija, Letonija, Litvanija, Mađarska, Malta, Slovenija, Slovačka, Poljska i Rumunija). Monetarnoj uniji može pristupiti bilo koja zemlja, ukoliko ispunjava usvojene kriterijume za ulazak i svakoj zemlji je ostavljena mogućnost izbora da li želi ući u uniju, o čemu bi u većini zemalja odlučivali građani izjašnjavanjem na referendumu. Ne postoje unaprijed utvrđena ograničenja vezana za konačan broj zemalja članica. Euro ima i veliku važnost za zemlje izvan Evrope, posebno SAD i Japan.
KRITERIJUMI ZA ULAZAK U EMU
Prema ugovoru iz Mastrihta stvoreni su kriterijumi konvergencije koje treba da ispune sve zemlje članice EMU, među kojima su:
• Inflacija, 1,5pp odstupanja od prosjeka tri zemlje EU sa najnižom inflacijom • Budžetski deficit manji od 3% od BDP, javni dug niži od 60% BDP • Valute ne smiju devalvirati/revalvirati izvan granice ±15% u odnosu na valute drugih zemalja bar dvije godine prije ulaska u euro-zonu • Dugoročne kamatne stope ne smiju odstupati više od 2pp u odnosu na tri zemlje EU sa najnižim kamatnim stopama
Kako su odabrani ovi kriterijumi?
Prvi orijentir je bila Njemačka i njena stabilna valuta, drugi je bila procjena koliko bi zemalja moglo da ispuni tražene kriterijume. Smatralo se da za manje od 7 zemalja nema smisla uvoditi zajedničku valutu, pa su kriterijumi oslabljeni kako bi se osigurao taj broj. Kriterijumi su više orijentisani na neodređenu stabilnost u uslovima stagnantnih privreda, nego na privrede koje dinamično rastu. Što se tiče deficita, granica je mogla biti i 2%, jer se smatra da je 3% visok deficit, ali je preovladala prećutna saglasnost političara o komotnijoj javnoj potrošnji.
Za ispunjenje kriterijuma označena je 1997. godina. Ispostavilo se da su kriterijumi oštri za ovakav skup zemalja, iako u suštini nisu, pa ih je veliki broj zemalja jedva ispunio, a neke su ušle u uniju a da ih nisu ispunile. Nakon toga zemlje su morale da nastave da se pridržavaju tih kriterijuma.