Historija Crne Gore počinje u ranom srednjem vijeku, kada se u bivšoj rimskoj provinciji Dalmaciji formirala današnja Crna Gora. U 9. stoljeću na teritoriji današnje Crne Gore su se formirale tri kneževine: Duklja na jugu, Travunija na zapadu i Raška na sjeveru. Stefan Vojislav je 1042. godine predvodio pobunu koja je dovela do nezavisnosti Duklje i osnivanja dinastije Vojislavljević. Duklja je dostigla svoj vrhunac tokom vladavine Vojislavovog sina Mihaila (1046. - 1081.) i unuka Bodina (1081. - 1101.). Krajem 12. stoljeća, Duklja je došla pod vlast Raške. Od 13. stoljeća, Duklju je zamijenila Zeta koja je dostigla vrhunac tokom vladavine plemićke porodice Balšić. Veliki dijelovi ove države su pali pod kontrolu Osmanlijskog carstva od 1496. do 1878. godine, dok su primorski dijelovi bili pod vladavinom Mletačke republike od 1515. do 1851. godine. Nakon osamostaljenja od Osmanlijskog carstva, Crnom Gorom je vladala dinastija Petrović-Njegoš do 1918. godine. Od 1918. godine, Crna Gora je ušla u sastav Jugoslavije. Nakon referenduma o nezavisnosti održanog 21. maja 2006. godine, Crna Gora je proglasila nezavisnost 3. juna 2006. godine.
Rana historija Ilirija
Prije dolaska Slavena na Balkan u 6. stoljeću, područje danas poznato kao Crna Gora su uglavnom naseljavali Iliri. Tokom bronzanog doba, Iliri su živjeli u blizini Skadarskog jezera (na granici Albanije i Crne Gore) i susjednih grčkih plemena na jugu. Uz obalu Jadranskog mora su živjeli kolonisti i trgovci koji su živjeli od trgovine i teritorijalnih osvajanja. Mnoge grčke kolonije osnovane su u 6. i 7. stoljeću p. n. e. Tokom 3. stoljeća p. n. e. autohtono Ilirsko kraljevstvo je proširilo svoju teritoriju do grada Skadra. Rimljani su putem ratova osvojili Ilirsko kraljevstvo u 2. stoljeću p. n. e. i pripojili ovo područje provinciji Ilirikum.
Podjela Rimskog Carstva na Zapadno Rimsko Carstvo i Bizantijsko carstvo - a zatim na latinsku i grčku crkvu - obilježila je linija koja je vodila iz Skadra prema sjeveru kroz modernu Crnu Goru, simbolizirajući status ove regije kao stalne marginalne zone između ekonomskih, kulturnih i političkih svjetova mediteranskih naroda. Kada je Rimska moć opala, ovaj dio jadranske obale su razarali razni polunomadski osvajači, posebno Goti krajem 5. stoljeća i Avari u 6. stoljeću. Njih su ubrzo potisnuli Slaveni koji su se naselili na prostoru današnje Crne Gore sredinom 7. stoljeća. Budući da je teren bio izuzetno robusan i nije bilo nekih većih izvora bogatstva, područje koje je danas Crna Gora je postalo utočište za grupe ranijih doseljenika, uključujući i neka plemena koja su izbjegla romanizaciju.
Duklja
U drugoj polovini 6. stoljeća, Slaveni su migrirali iz Boke kotorske do rijeke Bojane i zaleđa okružujući Skadarsko jezero. Oni su formirali Kneževinu Duklju. Zahvaljujući Ćirilu i Metodiju, stanovništvo je kristijanizirano. Slavenska plemena od 9. stoljeća su organizirala polunezavisnu Kneževinu Duklju.
Srednji vijek
Ranosrednjovjekovna Duklja, "sklavinija" – kako ju je nazvao bizantski car Konstantin VII Porfirogenet, u djelu De administrando imperio, nastala je početkom 7. vijeka, na teritoriji ranije rimske provincije Prevalitana (Prevalis), u granicama i pod formalnim suverenitetom Bizantijskog carstva. Dolaskom i formiranjem svoje države Slaveni su iz temelja izmijenili zatečeno stanje i demografski sastav provincije Prevalis. Duklja je nastala na geografski i historijski kompaktnoj oblasti koja je obuhvatala širi bazen Skadarskog jezera, uokviren planinskim vijencem. Naziv Duklja po jednima potječe od grada Dokleje (rimski municipij Doklea), kod Podgorice, po drugima, najvjerovatnije od ilirskog plemena Dokleati, dok postoji i viđenje da je Duklja ime dobila po rimskom caru Dioklecijanu.
Razvoj dukljanske države, pod upravom župana-arhonata u ovom periodu karakteriše stalna borba s Bizantijom za potpunu autonomiju i nezavisnost; primanje kršćanstva kod Slavena; zbližavanje i prožimanje na etničkom, kulturnom i političkom planu sa zatečenim romanskim, ilirskim i drugim stanovništvom neslavenskog porijekla.
Do kneza Jovana Vladimira, krajem 10. vijeka malo je direktnih izvora o Duklji i njenim vladarima. Legenda o knezu Vladimiru i njegovoj mučeničkoj smrti sačuvana je u 36 poglavlju Ljetopisa popa Dukljanina iz 12. vijeka. Jovan Vladimir je proglašen svecem i o njemu su očuvane informacije u narodnom predanju i današnjim vjerskim običajima. Za vrijeme Vladimirovog sinovca kneza Stefana Vojislava, Duklja (u bizantijskim hronikama se od tada naziva i Zeta i taj naziv postepeno zamjenjuje stari) je 1042. godine kod Bara izvojevala veliku pobjedu nad bizantijskom vojskom, nakon čega slijedi njen dalji uspon. To je natjeralo bizantijskog cara da sa Mihailom (1050-1082/1085), sinom kneza Vojislava, sklopi ugovor o savezništvu i prijateljstvu. Time je Duklji (od tada se počinje zvati Zeta), prvoj od balkanskih zemalja, Bizantija priznala državni suverenitet i nezavisnost. Poslije crkvenog raskola 1054. Mihailo je podržao veću samostalnost crkve u Zeti i državnu orijentaciju prema Zapadu. Mihailo je 1077. od pape Grgura VII dobio kraljevske znake (rex Sclavorum) čime je Duklja postala kraljevinom.
Njegov nasljednik, Konstantin Bodin (1082-1099) imao je značajnu ulogu u ustancima protiv Bizantije na Balkanu, pa se u periodu njegove vladavine utjecaj i teritorijalni prostor Duklje širi i na susjedne drzave, Rašku, Bosnu, Bugarsku i druge.
Nakon smrti posljednjeg vladara iz dinastije Vojislavljevića u Zeti nastaje period stalnih političkih borbi i razdora među vlastelom oko naslijeđa trona, što će uzrokovati ponovnu prevlast Bizantije iz vremena cara Manuela Komnena, a 1183. i osvajanje od strane Raške i njenog vladara velikog župana Stefana Nemanje. Kako kazuju hronike srpske dinastije Nemanjića, osim Kotora, svi primorski gradovi u Zeti tada su razoreni.
Uključivši u svoju državu "Kraljevinu Dioklitije i Dalmacije" Nemanjići nisu mijenjali uređenje iz njenog ranijeg samostalnog državnog života koje se bilo razvilo u posebnu tradiciju. Izgradnja puteva od obale prema Srbiji, razvoj trgovine i zanatstva u periodu Nemanjića omogućio je značajan razvoj i prosperitet primorskih gradova. Posebno je Kotor imao važnu ulogu u posredničkoj trgovini između zemalja u unutrašnjosti i južne Italije.
U drugoj polovini 14. vijeka Zeta se osamostaljuje od centralne vlasti srpske države i prvo pod vodstvom dinastija Balšića, a kasnije Crnojevića egzistira kao samostalna feudalna država. Balšići su ostvarili značajna teritorijalna proširenja vodeći stalne borbe sa svojim susjedima: albanskim, bosanskim i srpskim feudalcima, kao i sve moćnijom Venecijom i Osmanlijskim carstvom.
Usponom Crnojevića Zeta, tj. Crna Gora kako se od tada naziva, konstituira se kao država čije je društveno uređenje bilo mješavina feudalnih i rodovskih elemenata, tada i nastaje pojam Crnogorci. U tom periodu turski napadi su sve češći i jači tako da se teritorija crnogorske države smanjuje, a narod povlači prema masivu planine Lovćen. Za novo državno središte Ivan Crnojević odabrao je Cetinje, u kojem gradi dvorac i manastir, i koje 1482. postaje prijestonica sužene Crne Gore i državno i duhovno središte slobodarskog pokreta Crnogoraca tokom narednih pet vjekova.
Na čelo Crne Gore 1490. došao je Đurađ, sin Ivana Crnojevića. Pod njegovim pokroviteljstvom od 1493. na Cetinju je radila prva štamparija kod Južnih Slavena iz koje je izašlo pet ćirilskih knjiga crkvenog sadržaja. Poslije kratkotrajne Đurađeve vladavine, 1496. godine Crnu Goru pada pod tursku vlast.
Osmanlijski period Crna Gora je potpala pod Osmanlijsku okupaciju i postala je dio Skadarskog sandžaka, a ozbiljni ustanci počinju već u prvoj polovini 17. vijeka. Crna Gora je imala poseban status kao planinsko neplodno područje nastanjeno borbenim crnogorskim i drugim srpskim plemenima. Da bi lakše kontrolirao Crnu Goru, osmanlijski sultan je stvorio posebni Sandžak Crna Gora koga je upravljao najmlađi sin Ivana Crnojevića, Staniša Crnojević koji je primio Islam. On je vladao Crnom Gorom od 1514. do 1528. godine. Timarski sistem poreza se nikako nije mogao uvesti u Crnu Goru, pa je 1513. odlučeno da Crnogorci postanu slobodni seljaci - furlundžije, kao stočarski narod koji plaća umjeren danak sultanu, i učestvuje i Osmanlijskim ratovima, ali samo u granicama Crne Gore. Tako se počela razvijati autonomija Crne Gore još u 16. vijeku. Crna Gora se dijelila na nahije od kojih se svaka dalje dijelila na crnogorska plemena, od kojih je svako imalo glavare koje su birali odrasli muškarci nekog plemena na plemenskim zborovima: Katunska nahija:
Cetinjsko pleme Pleme Njeguši Pleme Ćeklići Pleme Bjelice Pleme Cuce Pleme Ozrinići Pleme Pješivci Pleme Zagarač Pleme Komani Lješanska nahija Riječka nahija: Pleme Kosjeri Pleme Dobrsko selo Pleme Ceklin Pleme Ljuboten Pleme Građani Crmnička nahija: Pleme Podgor Pleme Dupilo Pleme Brčelj Pleme Sotonići Pleme Gluhi Do Pleme Limljani Pleme Boljevići
1516. godine se posljednji vladar dinastije Crnojevića odriče vlasti u korist arhiepiskopa Vavila, od kada Crna Gora postaje vjerski crkveni entitet kojim vladaju Mitropoliti - Vladike.
Postojao je i opći crnogorski zbor koji je riješavao sva bitna pitanja između osmanlijske vlasti i crnogorskog naroda.
Početkom 18. vijeka, osmanlijski sandžak-begovi narušavaju autonomiju Crne Gore, tražeći da Crna Gora ratuje izvan njenih granica u ime Sultana. To dovodi do opće borbe Crnogoraca protiv Osmanlija. Jedan dobar primjer je pokušaj skadarskog sandžak-bega Ali-beg Memibegovića, koji pokušava ugušiti sav crnogorski otpor 1604. godine. Crnogorci su odbili da plate danak, pa je sandžak-beg okupio 3.000 boraca i došao u Podgoricu da ga sam pokupi. Aga je prešao rijeku Moraču i stigao u Lješko polje, krećući se ka utvrđenim zaseocima Stanjevićima i Goricama, kako bi provalio u Crnu Goru. Dok se kretao ka planini, Crnogorci su ga napali i opljačkali. Izgubio je oko 100 ljudi, a da noć nije sakrila njegovo bjekstvo, i ostatak bi poginuo. Aga je sam bio ranjen. Ta borba za nezavisnost se posebno iskazala za vrijeme dugog Kandijskog rata u periodu od 1645. do 1669. godine između Republike Venecije i Osmanlijskog carstva. Crnogorci su pregovarali sa Venecijom o mogućem prelasku Crne Gore iz Osmanlijske u Venecijansku vlast, međutim ti pregovori su propali.
Konačno, Crnogorci koriste Veliki Bečki Morejski rat iz 1683.-1699. i zbacuju svu osmanlijsku vlast u Crnoj Gori.
Period samostalnosti
Episkop Danilo I Njegoš
Ulogu svjetovnog vladara i rukovođenje zemljom preuzimaju cetinjske vladike, Opći crnogorski zbor i zbor glavara, kao vrsta državnog organa, a rukovođenje na nižim nivoima bilo je u rukama plemenskih zborova. Od 1697. godine kada je crnogorski Zbor za vladiku izabrao Danila I (rođen 1670. godine), rodonačelnika dinastije Petrović, počinje organizovana borba za političko i vjersko jedinstvo zemlje, često podijeljene plemenskim sukobima i islamizacijom stanovništva. Danilo je nosio titulu Danil Njegoš, Episkop Cetinjski, gospodar srpske zemlje sve do svoje smrti 1735. godine.
Dolaskom izaslanika ruskog cara Petra I u Crnu Goru 1711. uspostavljene su bliske političke veze između Crne Gore i Rusije koje će uz povremena zahlađenja trajati do početka 20. vijeka. Sljedeće godine odigrala se bitka protiv snaga bosanskog vezira Ahmet-paše na Carevom lazu, događaj koji je u narodno pamćenje ušao kao jedna od najvećih pobjeda u ratnoj historiji Crnogoraca.
Vladika Sava II Njegoš
Titulu Vladike Crne Gore je 1735. naslijedio Sava II (rođen oko 1700.) koji ju je držao sve do svoje smrti 1781. 1766. godine Osmanlije ukidaju Pećku Patrijaršiju. Kako bi očuvao višu religioznu autonomiju u Crnoj Gori, Sava se uzdiže sa Episkopa na Mitropolita cetinjskog. Povodom ovog čina, on zahtjeva rusku pomoć od Moskovskog Mitropolita i Patrijarha i ruske carice da intervenišu i spasu Srpsku Pravoslavnu Crkvu, tvdreći da će platit Ruskoj carevini pomoć krvlju.