Planeta je nebesko tijelo znatne mase koja orbitira oko zvijezde i ne proizvodi nikakvu energiju tokom nuklearne fuzije.
Planeta je veliko, zaobljeno astronomsko tijelo koje nije ni zvijezda ni njen ostatak. Najbolja dostupna teorija formiranja planeta je Nebularna teorija, koja tvrdi da se međuzvjezdani oblak urušava iz magline kako bi stvorio mladu protozvijezdu oko koje kruži protoplanetarni disk. Planete rastu u ovom disku postepenim nagomilavanjem materijala koji pokreće gravitacija, procesom koji se naziva akrecija. Sunčev sistem ima najmanje osam planeta: terestričke planete Merkur, Venera, Zemlja i Mars i divovske planete Jupiter, Saturn, Uran i Neptun. (Kada se pojam "planeta" primjenjuje šire, ovih osam nekontroverznih planeta može se razlikovati tako što ćemo ih nazvati "glavnim planetama"). Svaka od ovih planeta rotira oko ose nagnute u odnosu na svoj orbitalni pol. Sve glavne planete Sunčevog sistema osim Merkura posjeduju značajnu atmosferu, a neke dijele takve karakteristike kao što su ledene kape, godišnja doba, vulkanizam, uragani, tektonika, pa čak i hidrologija. Osim Venere i Marsa, planete Sunčevog sistema stvaraju magnetna polja, a sve glavne planete osim Venere i Merkura imaju prirodne satelite. Divovske planete nose planetarne prstenove, od kojih su najistaknutiji Saturnovi.
Riječ planeta vjerovatno potječe od grčke riječi planḗtai, što znači "lutalice". U antici se ta riječ odnosila na Sunce, Mjesec i pet svjetlosnih tačaka vidljivih golim okom koje su se kretale po pozadini zvijezda – Merkur, Veneru, Mars, Jupiter i Saturn. Planete su kroz historiju imale religijske asocijacije: više kultura poistovjećuje nebeska tijela s bogovima, a ove veze s mitologijom i folklorom opstaju u šemama za imenovanje novootkrivenih tijela Sunčevog sistema. Sama Zemlja prepoznata je kao planeta kada je heliocentrizam istisnuo geocentrizam tokom 16. i 17. stoljeća.
S razvojem teleskopa značenje planete proširilo se na objekte vidljive samo uz asistenciju: satelite planeta izvan Zemlje, ledene divove Uran i Neptun, Cereru i druga tijela kasnije prepoznata kao dio asteroidnog pojasa i Pluton, za koji je kasnije utvrđeno da je najveći član kolekcije ledenih tijela poznate kao Kuiperov pojas. Otkriće drugih velikih objekata u Kuiperovom pojasu, posebno Eride, potaklo je debatu o tome kako tačno definisati planetu. Međunarodna astronomska unija (IAU) usvojila je standard po kojem se kvalifikuju četiri zemaljske i četiri divovske, stavljajući Cereru, Pluton i Eridu u kategoriju patuljastih planeta, iako su mnogi planetarni naučnici nastavili primjenjivati pojam planeta u širem smislu.
Historija i etimologija
Ideja planeta evoluirala je tokom historije, od božanskih svjetala antike do zemaljskih objekata naučnog doba. Koncept se proširio na svjetove ne samo u Sunčevom sistemu nego i u mnoštvu drugih ekstrasolarnih sistema. Konsenzus o tome šta se smatra planetom, za razliku od drugih objekata, promijenio se nekoliko puta. Ranije je obuhvatao asteroide, mjesece i patuljaste planete poput Plutona, a danas i dalje postoje neka neslaganja.
Pet klasičnih planeta Sunčevog sistema, koje su vidljive golim okom, poznate su od davnina i znatno su utjecale na mitologiju, religijsku kosmologiju i antičku astronomiju. U davna vremena astronomi su primijetili kako se određena svjetla kreću po nebu, za razliku od "fiksnih zvijezda", koje su održavale konstantan relativni položaj na nebu.
Stari Grci nazivali su ova svjetla (, planētes asteres, "zvijezde lutalice") ili jednostavno (, planētai, "lutalice"),, preuzeto: 11. 7. 2022. od čega je nastala današnja riječ "planeta". U staroj Grčkoj, Kini, Babilonu i svim predmodernim civilizacijama gotovo se univerzalno vjerovalo da je Zemlja centar svemira i da sve "planete" kruže oko Zemlje. Razlozi za ovu percepciju bili su to što se činilo da se zvijezde i planete okreću oko Zemlje svakog dana i naizgled zdravorazumska percepcija da je Zemlja čvrsta i stabilna i da se ne kreće nego miruje.
Babilon Prva civilizacija za koju se znalo da je imala funkcionalnu teoriju planeta bili su Babilonci, koji su živjeli u Mezopotamiji u prvom i drugom mileniju p. n. e. Najstariji sačuvani planetarni astronomski tekst je babilonska Venerina ploča Ammisaduqa, kopija iz 7. stoljeća p. n. e, koji je spisak opservacija kretanja planete Venere, a vjerovatno datira već iz drugog milenija p. n. e. MUL.APIN je par klinastih ploča koje datiraju iz 7. vijeka p. n. e. na kojima su prikazana kretanja Sunca, Mjeseca i planeta tokom godine. Kasnobabilonska astronomija je porijeklo zapadne astronomije i zapravo svih zapadnih napora u egzaktnim naukama. Enuma anu enlil, napisana tokom neoasirskog perioda u 7. vijeku p. n. e, sadrži listu predznaka i njihovih odnosa sa različitim nebeskim pojavama, uključujući kretanje planeta. Veneru, Merkur i spoljne planete Mars, Jupiter i Saturn identifikovali su babilonski astronomi. Ovo će ostati jedine poznate planete sve do pronalaska teleskopa u ranom modernom dobu.
Grčko-rimska astronomija Stari Grci u početku nisu pridavali toliko značaja planetama kao Babilonci. U 6. i 5. vijeku p. n. e, izgleda da su Pitagorejci razvili sopstvenu nezavisnu planetarnu teoriju, koja se sastojala od Zemlje, Sunca, Mjeseca i planeta koje se okreću oko "centralne vatre" u centru Univerzuma. Za Pitagoru ili Parmenida se kaže da su bili prvi koji su identificirali večernju zvijezdu (Hesperu) i jutarnju zvijezdu (Fosfor) kao jednu te istu (Afrodita, grčki što odgovara latinskoj Veneri), iako je to dugo bilo poznato u Mezopotamiji. U 3. vijeku p. n. e. Aristarh sa Samosa predložio je heliocentrični sistem, prema kojem se Zemlja i planete okreću oko Sunca. Geocentrični sistem ostao je dominantan sve do naučne revolucije.
Do 1. vijeka p. n. e, tokom helenizma, Grci su počeli razvijati vlastite matematičke šeme za predviđanje položaja planeta. Te šeme, koje su se zasnivale na geometriji, a ne na aritmetici Babilonaca, na kraju će zasjeniti babilonske teorije po složenosti i sveobuhvatnosti i objasniti većinu astronomskih kretanja posmatranih sa Zemlje golim okom. Te teorije doći će do najpotpunijeg izražaja u Almagestu, koji je napisao Ptolomej u 2. vijeku. Toliko je potpuna bila dominacija Ptolomejevog modela da je zamijenila sve prethodne radove o astronomiji i ostala definitivni astronomski tekst u zapadnom svijetu 13 stoljeća. Grcima i Rimljanima bilo je poznato sedam planeta, za koje se pretpostavljalo da kruže oko Zemlje prema složenim zakonima koje je postavio Ptolemej. Bili su, po rastućem redoslijedu od Zemlje (po Ptolomejevom redu i koristeći moderna imena): Mjesec, Merkur, Venera, Sunce, Mars, Jupiter i Saturn. Note: select the Etymology tab
Srednjovjekovna astronomija Nakon pada Zapadnog Rimskog Carstva, astronomija se dalje razvijala u Indiji i srednjovjekovnom islamskom svijetu. Godine 499. indijski astronom Aryabhata predložio je planetarni model koji je eksplicitno uključio Zemljinu rotaciju oko svoje ose, što on objašnjava kao uzrok onoga što se čini kao prividno kretanje zvijezda prema zapadu. Također je teoretizirao da su orbite planeta eliptične. Aryabhatini sljedbenici bili su posebno jaki u južnoj Indiji, gdje su se, između ostalih, slijedili njegovi principi dnevne rotacije Zemlje i na njima su se zasnivali brojni sekundarni radovi.
Astronomija islamskog zlatnog doba uglavnom se odvijala na Bliskom istoku, centralnoj Aziji, El-Endelusu i sjevernoj Africi, a kasnije i na Dalekom istoku i Indiji. Ovi astronomi, poput polimatičara Alhazena, općenito su prihvatili geocentrizam, iako su osporili Ptolemejev sistem epicikla i tražili alternative. Astronom iz 10. vijeka El-Sijzi je prihvatio da Zemlja rotira oko svoje ose. U 11. vijeku, Venerin prijelaz je posmatrao Ibn-Sina. Njegov savremenik El-Biruni osmislio je metodu određivanja Zemljinog radijusa koristeći trigonometriju koja je, za razliku od starije Eratostenove metode, zahtijevala samo posmatranja na jednoj planini.
Naučna revolucija i nove planete Sa pojavom naučne revolucije i heliocentričnog modela Kopernika, Galileja i Keplera, upotreba termina "planeta" se promijenila od nečega što se kretalo oko neba u odnosu na nepokretnu zvijezdu u tijelo koje kruži oko Sunca, direktno (primarna planeta) ili indirektno (sekundarna ili satelitska planeta). Tako je Zemlja dodana na spisak planeta, a Sunce je uklonjeno. Kopernikanski broj primarnih planeta postojao je do 1781. do momenta kada je William Herschel otkrio Uran.
Kada su u 17. vijeku otkrivena četiri Jupiterova (Galilejevih mjeseca) i pet Saturnovih satelita, smatralo se da su "satelitske planete" ili "sekundarne planete" koje kruže oko primarnih planeta, iako će u narednim decenijama postati skraćeno nazivaju jednostavno "sateliti". Naučnici su općenito smatrali da su planetarni sateliti također planete do otprilike 1920-ih, iako ova upotreba nije bila uobičajena među nenaučnicima.
U prvoj deceniji 19. vijeka otkrivene su četiri nove planete: Cerera (1801), Pallas (1802), Juno (1804) i Vesta (1807). Ubrzo je postalo očigledno da su se prilično razlikovali od prethodno poznatih planeta: dijelili su isti opći prostor, između Marsa i Jupitera (pojas asteroida), s ponekad preklapajućim orbitama. Ovo je bilo područje u kojem se očekivala samo jedna planeta, a one su bile mnogo manje od svih drugih planeta; sumnjalo se da bi to mogle biti krhotine veće planete koja se raspala. Herschel ih je nazvao asteroidima (od grčkog za "zvjezdani") jer su čak i u najvećim teleskopima ličili na zvijezde, bez razlučivog diska.
Situacija je bila stabilna četiri decenije, ali je 1840-ih otkriveno nekoliko dodatnih asteroida (Astraea 1845; Hebe, Iris i Flora 1847; Metis 1848; i Hygiea 1849). Nove "planete" otkrivane su svake godine; kao rezultat toga, astronomi su počeli tabelarizirati asteroide (male planete) odvojeno od velikih planeta i dodjeljivati im brojeve umjesto apstraktnih planetarnih simbola, iako su se i dalje smatrali malim planetama.
Neptun je otkriven 1846, a njegov položaj je ranije bio pretpostavljen zahvaljujući njegovom gravitacionom utjecaju na Uran. Pošto se činilo da je orbita Merkura pogođena na sličan način, vjerovalo se u kasnom 19. vijeku da bi mogla postojati druga planeta još bliže Suncu. Međutim, neslaganje između Merkurove orbite i predviđanja Njutnove gravitacije je umjesto toga objašnjeno poboljšanom teorijom gravitacije, Einsteinovom opštom relativnošću.
20 vijek Pluton je otkriven 1930. nakon što su prva posmatranja dovela do uvjerenja da je veći od Zemlje, objekt je odmah prihvaćen kao deveta velika planeta. Daljnjim praćenjem utvrđeno je da je tijelo zapravo mnogo manje: Godine 1936. Ray Lyttleton je sugerisao da je Pluton možda pobjegli satelit Neptuna, a Fred Whipple je 1964. sugerisao da je Pluton možda kometa. Otkriće njegovog velikog mjeseca Harona 1978. pokazalo je da je Pluton imao samo 0,2% mase Zemlje. Kako je još uvijek bio znatno masivniji od bilo kojeg poznatog asteroida, i pošto u to vrijeme nisu otkriveni nikakvi drugi transneptunski objekti, Pluton je zadržao svoj planetarni status, koji je zvanično izgubio tek 2006.
Pedesetih godina prošlog vijeka Gerard Kuiper je objavio radove o porijeklu asteroida. Prepoznao je da asteroidi obično nisu sferni, kao što se ranije mislilo, i da su porodice asteroida ostaci sudara. Tako je napravio razliku između najvećih asteroida kao "pravih planeta" od manjih kao sudaranih fragmenata. Od 1960-ih pa nadalje, termin "mala planeta" uglavnom je zamijenjen terminom "asteroid", a reference na asteroide kao planete u literaturi su postale rijetke, osim geološki evoluirane tri najveće: Cerera, a rjeđe Pallas i Vesta.