mini|350px|Nervni sistem čovjeka Nervni sistem ili živčani sistem (lat. systema nervosum) uključuje cjelokupnost svih nervnih i glijinih ćelija u jednom organizmu, njihov raspored i međusobne veze. To je organski sistem kod višećelijskih životinja, čija je uloga u prikupljanju podataka o okolini i organizmu, njihova obrada i optimalna reakcija na energiju primljenih draži.
Nervni sistem, dakle, učestvuje u prijemu, provođenju i obradi prikupljenih informacija o vanjskoj i unutrašnjoj sredini i odgovoru organizma na primljene impulse. Uz sistem žlijezda sa unutrašnjim lučenjem, nervni sistem je osnova za održavanje cjelovitosti i samoregulaciju živih bića, odnosno održavanja homeostaze. Njegova uloga počiva na jednoj od osnovnih osobina živih bića - osjetljivosti (podražajnosti, iritabilnosti).Kandel E- R., Schwartz J. H., Jessel T. M., Eds. (2000): Principles of Neural Science, 2: Nerve cells and behavior. McGraw-Hill Professional. .Finger S (2001): Origins of neuroscience: a history of explorations into brain function, 1: The brain in antiquity. Oxford Univ. Press. . Organizacija i funkcija mini|300px|Prikaz multipolarnog neurona kičmenjaka: 1. dendrit 2. akson 3. Ranvijeova suženja (čvorovi) 4. terminalni završeci aksona 5. mijelinski omotač (Švanova ćelija, oligodendrocit) 6. tijelo neurona 7. jedro mini|right|520px|Dijagram glavnih dijelova kičmenjačkog nervnog sistema Osnovna organizacijska i funkcijska jedinica nervnog sistema je nervna je ćelija ili neuron. Sastoji se od zvjezdastog tijela sa jedrom i nervnih nastavaka. To su (1) kratki - drvoliko razgranati dendrit i (2) duži neurit ili nervno vlakno, koji se na kraju također grana. Dendriti prenose impulse (podsticaje, podražaje) ka tijelu neurona, a aksoni - od tijela ka dendritu susjednog neurona ili efektoru. Međusobni spoj susjednih nervnih ćelija ostvaruje se funkcionalnom vezom dendrita jedne sa neuritom druge i to preko sinapse ili spojnice.Nikoletseas M. M. (2010): Behavioral and neural plasticity. .
Periferni nervi sastavljeni su od aksona koji se pružaju čitavom njihovom dužinom pa kod čovjeka mogu dostići dužinu i preko 1 m. Moždane i moždinske nerve čine snopovi kratkih aksona, a u osjećajnim i autonomnim nervima, tijela neurona se udružuju u specijalne čvoriće - ganglije.Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, .Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo, .
Prenošenje nervnih impulsa duž neurona ostvaruje se proticanjem naelektrisanih čestica - iona kroz membranu neurita. Nepobuđena nervna ćelija je električno polarizirana jer unutrašnju i spoljnu stranu njene opne odlikuju različiti - pozitivni i negativni naboji. To je posljedica razlika u koncentraciji natrijevih i kalijevih iona na suprotnim stranama opne. Visoka unutrašnja koncentracija kalija, a niska natrija, praćena je obrnutim smjerom njihovih vanjskih koncentracija. U momentu podražaja, mijenja se raspored molekula u membrani pa ona postaje propustljiva za izlazeće kalijeve i ulazeće natrijeve ione. Membrana gubi polarizaciju, depolarizira se – a nastali električni naboj (akcijski potencijal) dovodi do promjene odnosa koncentracija ovih iona u njenom susjednom dijelu, koji se također depolarizira. Depolarizirani dio membrane je elektronegativan u odnosu na polarizirani. Zato se između njih stvara strujno kolo, pa se receptorski impuls širi kao val depolarizacija, koji brzo napreduje duž nerva.
Jedno od osnovnih svojstava nervnih ćelija je da reagiraju po principu "sve ili ništa", tj. svoju punu funkciju ostvaruju već na samom pragu nadražaja.
Za normalno funkcioniranje nervnog sistema posebno je značajna sposobnost međusobne primopredaje bioelektričnih impulsa nervnih ćelija. Stvorene podsticaje draženi neuron šalje u obliku slabih, ali brzih vibracija električnog napona ka sinapsama, koje ga vežu sa ostalim dijelovima nervnog sistema. Međutim, primljeni nadražaj ne prenosi se u prispjelom bioelektričnom obliku, nego posredstvom posebnih hemijskih supstanci koje imaju ulogu neurotransmitera ili neuromedijatora. Postoji više supstanci sa takvim svojstvima, od kojih su najčešći acetilholin i noradrenalin.
Na samim krajevima finih ogranaka presinaptskog neurita nalaze se mala proširenja - terminalni dugmići, promjera oko 1 mikrometar. U njima je veliki broj sinaptskih mješaka, ispunjenih jednim od neuromedijatora. Kada akcijski potencijal stigne do vršnog proširenja, sinapsni mješci kreću prema membrani dugmića, stapaju se s njom i izbacuju svoj sadržaj u sinapsnu pukotinu. Oslobođena posrednička supstanca dospijeva do membrane narednog neurona i nadražuje ga. Izlučeni medijator veoma brzo razlažu odgovarajući enzimi, koji se nalaze u sinapsnoj pukotini. Osim širenja nadražaja u sinapsama postoje i procesi suprotnog djelovanja, tj. inhibicij njegovog rasprostiranja. Inhibicijske sinapse djeluju na principu povećanja polarizacije, a ne depolarizacije. Taj proces omogućavaju inhibitorni medijatori, kao što je gama-aminobuterna kiselina (GABA), npr. time je kompletiran sistem provođenja, ubrzavanja i usporavanja toka nervnih impulsa.
Posebna osobenost aksona kičmenjaka je da, pored vlastitih membrana, imaju i posebne ovojnice. Bijela ili mijelinska nervna vlakna imaju omotač od lipidne materije mijelina, koji im daje karakterističnu sedefastu boju. Ulaze u sastav većine perifernih moždano-moždinskih nerava. Na njihovom mijelinskom omotaču, u dosta pravilnim razmacima, javljaju se nemijelinizirana - tzv. Ranvijeova (Renvier) suženja, bez te ovojnice, koju nemaju ni razgranati završeci aksona. U mijelinskim nervnim vlaknima depolarizacija zahvata samo neizolirane dijelove (Ranvijeova suženja) što znatno ubrzava tok impulsa. Siva ili nervna vlakna nemaju mijelinski omotač, a nalaze se u nervima unutrašnjih organa. Bez obzira na sponenute razlike, sva nervna vlakna imaju i vlastitu tanku spoljnu opnu ćelijske građe, koja se označava kao Schwannova (Švanova) ovojnica. U centralnom nervnom sistemu nalaze se i glije - posebne ćelije koje su značajne za njegov metabolizam, rasprostiranje nadražaja i podešavanje stupnja nadražljivosti.
Tipovi nervnog sistema thumb|right|240px|Tipovi nervnog sistema kod različitih organizacijskih tipova životinja – odozgo: mrežasti vrpčasti ganglijskicjevasti.
Skup svih nervnih ćelija organizma čini njegov nervni sistem. Organizacija nervnog sistema javlja se u dva osnovna oblika ili tipa: (1) difuzni ili sistem nervnih spletova i (2) centralizirani nervni sistem Difuzni nervni sistem Difuzni nervni sistem sastavljen je od mrežasto povezanih nervnih ćelija, među kojima se izvorni nadražaj ravnomjerno rasprostire u svim pravcima. U procesu koncentričnog širenja, intenzitet nadražaja postepeno opada i na izvjesnoj udaljenosti od podraženog mjesta potpuno se gubi. Nervni spletovi jedini su tip nervnog sistema dupljara, ali se, skupa sa centraliziranim sistemom, susreću i kod svih viših životinjskih skupina, kod kojih funkcioniraju nezavisno od osnovnog sistema. Kod kičmenjaka, npr. nalaze se u srcu i crijevnom zidu.
Centralizirani nervni sistem Ovakvi, složeni nervni sistemi uključuju nervne ćelije koje su mjestimično grupirane u nervne centre, obično udaljene od receptornih i efektornih ćelija i organa. Sa tjelesnom periferijom povezani su veoma dugim nervnim vlaknima (aksonima). U njima provođenje nervnih impulsa nije neprekidan (kontinuiran), nego povremen - ritmički proces. Za razliku od difuznog sistema, ovdje se nadražaj ili akcijski potencijal prenosi bez opadanja intenziteta.
Po samoj svojoj građi, svako nervno vlakno moglo bi provoditi nadražaj u oba smjera. Međutim, periferna nervna vlakna odlikuju se jednostavnijim provođenjem impulsa. Aferentna ili uzlazna (ushodna) vlakna provode podražaje centripetalno, tj. od periferije organizma ka odgovarajućim nervnim centrima, a eferentna ili silazna (nishodna) - centrifugalno, odnosno od nervnih centara ka perifernim organima. Budući da ushodna vlakna, ustvari, provode impulse od receptora do nervnih centara, česće se označavaju kao osjećajna ili senzorna. Silazna vlakna prosljeđuju nervni impuls iz nervnih centara ka efektorima pa se zovu pokretačka ili motorna.
Na osnovu plana građe, razlikuju se tri tipa centraliziranog nervnog sistema: vrpčasti, ganglijski i cjevasti. Vrpčasti nervni sistem Vrpčasti nervni sistem najjednostavniji je i evolucijski najprimitivniji tip centraliziranog nervnog sistema, a javlja se kod pljosnatih glista, kao sto su metilji i virnjaci (planarije), npr. i nižih mehkušaca. U njemu su nervne ćelije grupirane u uzdužne trake, koje su u prednjem, a rjeđe i na zadnjem kraju spojene poprečnim vezama. Ganglijski nervni sistem U najrazvijenijem stupnju susreće se u ljestvičastom obliku kod člankovitih glista i zglavkara. U svakom njihovom članku (segmentu) nalazi se po par nervnih čvorova: ganglija. One su medusobno povezane poprečnim nervnim vlaknima, a ponekad i djelimično ili potpuno spojene. Skupa sa čulnim ćelijama i mišićima svog segmenta čine potpunu i vrlo samostalnu reakcijsku cjelinu. Međutim, uzdužna nervna vlakna, koja sve parove ganglija povezuju u jedinstvenu ljestvicu, omogućuju koordinirane pokrete susjednih članaka i cijelog organizma. Kod viših oblika ustrojstva ovakvog nervnog sistema, ganglije u člancima su funkcijski podređene "moždanim" ganglijama, iako još uvijek imaju samostalne funkcije, koje "mozak" samo pokreće ili koči. Cjevasti nervni sistem Cjevasti nervni sistem, i u svom najjednostavnijem obliku, znatno je funkcijski složeniji od prethodnih. Imaju ga hordati, u obliku duge i zadebljale nervne cijevi, na leđnoj strani tijela. Prednji dio izdiferenciran je u petodjelni mozak, a ostatak čini kičmenu moždinu. Stepen njihove razvijenosti u direktnoj vezi je sa stepenom evolucijskog razvoja i funkcijskim osobenostima receptorskih i efektorskih organa. U najrazvijenijem obliku javlja se kod čovjeka.
Moždano-moždinska nervna cijev je zaštićena hrskavicom ili još moćnijim koštanim skeletom. Njenu neposrednu unutrašnju zaštitu od nepovoljnih spoljnih uticaja osiguravaju posebne opne. Putem bogato razgranate mreže krvnih sudova one istovremeno učestvuju i u ishrani i disanju nervnog tkiva.
Ribe imaju samo jednu takvu opnu, vodozemci, gmizavci i ptice po dvije, a sisari tri. Spolja je tvrda opna (dura), a na moždano-moždinsku površinu, uključujući i moždane vijuge i nabore, neposredno naliježe meka opna Između njih je paučinasta opna. Sav prostor između opni, moždane šupljine (4 moždane komore) i kanal kičmene moždine ispunjava moždano-moždinska ili cerebrospinalna tečnost. Iz mozga polazi 10-12 pari snažnih moždanih nerava, koji po prirodi svoje funkcije mogu biti: senzorni, motorni i mješoviti. Iz kičmene moždine polaze moždinski nervi, koji su redovno mješoviti. Njihov broj varira po klasama kičmenjaka, da bi kod čovjeka iznosio 31 par.
Ovaj tip nervnog sistema obuhvata brojne pojedinačne, jednostavne i najsloženije, ali međusobno hijerarhijski povezane cjeline, koje nakon prijema nadražaja iz receptora, uskladuju odgovarajuće funkcije i aktivnosti organizma. Dijele se na: moždano-moždinski (cerebrospinalni) i autonornni (vegetativni) dio. U okviru moždano-moždinskog su: centralni nervni sistem (CNS) i periferni nervni sistem (PNS). CNS čine mozak i kičmena moždina, a PNS svi živci koji izlaze iz mozga (moždani ili cerebralni) i kičmene moždine (moždinski ili spinalni). Oni reguliraju voljne aktivnosti mišića glave i udova, te kretanje u prostoru, zbog čega se ovaj dio nervnog sistema označava i kao somatski (tjelesni).
Autonomni dio nervnog sistema, iako je u vezi sa centralnim, djeluje samostalno, bez učešća volje ili svijesti. Budući da kontrolira rad unutrašnjih organa, koji održavaju najbitnije životne, tj. vegetativne funkcije, poznat je i pod nazivom vegetativni (lat. vegetus = živ, ždrav). Njegova vlakna dopiru i u kožu.