Aspirin ili acetilsalicilna kiselina salicilatni je lijek koji se često koristi kao analgetik, antipiretik i antiupalni lijek. Također sprečava nastanak tromboze. Ponekad se korisiti u manjim dozama za sprečavanje infarkta srca kod osoba koje imaju rizik od nastajanja ugrušaka.
Ima i svojstvo da onemogućava koagulaciju krvi jer inhibira tromboksan prostaglandine, koji u normalnim uvjetima vežu molekule trombocita radi pravljenja ugruška na otvorenom ili oštećenom krvnom sudu ili povrijeđenom tkivu. Iz tih razloga aspirin se dugoročno koristi u nižim dozama za prevenciju infarkta miokarda, moždanog udara ili stvaranja krvnih ugušaka kod osoba izloženih tom riziku.Lewis H. D. et al., Protective effects of aspirin against acute myocardial infarction and death in men with unstable angina. Results of a Veterans Administration Cooperative Study, The New England journal of medicine, volume 309, 7. izd., 1983, str. 396-403. Utvrđeno je da se manje doze aspirina mogu dati neposredno nakon srčanog udara da bi se snizio rizik od sljedećeg udara ili smrti srčanog mišića.Julian D. G., D. A. Chamberlain, S. J. Pocock: A comparison of aspirin and anticoagulation following thrombolysis for myocardial infarction (the AFTER study): a multicentre unblinded randomised clinical trial, BMJ, volume 313, 7070. izd., British Medical Journal, str. 1429–1431.Krumholz Harlan M. et al.: Aspirin in the Treatment of Acute Myocardial Infarction in Elderly Medicare Beneficiaries : Patterns of Use and Outcomes, volume 92, 10. izd., Circulation, str. 2841–2847.
Osnovni neželjeni efekti aspirina jesu ulceracija probavnih organa, krvarenje u stomaku i tinitus, naročito pri visokim dozama. Kod djece i adolescenata više se ne koristi za ublažavanje simptoma gripe ili ospica te drugih virusnih bolesti zbog povišenog rizika od Reyeovog sindroma.Macdonald S. (2002), Aspirin use to be banned in under 16 year olds, BMJ 325 (7371): 988.
Aspirin je jedan od najsvestranijih lijekova koji su poznati u medicini i jedan od najstarijih (prva upotreba lijekova dosta sličnih aspirinu zabilježena je u Antičkoj Grčkoj). Početni materijal potreban za sintezu aspirina, salicilna kiselina, je relativno jeftin (15 $ po kilogramu), jer se može dobiti procesom karboksilacije fenola sa ugljik-dioksidom. U industrijskoj proizvodnji aspirina najčešće se koristi proces esterifikacije. Aspirin se može naći u više od 100 komercijalnih lijekova širom svijeta (Anacin, Excedrin, Coricidin, Midol itd.). Koristi se za neki od tri najčešća razloga: kao analgetik, antipiretik i antiinflamatorni lijek (protivupalni). Iako je ranije aspirin činio više od 90% cjelokupnog tržišta komercijalnih analgetika, danas se pored njega sve više mogu naći lijekovi na bazi acetaminofena (40%), ibuprofena (26%) i naproksena (6%). Po američkim standardima (FDA), svi lijekovi koji sadrže više od 0,325g aspirina moraju biti pomješani povezujućom supstancom koja povezuje aspirin, odnosno rastvara ga. Takva procedura je neophodna zbog negativnog uticaja aspirina na sluznicu organa u probavnom sistemu.
Aspirin je jedan od prvih lijekova iz grupe nesteroidnih antiupalnih lijekova, od kojih nisu svi salicilati, iako mnogi od njih imaju slične efekte i inhibiraju sintezu ciklooksigenaze kao svoj osnovni mehanizam djelovanja. Danas je aspirin jedan od najrasprostranjenijih lijekova na svijetu, sa otprilike 40.000 tona potrošnje svake godine.Warner TD, Mitchell JA. et al., Cyclooxygenase-3 (COX-3): filling in the gaps toward a COX continuum? , Proc Natl Acad Sci U S a, vol.99, 21.izd., str.13371–3 U zemljama gdje je Aspirin zaštićeno trgovačko ime njemačke farmaceutske kompanije Bayer, koristi se generičko ime acetilsalicilna kiselina (ASA).http://www.wordconstructions.com/articles/health/aspirin.html
Historija
Lijekovi koji sadrže derivate salicilne kiseline, a strukturno su slični aspirinu, koriste se u medicini od antičkih vremena. Ekstrakti vrbine kore koji su bogati salicilatima su poznati po specifičnim efektima na povišenu temperaturu, bol i upalu, još od sredine 18. vijeka. Od 19. vijeka, farmaceuti su redovno davali recepte bazirane na raznim supstancama baziranim na salicilnoj kiselini kao aktivnoj komponenti vrbine kore.
Francuski hemičar Charles Frederic Gerhardt je prvi napravio acetilsalicilnu kiselinu 1853. godine. U toku njegovog ispitivanja i proučavanja sinteze i svojstava različitih kiselih anhidrida, pomiješao je acetil hlorid sa natrijevim solima salicilne kiseline (natrij-salicilat). Uslijedila je burna reakcija a rezultirajuća tekućina je brzo otvrdnula.Gerhardt C. (1853), Untersuchungen über die wasserfreien organischen Säuren, Annalen der Chemie und Pharmacie, vol.87, str. 149–179 Pošto u to vrijeme (1853) nije bila poznata strukturalna teorija, Gerhardt je dobivenu supstancu nazvao salicil-acetni anhidrid (njem. wasserfreie Salicylsäure-Essigsäure). Ova sinteza aspirina je jedna od mnogih reakcija koje je Gerhardt opisao u svojim proučavanjima o anhidridima, ali je nije dalje razvijao.
Šest godina kasnije, 1859, von Gilm uspijeva dobiti analitički čistu acetilsalicilnu kiselinu (koju je nazivao acetilirana salicilna kiselina) putem reakcije salicilne kiseline i acetil hlorida.von Gilm H. (1859), Acetylderivate der Phloretin- und Salicylsäure, Annalen der Chemie und Pharmacie, vol.112, 2. izd., str.180–185 Godine 1869, naučnici Schröder, Prinzhorn i Kraut ponavljaju sinteze koje su izveli Gerhardt (sa natrijum salicilatom) i von Gilm (sa salicilnom kiselinom) te zaključuju da obje reakcije daju istu supstancu - acetilsalicilnu kiselinu. Oni su također prvi koji su pravilno prikazali strukturu aspirina s acetilnom funkcionalnom grupom povezanom na fenolni atom kisika.Schröder, Prinzhorn, Kraut K (1869), Uber Salicylverbindungen, Annalen der Chemie und Pharmacie, vol.150, 1. izd., str.1–20
Godine 1897, naučnici iz njemačke farmaceutske firme Bayer počinju istraživati acetilsalicilnu kiselinu kao zamjenu za standardne salicilatne lijekove, koja bi imala manje iritirajuće efekte. Od 1899. godine, Bayer počinje nazivati ovaj lijek Aspirin i započinje s prodajom u cijelom svijetu.Jeffreys D.: Aspirin: The Remarkable Story of a Wonder Drug, Bloomsbury USA, 11. august 2005, str. 73, Ime Aspirin je izvedeno iz A - acetil i Spirsäure - stari njemački naziv za salicilnu kiselinu.Ueber Aspirin, Pflügers Archiv: European journal of physiology, Vol. 84, 11-12 izd., 1. mart 1901, str. 527-546 Popularnost aspirina je rasla tokom prve polovine 20. vijeka, da bi nakon uspješnog korištenja aspirina tokom izbijanja pandemije španske gripe 1918. godine i profitabilnosti njegove proizvodnje, naglo narasla konkurencija u proizvodnji preparata na bazi aspirina, naročito kada je 1917. godine istekao američki patent na aspirin u posjedu Bayera.
Lagahni pad u popularnosti aspirina uslijedio je nakon što je na tržište pušten paracetamol (acetaminofen) 1956. godine i ibuprofen 1969. godine. Tokom 1960ih i 1970ih, John Vane i drugi naučnici su otkrili osnovni mehanizam djelovanja aspirina, putem kliničkih testova i drugih studija u periodu od 1960tih do 1980tih, što je dokazalo efikasnost aspirina kao lijeka protiv koagulacije krvi i sredstva koje smanjuje rizik od bolesti izazvanih krvnim ugrušcima. Prodaja i potrošnja aspirina je ponovno značajno povećana u posljednjem desetljeću 20. vijeka i snažno se nastavila u 21. vijeku, zahvaljujući široko rasprostranjenoj upotrebi aspirina kao preventivnog lijeka od infarkta i moždanog udara.
Trgovačke marke Kao dio ratne odštete koja je određena poraženoj Njemačkoj u Prvom svjetskom ratu mirom u Versaju 1919 godine, aspirin (zajedno sa heroinom) je izgubio status zaštićene trgovačke marke u Francuskoj, Rusiji, Ujedinjenom Kraljevstvu i SAD, gdje dobija generičko ime te se može pisati s malim početnim slovom.Mehta Aalok, Aspirin, Chemical & Engineering News, vol. 83, 25. izd. Danas je riječ "aspirin" generički naziv u Australiji, Argentini, Velikoj Britaniji, Francuskoj, Indiji, Irskoj, Novom Zelandu, Pakistanu, Filipinima, Južnoj Africi i SAD-u.Huth, Edward J. et al.: Scientific Style and Format: The CBE Manual for Authors, Editors, and Publishers, Cambridge University Press, 1994, str. 164 Aspirin je ostao zaštićena trgovačka marka Bayera u Njemačkoj, Kanadi, Meksiku i 80 drugih zemalja, gdje se aspirin piše s velikim početnim slovom, te se obavezno mora staviti kao referenca na sve proizvode na bazi acetilsalicilne kiseline koje proizvodi i distribuira BayerCheng Tsung O. (2007), The History of Aspirin , Texas Heart Institute Journal, vol. 34, 3. izd., str. 392–393.
Upotreba 300px|desno|mini|Shema koja prikazuje djelovanje, kinetiku i upotrebu aspirina Glavobolja Aspirin je jedan od najosnovnijih lijekova koji se koriste u liječenju migrene, pri čemu je kod 50 do 60% slučajeva zabilježeno pozitivno djelovanje. Njegova efikasnost se može porediti sa sumatriptanom, novijim lijekom na bazi triptana (trgovački naziv "Imitrex") i drugim analgeticima poput paracetamola (acetaminofena) ili ibuprofena. Kombinacija aspirina, paracetamola i kofeina (Excedrin) daje čak i bolje rezultate. Pri tretmanu glavobolja i migrene, ova formulacija djeluje daleko bolje nego bilo koja od te tri komponente uzimane odovojeno, bolje nego ibuprofen te bolje nego sumatriptan. Slično kao i kod drugih lijekova protiv migrene, preporučeno je da se koristi aspirin kod početnih znakova glavobolje pošto se taj način koristio i u komparativnim studijskim eksperimentima.
Aspirin ublažava bol kod 60 do 75% pacijenata sa epizodnim tenzijama glavobolje. On je u istoj ravni sa paracetamolom u tom smislu, osim što se kod aspirina češće javljaju neželjeni efekti u probavnom sistemu. Komparativni studijski eksperimenti ukazuju da metamzol i ibuprofen mogu ublažiti bol brže od aspirina, ali se primjećuju značajne razlike 2 sata nakon upotrebe. Kombinacija aspirina, paracetamola i kofeina (Excedrin) je i dalje efektivniji, ali uz negativnije posljedice u vidu stomačnih tegoba, nervoze i vrtoglavice.
Bolovi Općenito, aspirin dobro djeluje protiv potmule i stalne boli; međutim nije efikasan protiv bolove izazvanih mišićnim grčevima, nadimanjima, mučninom u želucu i akutnom iritacijom kože. Najviše studirani primjer je bol nakon operacije poput vađenja zuba, za koju je najviša dozvoljena doza aspirina (od 1 g) ekvivalentna 1 gramu paracetamola, 60 mg kodeina i 5 mg oksikodona. Kombinacija apsorina i kofeina, općenito, omogućava veće ublažavanje bola od aspirina samog. Aspirin u vidu šumećih tableta ili praška ublažava bol mnogo brže od aspirina u vidu tableta (15-30 minuta naspram 45-60 minuta).
U svakom slučaju, kao sredstvo za ublažavanje bolova poslije operacije, aspirin djeluje daleko slabije od ibuprofena. Aspirin također ima dosta veći negativni uticaj na probavne organe od ibuprofena. Najveća dozvoljena doza aspirina (1 g) slabije ublažava bol od prosječne doze ibuprofena (400 mg) a ovo ublažavanje bola kod aspirina ne traje tako dugo. Kombinacija aspirina i kodeina može imati neznatno veće analgetičke efekte od samog aspirina; međutim, ova razlika klinički nije značajna. Smatra se da je ibuprofen najmanje isto toliko efektivan kao i ova kombinacija, a moguće i efektivniji.
Sudeći po meta-analizama kliničkih eksperimenata u vezi menstrualnih bolova, aspirin pokazuje višu efikasnost od placeba ali slabiju od ibuprofena ili naproksena, mada se najveća doza aspirina nije koristila pri ovim eksperimentima. Autori su zaključili da ibuprofen ima najpovoljniji odnos koristi i rizika.