Marko Vešović (Pape kod Bijelog Polja, 14. mart 1945 – Sarajevo, 17. august 2023) bio je bosanskohercegovački i crnogorski pjesnik, prozaist, esejist, književni kritičar, prevodilac i univerzitetski nastavnik. Najveći dio književnog i akademskog rada vezao je za Sarajevo, gdje je radio na Filozofskom fakultetu i kao urednik u izdavačkoj kući „Veselin Masleša“.

Tokom rata u Bosni i Hercegovini ostao je s porodicom u opkoljenom Sarajevu. Iskustvo opsade postalo je jedna od važnih tema njegovog ratnog i poslijeratnog stvaralaštva, posebno u knjigama Smrt je majstor iz Srbije i Poljska konjica.

Objavio je više od trideset knjiga poezije i proze, eseja, polemika, književnih studija i pjesničkih prijevoda. Pored vlastitog književnog rada, bavio se tumačenjem i prevođenjem poezije, među ostalima Emily Dickinson, Charlesa Baudelairea, W. B. Yeatsa, Sergeja Jesenjina, Osipa Mandeljštama, Aleksandra Bloka i Josifa Brodskog.

Biografija

Vešović je rođen 14. marta 1945. u selu Pape kod Bijelog Polja. Gimnaziju je završio u Bijelom Polju, a studij na Filozofskom fakultetu u Sarajevu. Postdiplomski studij završio je na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu.

Nakon studija radio je u sarajevskoj Autosaobraćajnoj školi i gimnaziji „Pero Kosorić“. Godine 1976. izabran je za asistenta na Filozofskom fakultetu u Sarajevu, gdje je radio do 1986. Potom je prešao u izdavačku kuću „Veselin Masleša“, u kojoj je radio kao urednik. Na Filozofski fakultet vratio se 1992. godine.

Na Fakultetu je radio na području književnosti, a odbranio je i doktorsku disertaciju Jezik u poeziji Radovana Zogovića. Kasnije je pod istim naslovom objavljena književna studija o Zogovićevoj poeziji.

Bio je jedan od osnivača P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine i njegov prvi potpredsjednik.

Vešović je bio oženjen Gordanom Vešović, a imali su kćerku Ivanu. Majka mu je bila Darinka, rođena Tapušković, a otac Velimir Vešović. Porodična sjećanja zauzimaju značajno mjesto u njegovom književnom radu; knjiga Njih tri iz 2016. posvećena je majci Darinki, supruzi Gordani i kćerki Ivani.

Rat u Bosni i Hercegovini

Tokom rata u Bosni i Hercegovini Vešović je ostao u Sarajevu, gdje je s porodicom proveo opsadu grada. U tom je periodu intenzivno pisao o svakodnevnom životu pod granatiranjem i iskustvima stanovnika opkoljenog Sarajeva.

Tekstove nastale između aprila 1992. i juna 1994. objedinio je u knjizi Smrt je majstor iz Srbije, objavljenoj u Sarajevu 1994. godine. Naslov knjige oblikovan je prema stihu Paula Celana „Smrt je majstor iz Njemačke“, dok sami zapisi istovremeno imaju obilježja neposrednog svjedočenja i književne obrade iskustva opsade.

U književnoj kritici Vešovićevi ratni tekstovi razmatrani su u kontekstu sarajevske ratne proze i književnosti svjedočenja. Branka Vojnović analizirala ih je zajedno s djelima Semezdina Mehmedinovića i Tvrtka Kulenovića, posebno razmatrajući odnos neposrednog svjedočenja, književne obrade i intertekstualnosti.

Vešović je poznavao Radovana Karadžića iz sarajevskog književnog kruga još prije rata. U kasnijim intervjuima navodio je da je njihovo prijateljstvo prekinuto početkom 1970-ih, a tokom rata Karadžić je postao česta tema njegovih polemičkih tekstova.

Iskustvu opsade vraćao se i nakon rata. Poljska konjica, prvi put objavljena 2002, a zatim u proširenom izdanju 2004, spaja autorova sjećanja s iskustvima i iskazima drugih ljudi koji su preživjeli rat i opsadu Sarajeva.

Književno stvaralaštvo

Vešovićev književni rad obuhvata poeziju, prozu, esejistiku, polemiku, književnu kritiku i pjesničko prevođenje. Njegov se opus razvijao od ranih pjesničkih zbirki i zavičajne proze, preko ratne književnosti, do kasnijih pjesničkih, memoarskih i književnokritičkih knjiga.

Poezija

Književnu karijeru započeo je kao pjesnik. Prvu zbirku, Nedjelja, objavio je 1970, nakon čega su uslijedile Osmatračnica (1976) i Sijermini sinovi (1979). U kasnijoj fazi objavio je, među ostalim, Kralj i olupina, Poljsku konjicu, Rastanak s Arencanom, Dok prelazim u mumiju, Knjigu žalbi, Kalemar, Tamo smo gdje nismo i Granu sa groba Petrarkina.

Književni kritičar Enver Kazaz Vešovićevu poeziju povezuje s tradicijom klasičnog stiha, ističući upotrebu rime, metra, ritma i figurativnog jezika. Prema Kazazu, već se u ranim zbirkama oblikuju motivi zavičaja, sjećanja i gubitka, uz preplitanje melanholije, ironije i vitalističkog odnosa prema životu.

Posebno mjesto u njegovom poslijeratnom pjesništvu zauzima Poljska konjica. U toj knjizi pojedinačni pjesnički glas proširen je iskustvima drugih stanovnika opkoljenog Sarajeva, pa se tekstovi kreću između poezije, kratke proze i svjedočenja.

Dio kasnije poezije objavljivao je pod pseudonimom Marko Udovičić, uključujući zbirke Kalemar i Tamo smo gdje nismo. Isti pseudonim koristio je i u dijelu prevodilačkog rada.

Proza, esejistika i polemike

Pored poezije, Vešović je objavljivao prozu, memoarske zapise, eseje i polemičke knjige. Rodonačelnik iz 1982. zasnovan je na porodičnom i zavičajnom iskustvu, dok Moj svijete izgubljeni i dio njegovih kasnijih knjiga nastavljaju tematizirati djetinjstvo, porodicu i crnogorski zavičaj.

U Četvrtom geniju iz 1989. bavio se književnim i akademskim polemikama, dok je Smrt je majstor iz Srbije izrasla iz neposrednog iskustva opsade Sarajeva. Kasniji polemički rad obuhvata i knjige Tunjo veliki i u Tunje mali, Špijun iz Pipera i, sa Šemsudinom Radončićem, Miško Kesedžija i njegove bize: esej o montenegrinjskom zlu.

Knjiga Na ledu zapisano iz 1998. sadrži književne eseje i interpretacije. Muhidin Džanko Vešovićev pristup u toj knjizi opisuje kao niz koncentriranih esejističkih mikroanaliza književnih tekstova i njihovih jezičkih postupaka.

Književna kritika i prevodilaštvo

Značajan dio Vešovićevog rada činilo je tumačenje poezije. Objavljivao je studije i eseje o Radovanu Zogoviću, Izetu Sarajliću, Ćamilu Sijariću, T. S. Eliotu i drugim autorima.

Prevođenje poezije činilo je drugi važan dio njegovog rada. Sa Jasnom Levinger preveo je izbor iz poezije Emily Dickinson, objavljen u „Svjetlosti“ 1988, za koji je napisao i predgovor i komentare. Samostalno je priredio i preveo Baudelaireovo Cvijeće zla i Yeatsovo Jedrenje u Bizantijum. Prevodio je i Sergeja Jesenjina, Osipa Mandeljštama, Aleksandra Bloka, Marinu Cvetajevu, Anu Ahmatovu i druge pjesnike.

U kasnijem razdoblju, pod imenom Marko Udovičić, za cetinjski Otvoreni kulturni forum pripremio je višeknjižni izbor poezije Josifa Brodskog. Bibliografski su potvrđena tri toma, objavljena između 2015. i 2017.

Dio prijevoda radio je zajedno s Omerom Hadžiselimovićem.

Recepcija i poetika

U književnoj kritici Vešović je razmatran kao pjesnik prepoznatljivog jezika i versifikacije, ali i kao tumač poezije čiji se kritički rad zasnivao na pomnom čitanju književnog teksta.

Kazaz njegovu poeziju smješta u tradiciju južnoslavenskog klasičnog stiha, uz naglasak na povezivanju tradicionalnih formalnih postupaka sa savremenim iskustvom i individualnim pjesničkim jezikom. Zavičajni motivi, sjećanje, smrt i gubitak u tom se čitanju prepliću s ironijom i „gorkom vedrinom“.

U kritičkoj recepciji Poljske konjice posebno se ističu njena dokumentarna osnova i polifonija. Vešović u knjizi, pored vlastitog iskustva, uključuje glasove i priče drugih stanovnika opkoljenog Sarajeva. Van Schalkwyk naglašava i njenu žanrovsku hibridnost te ponavljanje i vraćanje ratnom iskustvu kao jedno od strukturnih obilježja knjige.

Vešovićev književnokritički rad također je bio predmet stručne recepcije. Džanko njegovu esejistiku povezuje s mikroanalitičkim čitanjem pjesničkih tekstova, dok je Miljenko Jergović isticao Vešovićevu sposobnost da poeziju tumači polazeći od jezika, ritma i unutrašnje organizacije pjesme.

Nagrade i priznanja

Za prvu zbirku poezije Nedjelja Vešović je dobio Brankovu nagradu 1970. i nagradu Trebinjskih večeri poezije 1971. godine.

Dobio je i nagrade izdavačke kuće „Svjetlost“ 1979, 1982. i 1989. godine. Godine 1993. bio je među sarajevskim piscima koji su dobili priznanje američkog Fonda za slobodu izražavanja (Fund for Free Expression).

Za zbirku Knjiga žalbi dobio je književnu nagradu „Aleksandar Leso Ivanović“ za 2010. godinu, koja mu je uručena na Cetinju 2011.

Odbijene nagrade

Vešović je više puta odbijao književna i javna priznanja. Godine 2002. odbio je primiti Šestoaprilsku nagradu Grada Sarajeva.

Žiri Ratkovićevih večeri poezije dodijelio mu je 2008. nagradu „Risto Ratković“ za zbirku Rastanak s Arencanom, ali ju je odbio primiti zbog toga što je isto priznanje ranije bilo dodijeljeno Radovanu Karadžiću.

Vešović je također naveo da je u dva navrata odbio mogućnost da primi nagradu „Skender Kulenović“ nakon što su ga članovi žirija kontaktirali da provjere bi li je prihvatio.

Smrt i naslijeđe

Vešović je preminuo 17. augusta 2023. u Sarajevu, u 78. godini života. Sahranjen je 21. augusta na sarajevskom groblju Sveti Josip.

P.E.N. Centar Bosne i Hercegovine i Društvo pisaca Bosne i Hercegovine organizirali su 31. augusta 2023. komemoraciju u Narodnom pozorištu Sarajevo.

U oktobru iste godine Odsjek za komparativnu književnost i informacijske nauke Filozofskog fakulteta u Sarajevu organizirao je hommage svom nekadašnjem profesoru i kolegi.

Na komemoraciji je pokrenuto i pitanje sistematskog sređivanja i čuvanja njegove objavljene i neobjavljene književne zaostavštine. Predloženo je da građa bude obrađena i pohranjena u Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine, ali nema potvrde da je taj prijedlog realiziran.

Važan izvor za Vešovićevu biografiju i književne stavove predstavlja knjiga Razgovori s Markom Almina Kaplana, objavljena 2022. i zasnovana na nizu razgovora vođenih s Vešovićem tokom posljednjih godina njegovog života. Nakon Vešovićeve smrti Kaplan je naveo da je ostala znatna količina neobjavljenih rukopisa i prevodilačkog materijala.

Bibliografija

Poezija Nedjelja, Svjetlost, Sarajevo, 1970. Osmatračnica, Svjetlost, Sarajevo, 1976. Sijermini sinovi, Svjetlost, Sarajevo, 1979. Kralj i olupina, Svjetlost, Sarajevo, 1996. Poljska konjica, 2002; prošireno izdanje, ZORO, Sarajevo, 2004. Rastanak s Arencanom, ZORO, Sarajevo, 2007. Dok prelazim u mumiju, Dobra knjiga, Sarajevo, 2009. Knjiga žalbi, CDNK, Podgorica, 2010. Kalemar, pod imenom Marko Udovičić, CDNK, Podgorica, 2013. Tamo smo gdje nismo, pod imenom Marko Udovičić, Otvoreni kulturni forum, Cetinje, 2014. Grana sa groba Petrarkina, Otvoreni kulturni forum, Cetinje, 2016.

Proza, memoarski zapisi i polemike Rodonačelnik, Svjetlost, Sarajevo, 1982. Četvrti genije, Svjetlost, Sarajevo, 1989. Smrt je majstor iz Srbije, Bosanska knjiga, Sarajevo, 1994; prošireno izdanje 2003. Moj svijete izgubljeni, Radio Free Montenegro, Podgorica, 2000. Bosanska priča, Svjetlost, Sarajevo, 2003. Markovi konaci, Hercegtisak, Mostar, 2004. Tunjo veliki i u Tunje mali, Rabic, Sarajevo, 2009. Bijeg na visoravan, Dobra knjiga, Sarajevo, 2010. Špijun iz Pipera, Dobra knjiga, Sarajevo, 2010. Miško Kesedžija i njegove bize: esej o montenegrinjskom zlu, sa Šemsudinom Radončićem, Pobjeda, Podgorica, 2012. Njih tri, Buybook, Sarajevo–Zagreb, 2016.

Esejistika i književne studije Na ledu zapisano, Zid, Sarajevo, 1998. Jezik u poeziji Radovana Zogovića, Buybook / Otvoreni kulturni forum, Sarajevo–Cetinje, 2008.

Izbori i zbirna izdanja Bijeli glog iz Papa: izabrane pjesme, Cetinje–Podgorica, 2016. Tri knjige, Buybook, Zagreb–Sarajevo, 2022.

Antologije i priređena izdanja Antologija najnovijeg bosanskohercegovačkog pjesništva, Lica, Sarajevo, 1974. Antologija bosanskohercegovačke poezije XX vijeka, s Enesom Durakovićem i Milom Stojićem, Alef, Sarajevo, 2000. Da je barem devedeset treća: decenija i po bosanskohercegovačkog pjesništva, Dobra knjiga, Sarajevo, 2009.

Prijevodi Emili Dikinson, Poezija, s Jasnom Levinger, Svjetlost, Sarajevo, 1988. Šarl Bodler, Cvijeće zla, Svjetlost, Sarajevo, 2001.