Pod pojmom Drugi japansko-kineski rat podrazumijeva se vojna invazija Japana na Kinu, kao i vojne operacije širih razmjera japanske vojske na teritoriju Kine. Invazija je počela 7. jula 1937. i trajala do 9. septembra 1945. godine. Često se povezuje sa Ratom na Pacifiku, te nakon ulaska SAD u rat protiv Japana 7. decembra 1941. kao dio Drugog svjetskog rata.
U Narodnoj republici Kini i Tajvanu sukob se naziva Rat protiv Japana (kin. 抗日戰爭-抗日战争-kàngrì zhànzhēng), ali također i Rat otpora (kin. 抗戰-抗战-kàngzhàn). U Japanu rat se naziva Japansko-kineski rat (jap. 日中戦争 - Nicchū Sensō), ali i HEI, Operacija C ili Invazija na Kinu.
Historijski uzroci
Nakon Prvog japansko-kineskog rata 1894-95. Japan je pripojio Koreju, dok je Tajvan postao japanska kolonija. Težnja Japana za proširenjem na Mandžuriju, regiju bogatu sirovinama, dovela je do sukoba sa Rusijom 1904. u Rusko-japanskom ratu, koji je Japan dobio, te se time Rusija morala povući iz Mandžurije. Japan gradi željeznicu, štiteći je sa Guandong armijom stacioniranom u Kini, te željeznicom transportuje sirovine u pravcu Koreje.
Svjetskom privrednom krizom 1929. japanska je privreda teško pogođena, te izlaz iz krize japanski političari i vojni stručnjaci vide u jačanju kolonijalne politike Japana u pravcu Mandžurije. Kao razlog za okupaciju Mandžurije, Japan nalazi navodno dizanje u zrak dijela južnomandžurske pruge kod grada Mukden. Pruga je minirana od strane tajnih agenata Armije Guandong Doihara Kenjia i Amakasu Masahikoa, i trebala je poslužiti kao opravdani razlog za okupaciju. Organiziranog otpora prema japanskoj vojsci od strane kineske armije nije bilo, jer su se u to vrijeme vodile borbe u kineskom građanskom ratu između Kuomintanga i Komunističke partije Kine. Osim pojedinačnog otpora lokalnog stanovništva, japanske su trupe brzo zauzele Mandžuriju, te formirale marionetsku državu Mandžukuo. Time se japanska vojska potpuno komandno i politički odvojila od japanske skupštine i samovoljno preuzimala vlast u Mandžukuou, a time i jačala svoju ulogu u unutrašnjoj politici Japana.
Odluka Kine o podizanju trgovinskog bojkota prema Japanu dovodi do smanjenja japanskog izvoza na jednu šestinu i zaoštravanja službenih odnosa dviju država. Također incident u kojem su 1932. u Šangaju pet japanskih monaha ozlijeđeni, od kojih je, zbog posljedica, jedan monah umro, dovodi do medijskih propagandnih akcija japanske vlade, što kulminira napadom i bombardovanjem Šangaja 28. januara, u kojem je po procjenama poginulo 18.000 Kineza, a 240.000 ih je ostalo bez krova nad glavom. Time Japan primorava Kinu na ukidanje trgovinskog bojkota, a u Šangaju se formira demilitarizirana zona. U maju 1933. obje strane potpisuju primirje, koje Japanci ne poštuju i zauzimaju provincije Rehe i Chahar. 1935. Kina je prinuđena na stvaranje zone razdvajanja između Kine i Mandžukuoa, u kojoj Japanci formiraju kolaboracionističku armiju Istočnog Hopeia, a 1936. Japan zauzima Unutrašnju Mongoliju.
Protestom Lige naroda zbog japanskih akcija dolazi do shvatanja država članica Lige o nemogućnosti sprečavanja vojnih sukoba i istupanja Japana iz organizacije, te time dolazi samo do daljeg širenja japanskih vojnih akcija na području Kine.
1936. Japan potpisuje sa njemačkim Trećim Rajhom Pakt protiv Kominterne, koji je bio usmjeren protiv komunističke internacionale. Paktu pristupa 1937. Italija, a za vrijeme Drugog svjetskog rata i još neke zemlje i vlade. Pakt je imao više simboličko značenje, te će kasnije prerasti u Trojni pakt, političku i vojnu saradnju ovih triju država.
Zbog sve učestalijih napada na kinesko civilno stanovništvo, očekivalo se od kineskog generalisimusa Čang Kaj-šeka, tada najuticajnije osobe u Kini, organizovanje otpora prema Japanu. No, Čang Kaj-šek se odlučuje na borbu protiv komunista, za koje je smatrao da su veća opasnost za Kinu nego japanci, mada mu se i pripisuje pasivnost i saradnja sa japanskim trupama. Tek otmicom od strane oficira Zhang Xueliang i Yang Hucheng, Čang Kaj-šek potpisuje primirje sa jedinicama Komunističke partije, te zajedno stvaraju front i otpor prema japanskoj vojsci.
Hronologija rata 1937.
7. jula 1937. dolazi do incidenta na Mostu Marca Pola, izravnog oružanog sukoba kineske i japanske vojske, koji je označio početak Drugog japansko-kineskog rata. Incident se dogodio 15 km jugozapadno od gradskog jezgra Pekinga, na mostu preko rijeke Yongding. Nije dokazano da su japanske trupe isprovocirale napad. Nakon pokušaja stvaranja primirja dva dana nakon izbijanja sukoba, japanske snage zahtijevaju od kineske armije ispunjavanje uslova koji bi time spriječili dalje prodiranje japanaca prema Pekingu. Pregovori ne uspijevaju i već 25. jula japanske jedinice napadaju Peking i u bici za Peking, koja traje do 31. jula 1937, japanska vojska zauzima glavni kineski grad. Japanska vojska vjeruje u brzu pobjedu u ratu, mada kineska vojska već u bici za Šangaj pruža jak otpor. Oko 200.000 japanskih vojnika i nepoznat broj kineskih vojnika vodili su bitku sa velikim gubicima. Gubici na strani Kuomintanga su bili gotovo trećina od svih borbeno sposobnih vojnika. Tek iskrcavanjem japanske 10-te armije u zalivu Hangzhou polovinom novembra kineska vojska se povlači iz Šangaja, te japanska vojska time dobija bitku.
5. novembra 1937. japanska vlada predlaže primirje pod uslovom da Kina prihvati principe iz 1934, predložene od japanskog ministra vanjskih poslova Hirota Kōkija: Obustavljanje svih protivjapanskih akcija, Priznavanje Mandžukuoa od strane Kine, kao i održavanje prijateljskih odnosa između Mandžukuoa, Kine i Japana, Zajednička borba protiv komunizma. Kuomintang u početku odbija ponuđene zahtjeve, mada kasnije mijenja mišljenje, ali tek 2. decembra. Japanske su trupe u to vrijeme već zauzele Šangaj i kineska se vojska povlači, tako da je japanska vlada pored navedenih zahtjeva navela još zahtjev za demilitarizacijom sjeverne Kine i Unutrašnje Mongolije, plaćanje odštete i izgradnju političkih struktura za zajednički život i saradnju između Mandžukuoa, Kine i Japana. Ovi su zahtjevi odbijeni od kineske vlade.
Komunistička partija Kine povukla se je pod vodstvom Mao Zedonga u tzv. Dugom maršu 1935. prema Yan'an, te je tamo izgradila vojnu bazu za obuku vojnika, kao i tzv. protivjapanski univerzitet za ideološko školovanje pod uticajem Mao-Zedongove strategije. Za razliku od klasične komunističke strategije, Mao se zalaže za saradnju sa zemljoposjednicima i srednjom klasom. Blagim reformama pridobija i siromašni dio stanovništva, te time popunjava i proširuje jedinice vojske. Mao se odlučuje za gerilski rat protiv Japana, na koji japanska vojska odgovara razarenjem sela i masovnim ubijanjem pripadnika Komunističke partije. Za razliku od jedinica Komunističke partije, u jedinicama Kuomintanga vladala je korupcija na svim nivoima. Nestajalo je oružje i hrana, što je dovodilo do pada borbenog morala i slabe borbene gotovosti. Parada japanskih trupa nakon zauzimanja Nanjinga|mini|desno Japanska vojska 8. decembra dolazi do Nanjinga, tada glavnog grada Kuomintanga. Lecima opkoljenim vojnicima i stanovnicima Nanjinga, japanska vojska poziva na predaju. Grad bombardiraju danima gotovo bez prekida. 12. decembra u 17 sati zapovjednik odbrane grada izdaje naređenje o povlačenju vojnika iz opkoljenog grada. Vojnici u panici odbacuju oružje i uniforme, sukobeći se sa civilima od kojih otimaju civilna odijela da bi izbjegli odmazdu. Zajedno sa vojnicima civili pokušavaju pobjeći iz grada, te jedini izlaz vide u prijelazu rijeke Jangtsekiang. U malim pretrpanim čamcima prelazeći rijeku utopilo se nekoliko hiljada ljudi u hladnoj rijeci. 13. decembra japanska vojska zauzima Nanjing. U naredne tri sedmice japanska vojska u tzv. masakru u Nanjingu masakrira 300.000 kineskih civila i vojnika presvučenih u civilna odijela. Čang-Kaj-šek prebacuje upravu u grad Chongqing. Grad je pod kontrolom naoružanih bandi, tako da Kuomintang teško uspostavlja vlast i odbranu grada. Nakon višednevnog bombardovanja grada od strane japanske avijacije, kineska vojska uz pomoć sovjetskih vojnika uspostavlja uspješnu zračnu odbranu. Nedugo nakon toga kineska avijacija povremeno bombardira japanske trupe i Tajvan.
1938.
Zbog slabosti kineske privrede i nerazvijenosti kineske vojske oslabljene u građanskom ratu, kineski se zapovjednici odlučuju na strateško povlačenje većih vojnih jedinica duboko u pozadinu. Istovremeno vrši se demontaža i transport industrijskih pogona u pozadinu. Vojne se akcije svode na oružane sukobe manjih razmjera, čekajući na reorganizaciju vojnih trupa u pozadinu, kao i vojnu pomoć SAD. 1938. dolazi do organiziranja tzv. taktike magnetnog rata, kojom kineske trupe ostvaruju manje pobjede. Taktika se svodi na privlačenje japanskih jedinica u područja koja su pogodnija za napad i imaju prednost za bržim povlačenjem u slučaju neuspjeha.
U januaru 1938. japanska vlada, nakon neuspjeha u pregovorima, donosi odluku o potpunom uništenju kineske nacionalne vlade. Japan poduzima ofanzivu u pravcu grada Wuhan. U prvoj fazi bilo je potrebno zauzeti važnije željezničke čvorove na sjeveru. Napadom na grad Xuzhou, važno željezničko čvorište, japanske trupe pokušavaju zauzeti garnizon Tai'erzhuang. U borbi za Tai'erzhuang gine, po kineskim izvorima, 30.000 japanskih vojnika. Ova se bitka smatra prvim većim porazom Japana u ratu. Već u drugom napadu japanska vojska 19. maja zauzima grad, ali mit o nepobjedivosti Japana je time uništen. Nedugo nakon toga Japanci osvajaju Xuzhou u bici za Xuzhou. Poraz je naveo japansku vladu u aprilu 1938. do odluke o mobilizaciji i još većem angažovanju vojske u Kini.
9. juna 1938. generalisimus Čang-Kaj-šek naređuje rušenje brana na Žutoj rijeci, čime bi se poplavile velike površine, smatrajući da će time zaustaviti japansko prodiranje. Zbog neinformisanja kineskog civilnog stanovništva gine oko 890.000 Kineza, 4.000 sela i 11 gradova su uništeni, a beskućnici postaju 12 miliona Kineza. Time se mijenja i prirodni tok rijeka, a japanska se ofanziva odgađa samo za nekoliko mjeseci.
Sa velikim gubicima Japanci zauzimaju 25. oktobra Wuhan. Nedugo nakon toga zauzimaju Guangzhou bez većeg otpora. Time se japanski generalštab, uslijed slabe procjene kineske vojne taktike, nada skoroj pobjedi nad kineskom armijom.
1939.
Vojne operacije japanske vojske u 1939. godini svode se na pokušaje da se zauzimanjem priobalnog dijela Kine i većih otoka Kina odvoji od Francuske Indokine i Burme, te se time onemogući doprema vojnog materijala i oružja (Operacija Hainan u martu 1939. godine). Polovinom marta do maja vodile su se borbe za Nánchāng, i to je ujedno bila prva veća bitka između japanske vojske i Nacionalne revolucionarne armije Kine, nakon poraza u bici kod Wuhana. Cilj je bio osvojiti područja koja su bila pod kontrolom Kuomintanga i time obezbijediti neometano transportovanje materijala i vojne opreme prema jugoistočnim provincijama. Zauzimanjem Nánchānga Japanci su isključili kinesku avijaciju koja je u tom dijelu imala značajnu vojnu bazu. U borbama je učestvovalo preko 200.000 japanskih vojnika, podržanih avijacijom, artiljerijom i tenkovima. Kineska vojska sa oko 120.000 vojnika povukla se preko rijeke Xiushui, te je nakon prvog poraza, ponovo u aprilu, pokušala bez uspjeha zauzeti Nánchāng. Time je put prema Indokini Japanu bio otvoren. Daljom ofanzivom japanska vojska zauzima gradove Suizhou i Shantou. U septembru Japanci prodiru prema središtu južnokineske provincije Hunan, napadajući grad Changsha. Bitke za Changsha su trajale do oktobra i kineska vojska morala se povući sjeverno od grada. Reorganizacijom trupa Kinezi se uspijevaju vratiti i grad gotovo zauzeti, ali upotrebom bojnih otrova japanska vojska nanosi im velike žrtve, međutim grad ne uspijevaju zauzeti. Usljed velikih gubitaka japanska se vojska povlači prema sjeveru.
1940.