Tuzla (tur. tuz, označava so) je treći najveći grad i naseljeno mjesto, te sjedište Tuzlanskog kantona u Bosni i Hercegovini. Ekonomsko je središte sjevero-istočne Bosne i Hercegovine, poznat kao privredni i univerzitetski centar. Prema zadnjem popisu stanovništva broji 110.979 stanovnika.
Historija U dugom trajanju grada presudnu ulogu imala je sol, koja je oblikovala privredu, urbani pejzaž, administrativni značaj i samo ime Tuzle.
Prahistorija Arheološka istraživanja u Gornjoj Tuzli upućuju na vrlo ranu eksploataciju soli, datiranu približno u 5700. p. n. e, što tuzlansko područje svrstava među najranije poznate centre vezane za proizvodnju i korištenje soli u ovom dijelu Evrope. U stručnoj literaturi ANUBiH-a ističe se i da je u vinčanskim naseljima tuzlanskog bazena nezavisno obrađivan bakar, što pokazuje da je prostor današnje Tuzle u neolitu i eneolitu bio uključen u šire tehnološke i razmjenske procese jugoistočne Evrope.
Najstariji razvoj ovoga prostora stoga nije vezan samo za prirodno bogatstvo slanih izvora nego i za rano naseljavanje, obradu metala i formiranje naseljâ koja su na tuzlanskom području opstajala u različitim oblicima kroz više historijskih epoha.
Arheolozi su otkrili brojna naselja s bogatim ostacima materijalne kulture prastarih stanovnika ovog područja. Pronađen je veliki broj neolitskih glinenih posuda s raznim ornamentima od crne, sive i crvene keramike ali i kameni noževi, sjekire, strugači i drugo. Otkriveni su ostaci hrane, ljudske kosti, životinjske kosti i razni plodovi koji su koristili za ishranu ljudi tog doba. I ovi podaci potvrdili su tvrdnje da je područje Tuzle bilo naseljeno još u mlađem kamenom dobu.
Među pronađenim arheološkim materijalima ističe se i keramička neolitska posuda čija je namjena bila kuhanje slane vode i proizvodnja soli.
Srednji vijek Prvi pisani spomen o Tuzli potiče iz 950. Te je godine bizantijski historičar i car Konstantin Porfirogenet u svom djelu "O upravljanju carstvom", izričito spomenuo Tuzlu kao grad, pod rimskim nazivom Salines što znači grad soli, s napomenom da se nalazi u sastavu Raškog kneza Časlava, koji je poginuo u borbi s Mađarima.
U srednjem vijeku tuzlanski je prostor bio povezan sa zemljom i župom Soli, čije je ime neposredno upućivalo na slane izvore kao najvažnije prirodno bogatstvo ovog kraja. Ranosrednjovjekovna nekropola Kicelj kod Tuzle vjerovatno je pripadala stanovništvu srednjovjekovnog grada Soli, smještenog u podnožju brda Kicelj.
Srednjovjekovni identitet Soli imao je trajne posljedice na kasniji razvoj naselja na ovom prostoru. U historiografiji se upravo iz srednjovjekovne teritorijalne cjeline Soli izvodi kontinuitet prema kasnijim osmanskim administrativnim i urbanim oblicima Donje i Gornje Tuzle.
Osmanski period Osmanskim osvajanjem bosanske države tuzlanski prostor nije izgubio raniji značaj; naprotiv, slani izvori postali su osnova razvoja dviju kasaba. Godine 1463. Tuzla postaje dio Osmanskog Carstva, a iz tog vremena potječe i njeno današnje ime, koje se izvodi iz turske riječi tuz, koja označava so.
Prema novijoj historiografskoj literaturi, od srednjovjekovne župe Soli formirane su nahije Donja i Gornja Tuzla, a u osmanskim dokumentima Tuzla se prvi put spominje 1474. kao Agac Tuzla (Drvena solana). U 16. stoljeću ustaljuju se nazivi Memleha-i-zir za Donju Tuzlu i Memleha-i-bala za Gornju Tuzlu.
U osmanskom razdoblju Tuzla se razvila kao jedno od značajnijih središta Zvorničkog sandžaka, a kasnije i kao sjedište tuzlanskog kadiluka. Eksploatacija slanih izvora snažno je uticala na privredni i društveni život grada, dok su trgovačke veze i administrativne funkcije dodatno učvrstile ulogu Tuzle u sjeveroistočnoj Bosni.
Slojevitost osmanske Tuzle danas je vidljiva i u njenom spomeničkom naslijeđu. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine evidentirala je među najvažnijim historijskim cjelinama grada Šarenu (Behram-begovu) džamiju, Turalibegovu (Poljsku) džamiju i Džindijsku džamiju.
Austrougarsko razdoblje Tuzla je 1878. bila jedno od glavnih uporišta otpora austrougarskoj okupaciji, a austrougarska vojska ušla je u grad 22. septembra iste godine. Nakon uspostave nove uprave Tuzla je ubrzano uključena u šire privredno i političko područje Austro-Ugarske, a razvoj industrije postao je osnovna karakteristika njenog modernog rasta.
U kratkom razdoblju na tuzlanskom području izgrađena su ili proširena važna industrijska postrojenja: solana u Siminom Hanu, solana u Kreki (1891), Fabrika špirita i rafinerija Alios Grauaug (1887–1888) i Fabrika amonijačne sode u Lukavacu (1893). U Kreki je 1885. otvoren rudnik, dok je iste godine pokrenuta probna, a potom i redovna industrijska proizvodnja soli. Željezničko povezivanje pravcem Doboj–Tuzla dodatno je učvrstilo izvoznu i industrijsku funkciju grada.
Iako je modernizacija bila snažna, agrarna komponenta stanovništva i dalje je ostala veoma izražena, što pokazuje da je Tuzla u austrougarskom periodu istovremeno bila i industrijski grad u usponu i prostor sporije društvene transformacije. U novom administrativnom uređenju, provedenom nakon aneksije Bosne i Hercegovine, naziv Donja Tuzla postepeno je sveden na jednostavno Tuzla, dok je ime Gornja Tuzla ostalo nepromijenjeno.
Tuzla u 20. stoljeću U prvoj jugoslavenskoj državi Tuzla je zadržala obilježja izrazito industrijskog grada soli i ugljena. Dugoročna studija o industrijskom naslijeđu Tuzle vidi razdoblje od kraja 19. stoljeća do 1992. kao cjelinu obilježenu dubokim društveno-ekonomskim promjenama koje su prvenstveno pokretale industrije soli i uglja.
Poslije Drugog svjetskog rata uslijedila je obnova i konsolidacija privrednih preduzeća Tuzlanskog okruga, kao i širenje zanatstva, što je predstavljalo važnu osnovu za kasniju socijalističku industrijalizaciju i urbani rast grada. Tokom socijalističkog perioda Tuzla je dodatno učvrstila položaj jednog od najvažnijih industrijskih i urbanih središta Bosne i Hercegovine.
Tuzla u ratu 1992–1995. Iako je bila grad u kojem su odnosi vlasti i JNA imali korektne odnose, pri izlasku iz grada, 1992. godine, na Brčanskoj Malti, pripadnici JNA su počeli pucati, na šta su reagovali građani Tuzle, organizovani u Teritorijalnu odbranu. Multietnična tuzlanska vlast tada je uspjela spriječiti da sudbina Tuzle bude nalik sudbini Zvornika, Brčkog i drugih gradova, zauzetih od strane JNA. Tuzla je ostala izvan kontrole snaga VRS i JNA te se razvila u važno odbrambeno, logističko i upravno središte sjeveroistočne Bosne. Snage MUP-a i Teritorijalne odbrane na tom području u proljeće 1992. preuzele dio oružja, municije i opreme nekadašnjeg regionalnog štaba TO, uskladištene u Tuzli, Srebreniku i Lukavcu.
Dana 15. maja 1992. godine, tokom prolaska i izvlačenja kolone JNA kroz Brčansku Maltu, došlo je do oružanog sukoba koji je ostao jedna od najspominjanijih epizoda ratne historije grada. U jednom transkriptu MKSJ-a taj je datum u svjedočenju označen kao dan kada je rat započeo u Tuzli, dok se 15. maj obilježava kao Dan odbrane Tuzle. Događaji na Brčanskoj Malti bili su i predmet sudskih postupaka; među njima je i predmet Suda Bosne i Hercegovine protiv Izeta Smajića, koji se odnosio na postupanje prema ranjenom vojniku JNA 15. maja 1992. u Tuzli.
Kasnije je u Tuzli uspostavljeno i sjedište 2. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine, pod čijom su se komandom nalazile jedinice raspoređene u Tuzli, Srebreniku, Gradačcu, Gračanici, Lukavcu, Banovićima, Čeliću i Teočaku. Strateška ofanziva VRS-a iz kasne 1993, povezana s operacijom Drina 93, bila usmjerena i na područje Olova te komunikacije Tuzla–Zenica i Tuzla–Sarajevo, dok je istovremeno vođena i operacija protiv sektora Sapna–Teočak istočno od Tuzle. Za završnu fazu rata autori posebno ističu da je borba za pravac poznat kao Route Duck imala velik operativni značaj jer je njegovo zauzimanje trebalo povezati tuzlanski 2. korpus i zenički 3. korpus ARBiH, čime bi se znatno olakšalo kretanje ljudstva i opreme između istočne i srednje Bosne.mini|280x280px|Spomenik masakra na Kapiji, poznat i kao zločin nad tuzlanskom mladošću.|lijevoDana 25. maja 1995. desio se Masakr na Kapiji, kada je granata ispaljena s položaja Vojske Republike Srpske na planini Ozren usmrtila 71, a ranila 115 civilnih osoba. Zločin se dogodio u središnjoj gradskoj ulici, centru noćnog života, na popularnoj "Kapiji". Na tom mjestu, u znak sjećanja, stoji spomenik s imenima svih žrtava i tekstom: "Na ovom mjestu, 25. maja 1995. godine, srpski fašistički agresor je granatom prekinuo 71 mladi život. Proučite fatihu i pomolite se. Pamtite i opominjite. Građani Tuzle".
UNHCR je 17. jula 1998. Tuzlu proglasio otvorenim gradom.
Poslijeratno razdoblje i naslijeđe KONS je među nacionalnim spomenicima Tuzle evidentirao industrijsko naslijeđe proizvodnje soli, Šarenu džamiju, Turalibegovu džamiju te Saborni hram Uspenja Presvete Bogorodice.
U postindustrijskom razdoblju grad je nastojao dio svog identiteta, nekada gotovo u potpunosti vezanog za sol, ugalj i hemijsku industriju, preusmjeriti prema uslugama, turizmu, malom i srednjem poduzetništvu, informacionim tehnologijama i kulturnim industrijama.
Turizam i Panonska jezera Jedan od najprepoznatljivijih simbola moderne Tuzle jesu Panonska jezera, kompleks slanih jezera i pratećih sadržaja nastao kao spoj prirodnog naslijeđa slanih izvora, urbane obnove i turističke infrastrukture. U sklopu kompleksa djeluju i kulturno-edukativni sadržaji, među kojima je i Geološka postavka Pannonica, otvorena 1. oktobra 2012. godine, zamišljena kao segment kulturnog turizma koji govori o kontinuitetu života na tuzlanskom prostoru i dopunjuje ponudu Panonskih jezera.
U savremenom razvoju Tuzla nastoji ojačati poduzetničko okruženje kroz poslovne zone, inkubatore i lokalne razvojne mehanizme.
Među važnijim instrumentima lokalne ekonomske politike navode se BIT Centar Tuzla, Razvojno-poduzetnički centar – Inkubator Lipnica i poslovne zone. Prema gradskoj strategiji, na području Tuzle uspostavljena je industrijska zona Bosanska Poljana i Plane, dok je Poslovna zona Kreka-Sjever razvijana uz izgradnju saobraćajne, vodovodne, kanalizacione i elektroinfrastrukture. Isti dokument ističe da je model u Poslovnoj zoni Kreka-Sjever zasnovan na dugoročnom zakupu zemljišta, što je osmišljeno kao podsticaj investitorima i proizvodnim djelatnostima.
Grad Tuzla na službenim stranicama ističe manifestaciju Ljeto u Tuzli kao jedan od ključnih okvira za razvoj gradske kulturne i turističke ponude, s programima namijenjenim različitim starosnim skupinama.
Geografija mini|270px|Panorama Tuzle (2006).
Površina Grada Tuzla je 30235 ha ili 303 km2. Nadmorska visina 231 m/nm. Tuzla je sa sjeverozapada okružena planinskim vijencem Majevica (Medvednik 843 m2), s jugozapada planinama Ozren, Konjuh i Javornik.
Područje Tuzle svrstava se u periopanansku oblast tj. kontaktnu zonu Dinarida Panonske nizije. Kotlinasto područje nalazi se na južnoj strani grebena Majevice i odvojenog grebena prema Obodnici. Sastoji se pretežno od dugih poprečnih potočnih dolina i kosa koje se završavaju u dolini rijeke Jale. Teren je blago nagnut prema jugu.
Susjedne općine Tuzli su sa sjeverne i sjeveroistočne strane Srebrenik i Lopare, s jugoistočne Kalesija, s južne Živinice i sa zapadne Lukavac.
Osnovnu mrežu vodotoka čini rijeka Jala sa svojim pritokama, od kojih su najveće Solina i Joševica, te Požarnička rijeka, Grabov i Mramorski potok.
Jala izvire na području Majevice, na lokalitetu ravni liještak, na nadmorskoj visini od 700 m. Ukupna dužina glavnog toka od izvorišta do ušća u Spreču iznosi 37 km.
Šire tuzlansko područje većim dijelom je izgrađeno od geološki mlađih sedimenata (neogen), značajnih s ekonomskog stanovišta (ugalj, kamena so, kvarcni pijesak i dr). lijevo|mini|Čaršijska česma u centru grada pored Hadži Hasanove džamije.