mini|desno|Egpatsko-Hetitski mirovni sporazum iz, otprilike 1258. g PNE. Čuva se u Istambulskom arheološkom muzeju.
Hetiti je običan naziv na bosanskom jeziku za starinski narod koji je govorio indoevropski hetitski jezik i osnovao kraljevstvo u Anatoliji sa središtem u gradu Hattusa u 2. mileniju p. n. e.
Hetitsko kraljevstvo, koje je na vrhuncu svoje moći vladalo nad središnjom Anadolijom, sjeverozapadnom Sirijom, i većinom Mezopotamije, je postojalo od otprilike 1680 do 1180. p. n. e. Nakon 1180. p. n. e. Hetitska država je raspala u nekoliko neovisnih gradskih-država, neke od kojih su postojale sve do 700. p. n. e.
Hetitsko kraljevstvo, ili barem glavno područje, je bilo zvano Hati. Međutim, važno je prepoznati razliku između Hetita i Hatijaca, naroda koji je ranije živio na istom prostoru sve do početka 2. milenija p. n. e. i koji je govorio hatijski jezik koji nije pripadao indoevropskoj jezičnoj porodici.
Hetiti su prvi indoevropski narod na tlu Male Azije. O njima se zna izuzetno malo. Prva saznanja o Hetitskom carstvu bila su posredstvom Biblije. Dok arheologija nije ustanovljena kao nauka Hetiti su smatrani minornim plemenom prednje Azije. Od 18. vijeka počinje istraživanje Hetitske države da bi u 19. vijeku počelo da se bazira na naučnim metodama. Arheolozi Vinkler i Makridi su početkom 20. vijeka iskopali u Bogaz Keji, u severnoj Turskoj, stari hetitski grad Hatušu. Pronašli su arhiv sa 20 000 dokumenata pisanih klinastim pismom, među kojima je i mirovni sporazum Hatušiliša III i Ramzesa II, koji se čuva u istambulskom muzeju.
mini|280px|Hetitsko carstvo (crveno) na vrhuncu svoje moći 1290. p.n.e., graniči se sa Egipatskim carstvom (zeleno)
Historija U 3. mileniju p. n. e. prostor Anadolije (Male Azije) naseljavala su dva plemena koja su imala odlike Jafetske grupe. To su bili Proto Heti (Hati) i Palajci. Oštro su se razlikovali od plemena Nesitskih Heta i Luvijaca, koja su se doselila na taj prostor početkom 2. milenija p. n. e. a koja su pripadala Indo-evropskoj grupi naroda. Ta razlika je najočiglednija u jeziku koji je kod jafetskih starosjedilaca aglutinativan, dok su doseljenici govorili indo-evropskim jezikom. Postoje i dve pretpostavke odakle su došli: po jednoj, u početku su naseljavali prostor oko Kaspijskog jezera i došli su preko Kavkaza, a po drugoj su došli preko Balkana.
Hatuša, kod današnjeg Bogakalea (Boğazköy) u središnjoj Turskoj, postaje prijestonica oko 1650. p.n.e., u vrijeme vladavine Hatušilija I.
Organizovana država se pojavila oko 1800. p.n.e. pod kraljem (Suncem) Anitom. Hetiti su 1594. p.n.e. zauzeli Vavilon i prouzrokovali pad Hamurabijeve dinastije. Godine 1593. p.n.e. Kasiti su osvojili Bavilon. Država doživljava vrhunac za vrijeme Šušilulijume I, a u bici kod Kadeša odbijaju egipatski napad. Hetitska država se prostire od Egejskog mora (oko 1300. p.n.e. Hetiti zauzimaju Efes) do blizu Biblosa.
Oko 1200. p.n.e. hetitsku državu, koja je prije pola vijeka bila na još na vrhuncu, a sada oslabljenu ustancima i problemima sa razbojnicima, uništava najezda „morskih naroda“, naroda kome etnički sastav i porijeklo nisu utvrđeni. Još pola milenija će postojati male hetitske države, države „hijeroglifskih Hetita“. Godine 717. p.n.e. Asirci pod kraljem Šarukinom (Sargonom II) osvajaju posljednju veliku Hetitsku državu Karkemiš. Narednih vijekova Hetiti se posemićuju i primaju jezik semitskih Jermena. Ime Hetita ubrzo poslije toga konačno iščezava iz istorije.
Asirske damkarske kolonije i formiranje države Prirodna bogatstva hetske države koja se prije svega ogledaju u velikim količinama metalnih ruda(srebro, olovo, gvožđe)potrebnih za zanatske proizvode privlače stanovnike okolnih oblasti, posebno Asirce iz Ašura koji na ovom prostoru osnivaju trgovačke (damkarske) kolonije. Region je pretežno pašnjačkog karaktera i bogat sitnom rogatom stokom. Asirci su imali izvjesnu autonomiju u trgovini podržani od lokalne aristokratije koja je dobro zarađivala trgujući sa njima. Obično stanovništvo je usljed njihove zelenaške prakse siromašilo i podizalo ustanke. Postoji predanje o intervenciji Sargona (vladara sumersko-akadskog carstva) koji je upao u Anadoliju pozvan da zaštiti asirske damkare u Kanešu od Burušhanda. Kolonije su osnivane u slivu rijeke Halis (Kazil Irmak). Lokalno stanovništvo je razjedinjeno usljed otežane komunikacije zbog geografskih odlika. Anadolija je visoravan bez dominantnog vodenog toka gdje bi se obrazovalo navodnjavanje, pa je integrativni proces bio sporiji.
U III mileniju p. n. e. asirska trgovačka kolonija Kanes (Ganis) eksploatiše stanovništvo koje je rascjepkano usljed geografskih odlika teritorije. Hetiti se u tom periodu nalaze u raspadanju rodovsko-plemenske zajednice. Postepeno se obrazuju prvi plemenski savezi koji su bili embrionalni oblici Hetitskih država. Izdavajaju se centri u Hatušašu, Neši, Zalpuvi i Kušaru. Ujedinjavanjem plemena Proto Hetita (Hata), Palajaca, Nesitskih Hetita i Luvijaca, svako pleme i dalje zadržava svoj identitet i svoj aristokratski sloj, vjerovatno u nekoj mjeri i jezik i pismo (luvijski hjeroglifi su se održali i poslije pada carstva u XII vijeku p. n. e.).
U XIX vijeku p. n. e. nastaje jedna od prvih hetitskih država. Hetsko-nesitski vladar Anita sin Puhtane iz Kušara pobjeđuje Pijušta iѕ Hatušaša, ruši gradove Hatušaš i Zalpuvi. Prijestonica je u Neši.
Staro hetitsko carstvo 1680. - 1500. godine p.n.e. U XVII vijeku p. n. e. počinje jačanje hetitske države. Tabarna (veliki car) iz Kušara pokorava niz oblasti Kapadokije – doline blizu Taurusa. Smatran je osnivačem hetitske države. Njegovo ime postaje vladarska titula. Krajem XVII vijeka prijestonica se premješta u Hatušaš. Tabarna uzima ime Hatušiliš I (čovjek iz Hatušaša). Ustanak robova poslije smrti Hatušiliša I je verovatno bio posledica pretjerane eksploatacije i ugnjetavanja. Sudeći po zakoniku koji je pronađen u klinopisnoj verziji iz XIV vijeka p. n. e., odnosi gospodara prema robovima su bili surovi.
Krajem XVII vijeka p. n. e. ponovno proširenje Hetitske države pod Muršilisom I koji ujedinjuje oblasti Male Azije. Osvaja Aleopo (Halpu) i nastavlja ka Eufratu. Godine 1595. godine p.n.e. upada u Vavilon – pljačka i svgava Šamšuditanu posljednjeg amoritskog cara, što je otvorilo put Kasitima koji 1593. zauzimaju Vavilon i osnivaju svoju dinastiju. Krajem vlade Muršilisa I počinju krupni ustanci i dezintegracija zemlje. Muršilis I gine u dvorskoj zavjeri. Nemiri su potresali državu koja je bila ograničena na teritoriju sjeverno od Taurusa.
U XVI vijeku država se konsoliduje pod carem Telepinom. On utvrđuje senioratsko nasljedstvo prijestola, nasljeđuje najstariji sin. Određuje kompetencije Panka (gomila, mnoštvo) – aristokratskog vijeća koje je relikt starinskog rodovsko plemenskog savjeta.
U prvo vrijeme on je predstavljao skup vojnika grada Kušara, da bi kasnije kada organi vojne demokratije gube značaj prerastao u organ vrhovnog savjeta vladajuće klase. U njegov sastav su ulazili vladarevi rođaci, prijatelji i vojskovođe. Telepin je Panku dodijelio prava da može ograničavati carsku vlast, preispitivati carske sudske odluke koje se odnose na članove carske porodice. Čak je taj savjet mogao i da sudi caru. Primena ovih ovlašćenja nije poznata iz izvora, ali je jasno da je jačanjem carske vlasti u kasnijem periodu ovaj savjet potpuno izgubio značaj.
Pored Panka u ovo vrijeme je postojao još jedan državni organ, savjet starješina, nazvan Tulija, koji je također bio ustanovljen radi ograničavanja carske vlasti.
Telepin je na svom natpisu ostavio instrukcije svojim nasljednicima "Ti ne treba da govoriš - ...hoću da je poštedim.-Ti ne treba da praštaš, već prije da uvećavaš!".
Srednje hetitsko carstvo 1500. - 1400. godine p.n.e. Ovaj period se slobodno može nazvati i hetitski mračni, srednji vijek, obzirom da je izvorima najneosvjetljeniji. Svakako je očigledno slabljenje carstva unutrašnjim nemirima, a smatra se da je uprava prešla na vladare oblasti Hangilbat koji su bili u savezu sa Egiptom. U ovom periodu dolazi do razvoja carstva Mitani na istoku u rejonu gonjeg Eufrata. Mitanski vladari anektirali su oblast Kisvadnu na jugoistoku Anadolije, kasnije poznatu kao Kilikija, Alepo i Alalah. Poslije gubitka osvojenih sirijskih oblasti zbog ratničkih pohoda Tutmesa III, sklapaju prijateljstvo i savez sa njegovim nasljednicima Tutmesom IV i Amenhotepom III, što je bio alarm Hetitima da razmisle o svom položaju.
Novo hetitsko carstvo 1400. - 1180. godine p.n.e. U XV vijeku p. n. e. prednjom Azijom dominira huritsko carstvo Mitani, čije se jezgro nalazilo na rijeci Habur, lijevoj pritoci Eufrata. Mitansko carstvo je uspelo da se proširi od Alepa i Alalaha na zapadu, do Nuzi koji se nalazio istočno od Eufrata obuhvatajući Asiriju. Šauštatar, mitanski car, je osvojio Ašur i iz njega odnio zlatna i srebrna vrata u Vašukanu, mitansku prijestonicu.
Egipat je za vrijeme Tutmesa III proširio granice na račun Mitana (car je bio tada Baratarna), do severne Sirije i Karhemiša, ali se za vladavine njegovih naslednika takvo stanje nije održalo. Već za vlade Tutmesa IV i Amenhotepa III dolazi do dinastičkih brakova između Egipta i Mitani zbog jačanja Asirije i Hetitske države. Vojna moć Egipta slabi. Amenhotep III je bio potpuno vojno neaktivan, a Amenhotep IV suviše zauzet verskom reformom i borbom s Amonovim sveštenstvom u Tebi. Egipat je potresala socijalna kriza.
Krajem XV vijeka p. n. e. Asirija se izborila za nezavisnost od Mitani koje su potresali dvorski neredi oko preuzimanja prijestola. Egipat je bio u opadanju, a na Hetitski dvor je došao sposobni i energični car Šupiluliuma, koji je znao diplomatijom i oružjem da izdigne Hetite, kao pretendente na hegemoniju u regionu. Prvi pohodi Šupiluliume su bili usmereni na pripajanje oblasti Kisvadne koja se ranije nalazila u okviru mitanskog carstva. Kisvadna je priključena hetitskom carstvu i postala je njena počasna pokrajina. U natpisima stoji da je oslobođena ropstva Hurita. Koristeći se sukobima Asirije i Mitani, Šupiluliuma je potčinio niz kneževina na severnom Tigru, među njima i Alzu. U kneževinama su vladali ljudi bliski caru koji su bili potpuno pod njegovom kontrolom. Mitani su potresani nemirima oko preuzimanja prijestola. Javljalo se više pretendenata, tako da nisu obraćali pažnju na osvajanje sjeverne Sirije, zemlje Amuru. Šupiluliuma je stigao do livanskih planina potčinivši sebi Karhemiš i Alepo u kojima su vladali njegovi sinovi. Nemogućnost egipatskih vladara, da zbog unutrašnjih borbi, odbrane sirijske posjede, izazvalo je prilazak saveza sirijskih kneževa, koji su bili opozicija egipatskoj vlasti, Šupiluliumi. Hetski car je umio dobro da iskoristi njihovu ogorčenost na velike namete koje su plaćali Egipćanima i nahuška ih da za njega osvajaju oblasti prodirući do Palestine i osvajajući Katnu i Biblos, koji je odvajkada bio bastion egipatske vlasti u tom području. Savez sirijskih kneževa je bio pod vođstvom Azirua, kneza Kadeša. Poslije smrti Tutankamona, Šupiluliuma je čak pokušao da diplomatskim putem anektira Egipat ugovarajući brak Tutankamonove udovice sa svojim sinom. Prema nekim saznanjima hetitski princ je krenuo u Egipat, ali je u Siriji ubijen. Sumnja se da ga je ubio Horemheb, vojni komandant koji je preuzeo prijesto i osnovao XIX dinastiju.