mini|desno|300px|Satelitski snimak Bilećkog jezera mini|desno|300px|Bilećko jezero Bilećko jezero je vještačka akumulacija na rijeci Trebišnjici u Bosni i Hercegovini, formirana izgradnjom brane Grančarevo. Nalazi se na području Bileće, a manjim dijelom zahvata teritoriju općine Nikšić u Crnoj Gori. Na istočnom dijelu akumulacije prolazi državna granica Bosne i Hercegovine i Crne Gore.
Akumulacija se nalazi na nadmorskoj visini od oko 400 m. Površina iznosi 27,064 km², najveća dubina 104 m, a zapremina oko 1,28 milijardi m³. Manji dio akumulacije, površine oko 4 km², nalazi se na teritoriji Crne Gore.
Geografija
Bilećko jezero je izduženog i razgranatog oblika, dugo oko 18 km, dok mu širina na pojedinim mjestima iznosi između 3 i 4 km.
Područje jezera pripada dinarskom kršu, kojeg karakterišu karbonatne stijene i razvijeni površinski i podzemni kraški oblici. Dolina Trebišnjice dio je složenog krškog hidrogeološkog sistema u kojem su površinske i podzemne vode međusobno povezane.
Nastankom akumulacije izmijenjen je izgled nekadašnje doline Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljene su pojedine izvorišne zone i dijelovi doline, uključujući izvore Trebišnjice i Čepelice. Formiranje akumulacije utjecalo je i na režim površinskih i podzemnih voda u širem području.
Oko 4 km² površine akumulacije nalazi se na teritoriji Crne Gore, dok državna granica kroz jezero ima dužinu od oko 11,5 km.
Nastanak i izgradnja mini|desno|300px|Panoramski videozapis Bilećkog jezera Ideja o hidroenergetskom i vodoprivrednom iskorištavanju voda Trebišnjice razvijala se tokom prve polovine 20. stoljeća, ali su sistematska istraživanja i planiranje šireg sistema intenzivirani nakon Drugog svjetskog rata. Zavod za vodoprivredu u Sarajevu izradio je 1954. vodoprivrednu osnovu rijeke Trebišnjice, koja je poslužila kao osnova za daljnje studije i izradu tehničko-ekonomske dokumentacije. Idejni projekt i investicijski program za izgradnju Hidrosistema Trebišnjice završeni su 1956, a revidirani 1957.
Hidrosistem Trebišnjice građen je etapno. U prvoj fazi izgrađene su brana Gorica i prva faza Hidroelektrane Dubrovnik, koji su pušteni u pogon 1965. U drugoj fazi završeni su brana Grančarevo i Hidroelektrana Trebinje I, čime je formirana akumulacija Bilećko jezero.
Brana Grančarevo izgrađena je na rijeci Trebišnjici, oko 18 km nizvodno od njenog izvora i oko 17 km uzvodno od Trebinja. Riječ je o lučno-gravitacijskoj brani dvostruke zakrivljenosti, građevinske visine 123 m i dužine po kruni 439 m. Izgradnjom brane formirana je akumulacija Bileća, odnosno Bilećko jezero, koja služi za godišnje izravnavanje proticaja Trebišnjice.
Brana Grančarevo i pribranska hidroelektrana završene su 1968. Prva dva agregata HE Trebinje I puštena su u pogon 1968, čime je započela proizvodnja električne energije korištenjem voda Bilećkog jezera. Treći agregat pušten je u pogon 1975, kada je kota uspora akumulacije povećana za 2 m, čime je povećana i njena energetska vrijednost.
Formiranje akumulacije znatno je izmijenilo prostor gornjeg toka Trebišnjice. Podizanjem nivoa vode potopljeni su dijelovi nekadašnje doline, uključujući naselja, poljoprivredne površine, saobraćajnice i objekte vjerske i druge kulturne baštine. Među naseljima koja su potopljena ili čiji su dijelovi zahvaćeni akumulacijom su Panik, Orah, Čepelica, Zadublje i Miruše. Izgradnjom akumulacije potopljene su i pojedine izvorišne zone, među njima izvori Trebišnjice i Čepelice, čime je izmijenjen režim površinskih i podzemnih voda u području akumulacije.
Stanovništvo i potapanje naselja mini|desno|300px|Ostaci nekadašnjeg naselja u koritu Bilećkog jezera, koji su izronili nakon povlačenja vode 2018. Izgradnja akumulacije Bileća dovela je do potapanja dijelova doline Trebišnjice i preseljenja stanovništva iz naselja koja su se nalazila na području budućeg jezera. U dokumentaciji o zaštiti kulturne baštine iz 1960-ih navodi se da je formiranjem akumulacije trebalo biti potopljeno oko 2.800 hektara zemljišta te sela Panik, Orah, Čepelica i Miruše, s ukupno 170 domova.
Prema podacima popisa stanovništva iz 1961, Čepelica je imala 271 stanovnika, Panik 234, Orah 142, a Miruše 328 stanovnika. U ta četiri naselja tada je ukupno živjelo 975 ljudi. U novijim izvorima među potopljenim naseljima navodi se i Zadublje, ali njegov broj stanovnika nije moguće pouzdano izdvojiti iz popisa za 1961, pa se ne uključuje u navedeni zbir.
Preseljenje stanovništva počelo je nekoliko godina prije potpunog punjenja akumulacije. Prema svjedočenjima nekadašnjih stanovnika, novčana sredstva za eksproprijaciju imanja počela su pristizati početkom 1960-ih, dok su stanovnici potom postepeno napuštali kuće i imanja. Veći dio iseljenog stanovništva preselio se u Bileću i Trebinje, dok su se pojedine porodice naselile i u drugim gradovima tadašnje Jugoslavije.
Potapanjem doline nisu nestala samo stambena naselja nego i poljoprivredna imanja, voćnjaci, vinogradi, putevi i drugi elementi svakodnevnog života. Nekadašnja dolina Trebišnjice bila je povezana s lokalnom privredom, posebno poljoprivredom, stočarstvom, ribolovom i mlinarstvom. U dolini su se nalazili i mlinovi koji su služili stanovnicima okolnih sela, dok je željeznička pruga povezivala ovaj prostor s većim regionalnim centrima.
Dijelovi nekadašnjih naselja povremeno postaju vidljivi pri niskom vodostaju Bilećkog jezera. Tokom sušnog perioda 2017. povlačenje vode otkrilo je ostatke kuća, čatrnja i ograda u nekadašnjoj Čepelici, pružajući uvid u izgled naselja prije potapanja.
Kulturna baština
Prije formiranja akumulacije provedena su sistematska istraživanja kulturne baštine doline Trebišnjice. Zavod za zaštitu spomenika kulture i Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine organizovali su istraživanja ugroženog područja, pri čemu je posebna pažnja posvećena arheološkim lokalitetima, srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima i značajnijim sakralnim i arhitektonskim objektima. Istraživanja su započela prije potapanja doline kako bi se najvrjedniji nalazi dokumentovali, istražili i, gdje je bilo moguće, zaštitili ili prenijeli na sigurnije lokacije.
Arheološka baština
Posebno značajan bio je lokalitet Panik, na području antičkog naselja Leusinija. Sistematska arheološka istraživanja započela su 1957, a naknadna istraživanja obuhvatila su lokalitete Crkvine, Prlo, Potkućnice i Dračeva strana. Otkriveni su ostaci rimskih građevina, među kojima su se isticali stambeni i drugi objekti ukrašeni mozaicima i freskama. Dio pokretnih arheoloških nalaza, mozaika i drugih predmeta prenesen je prije potapanja u muzejske zbirke, prvenstveno u Zemaljski muzej u Sarajevu, kao i u muzeje u Trebinju i Bileći.
Istraživanja su obuhvatila i druge arheološke lokalitete u dolini, uključujući ostatke antičkih naselja i građevina u području Miruša. Za dio spomenika predviđeno je sistematsko arheološko iskopavanje, dokumentovanje i prijenos pokretnih nalaza prije podizanja nivoa akumulacije.
Stećci mini|desno|300px|Stećci uz obalu Bilećkog jezera U dolini Trebišnjice nalazio se veći broj srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika – stećaka. Dio spomenika sa područja ugroženih potapanjem premješten je prije formiranja akumulacije. Stećci sa Vrela Trebišnjice, iz područja Miruše–Kolanjevići, Panika i Oraha preneseni su na novu lokaciju kod Bileće, gdje je 1967. formirana vještačka nekropola.
Vještačka nekropola sa stećcima na obali Bilećkog jezera danas je evidentirana kao kulturno dobro, a Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u svom registru navodi 84 stećka. Nekropola je nastala kao dio mjera spašavanja srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika ugroženih izgradnjom hidroenergetskog sistema.
Dio stećaka nije izmješten. Prema podacima o spašavanju kulturne baštine doline Trebišnjice, određeni broj stećaka na području Čepelice ostao je na prvobitnim lokalitetima i nakon formiranja akumulacije, dok su pojedini spomenici s natpisima preneseni u muzejske zbirke.
Sakralna baština
Među najznačajnijim sakralnim objektima ugroženim izgradnjom akumulacije bili su manastir Dobrićevo i manastir Kosijerevo. Za njihovu zaštitu poduzete su konzervatorske mjere i objekti su izmješteni na nove lokacije prije potapanja područja na kojima su se prvobitno nalazili.
Istraživanja su obuhvatila i ostatke srednjovjekovnih crkava i crkvišta na više mjesta u dolini. U dokumentaciji Zavoda za zaštitu spomenika predviđeno je istraživanje crkvina na Mistihalju, u Orahu i na području izvora Trebišnjice, kao i dokumentovanje drugih ugroženih spomenika.
Arslanagića most
Poseban slučaj predstavlja Arslanagića most, koji se nalazio nizvodno od područja budućeg Bilećkog jezera, ali je bio ugrožen izgradnjom druge akumulacije hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Konzervatorska komisija ga je još 1959. uvrstila među spomenike koje je potrebno zaštititi od potapanja. Most je kasnije rastavljen i prenesen na novu lokaciju nizvodno od Trebinja, gdje je ponovo sastavljen.
Hidroenergetski značaj
Bilećko jezero predstavlja osnovnu akumulaciju hidroenergetskog sistema Trebišnjice. Njegova osnovna hidroenergetska funkcija je akumuliranje voda Trebišnjice i godišnje izravnavanje njenog proticaja, čime se omogućava regulisano korištenje vode na nizvodnim hidroenergetskim postrojenjima. Akumulacija ima ukupnu zapreminu od 1.277,6 miliona m³, dok korisna zapremina iznosi 1.074,6 miliona m³ za prva dva agregata HE Trebinje I, odnosno 1.060,6 miliona m³ nakon povećanja kote uspora za potrebe trećeg agregata. Srednji godišnji dotok u akumulaciju iznosi oko 71 m³/s.
Voda iz akumulacije koristi se u HE Trebinje I, pribranskoj hidroelektrani smještenoj neposredno uz branu Grančarevo. Elektrana ima tri agregata tipa Francis, ukupne instalisane snage 180 MW i instalisani protok od 3×70 m³/s. Prema podacima HET-a, srednja godišnja proizvodnja iznosi 370–420 GWh, dok srednja desetogodišnja proizvodnja iznosi oko 410 GWh.
Nakon prolaska kroz HE Trebinje I voda se ispušta u kompenzacijski bazen Gorica, koji omogućava dnevno izravnavanje vode ispuštene iz elektrane. Bazen Gorica istovremeno predstavlja gornju vodu sistema HE Dubrovnik. Voda se iz njega dovodnim tunelom dugim 16,5 km odvodi prema hidroelektrani kod Plata u Hrvatskoj.
Hidroelektrana Dubrovnik je visokotlačna derivacijska hidroelektrana koja koristi vode sliva Trebišnjice. Njeni objekti nalaze se u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj: brana Gorica, kompenzacijski bazen i ulazna građevina nalaze se u Bosni i Hercegovini, dok su dovodni tunel i ostali objekti sistema povezani s postrojenjem u Hrvatskoj. Elektrana ima dva agregata tipa Francis, a prema podacima Hrvatske elektroprivrede svaki agregat ima raspoloživi kapacitet od 126 MW i instalisani protok od 48 m³/s.
Bilećko jezero dio je šireg hidroenergetskog sistema Trebišnjice, u kojem se voda koristi na više postrojenja. HET u koncepciji razvoja sistema navodi mogućnost korištenja voda akumulacije Bileća na hidroenergetskim postrojenjima HE Trebinje I, HE Trebinje II, HE Dubrovnik i PHE Čapljina. Funkcionisanje pojedinih postrojenja, međutim, zavisi od različitih akumulacijskih i dovodnih objekata, pa Bilećko jezero ne predstavlja neposredni izvor vode za svako od njih.
Bilećko jezero povezano je i s ostalim nizvodnim hidroenergetskim objektima sistema Trebišnjice. HET navodi da se vode dovedene u akumulaciju Bileća mogu dalje energetski koristiti na padu od približno 400 m preko HE Trebinje I, HE Trebinje II, HE Dubrovnik i PHE Čapljina. Time Bilećko jezero predstavlja početnu akumulacijsku tačku šireg višestepenog hidroenergetskog sistema.
Hidroenergetski značaj akumulacije povezan je i s projektom Gornji horizonti, kojim je predviđeno prevođenje voda iz kraških polja istočne Hercegovine prema slivu Trebišnjice. HET navodi da projekat predviđa prevođenje voda iz Gatačkog i Nevesinjskog polja preko Dabarskog i Fatničkog polja prema akumulaciji Bileća, uz izgradnju novih hidroenergetskih postrojenja.