Kozarska Dubica (prije Bosanska Dubica) jest naseljeno mjesto i sjedište istoimene općine koja je smještena u sjeverozapadnom dijelu Bosne i Hercegovine na granici s Hrvatskom, 26 km udaljena od autoputa Zagreb – Beograd, glavnog putnog pravca koji spaja zapadnu s istočnom i jugoistočnom Evropom. Općina na sjeveru graniči s Republikom Hrvatskom, na istoku s gradom Gradiška, na zapadu s općinom Kostajnica, a na jugu s općinom Prijedor. Grad Kozarska Dubica jest administrativno, političko i kulturno sjedište dubičke regije, površine 499 km2 i populacijom od 31.000 stanovnika, posljednjih godina progresivno se širi na istok i jugoistok stvaranjem područja za industrijsku zonu i nova gradska naselja, Petra Pecije, Morave i Đolovi.
Etimologija Predjeli općine su bili obrasli hrastovom šumom, pa je grad po staroslovenskoj riječi "dub", što znači hrast, dobio ime Dubica.
Godine 1882. Bosna i Hercegovina bila je pod Austro-Ugarskom. Te godine austrougarska vlast je ukinula vojnu i uvela civilnu upravu Bosne i Hercegovine. Tom prilikom je nekim graničnim gradovima, da bi se razlikovali od istoimenih gradova u susjednim pokrajinama monarhije, uz ime grada dodan pridjev "bosanski". Od tada se općina zvanično zvala Bosanska Dubica.
Nakon rata u Bosni i Hercegovini, vlasti Republike Srpske promijenile su ime u Kozarska Dubica, što je bio dio široke političke odluke da se iz naziva pojedinih naseljenih mjesta ukloni pridjev "bosanski" dok su druga mjesta u potpunosti preimenovana.
Historija
Kozarska Dubica je jedno od najstarijih mjesta Bosanske krajine. Zbog njene vrlo burne prošlosti i mnogih bitaka, ostalo je vrlo malo tragova njene prahistorije.
Tokom Rimskog Carstva Na osnovu pet miljokaza, koji su nađeni u okolini Hrvatske Dubice, smatra se da je iz Siska vodila cesta u Dubicu još tokom rimskog vremena. Rimljani su gradili tu cestu preko brežuljaka, da bi izbjegli vodoplavnu ravnicu uz desnu obalu Save. Svi ti miljokazi pokazuju udaljenost između Siska i stanice Ad Praetorium, koja je bila u Bosni vjerovatno na mjestu današnje Kozarske Dubice. Od Dubice vodila je cesta dalje prema istoku preko Servitia (Gradiške) u Sirmium (Sremsku Mitrovicu). Ti nalazi, kao i razni rimski novac koji je nalažen u okolini Dubice, dokazuju da je na mjestu današnje Kozarske Dubice moralo biti rimsko naselje čije je ime bilo Ad Praetorium.
Srednji vijek Na prostoru današnjih nekoliko naselja u općini, bio je 930. izgrađen grad Dubica, koji se prostirao u dužinu otprilike 20 km. Razoren je tokom Mongolskih invazija 1242.
Tokom srednjeg vijeka, Dubica je bila središte Dubičke županije i pripadala je Kraljevini Ugarskoj. Zajedno sa Vrbaskom, Sanskom i Mrenskom županijom, Dubička županija je bila u sastavu banovine Slavonije, čiji su banovi tada bili Babonići. Prema tvrdnjama historičara Marka Vega, Babonjići-Vodički su od 12. vijeka držali Dubicu.
Prvi pisani spomen o Dubici je iz početka 13. stoljeća za vrijeme vladavine vojvode Kolomana, sina Andrije II. Vojvoda Koloman naselio je Dubicu i obdario je sloboštinama. Dubica se već tada spominje kao slobodan kraljevski grad i županijsko mjesto. Bela IV. je krajem 13. stoljeća darovao Dubici razne povlastice, vjerovatno jer se je Dubica istakla i tokom invazija Mongola. Kako bi uredio crkvene odnose u Kraljevini Hrvatskoj, Koloman je vodio krstaške ratove protiv bogumilstva koje tada cvati u Bosni. Godine 1237. Koloman je pokorio bosanskog bana Ninoslava i Bosnu stavio pod svoju vlast. U borbi protiv bogumilstva, Kolomanu su pomagali razni crkveni redovi, među kojima i Dominikanci, kojima je Koloman izgradio Dominikanski samostan. Nalazio se jugozapadno od Dubice, a porušen je u prodorima Turaka.
Na dubičkom području su u srednjem vijeku, živjeli katolici i manje brojniji pripadnici Bosanske crkve. Prvi katolički red koji je došao u Dubicu bili su Dominikanci, a skoro istovremeno su došli i Pavlini.
Dubica je u srednjem vijeku postala značajno središte trgovine za susjedne krajeve. U Dubicu je stizala roba iz većih gradova Hrvatske, Ugarske i Češke. Pored uspješnog obrta i trgovine, imala je i veoma povoljne uvjete za razvoj poljoprivrede.
Iz više dokumenata iz 14. stoljeća, spominju se na desnoj obali Une dvije Dubice; Gornja Dubica na mjestu današnje Kozarske Dubice i Donja Dubica 1 km južno od Kozarske Dubice. Dubica je tada arhiđakonat zagrebačke biskupije i sjedište arhiđakonata za tri susjedne županije: Dubičku, Vrbasku i Sansku. thumb|Carska i Turska Dubica 1788. tokom 5-mjesečne borbe za Dubičku tvrđavu.|lijevo
Osmanska osvajanja Dubica je prvi put osvojena od Osmanlija 20. aprila 1538. Nakon zauzimanja, formirana je dubička nahija i počela je gradnja džamija i mekteba u koje su dolazili carski činovnici i ulema. Muslimansko stanovništvo je pretežno živjelo u tvrđavi i naselju uz tvrđavu. Jer su tokom osvajanja i napada na Dubicu područje napustili katolici, Osmanlije su kao martologe i pomoćno osoblje naseljavali pravoslavne Vlahe iz Srbije, Crne Gore i istočne Hercegovine.
Za vrijeme turske uprave, Dubica je tri puta pala pod austrijsku vlast; u Velikom turskom ratu, u prvom ratu Karla VI i u Dubičkom ratu (1788–1791).
Austro-ugarski period (1878–1918) Austrougarske trupe su u sklopu vojnog osvajanja Bosne i Hercegovine prešle granicu krajem jula 1878, dok je u Kozarsku Dubicu 17. septembra 1878. stigla 19. satnija zagrebačke pukovnije. Predstavnici grada, predvođeni Hasan-agom Šerićem i Ahmed-begom Cerićem, zvanično su dočekali vojsku. Nakon okupacije, civilna uprava je uvedena 1882, kada grad zvanično dobija naziv Bosanska Dubica, kako bi se razlikovao od Hrvatske Dubice. Iste godine osnovani su sud i gruntovnica. Za prvog općinskog načelnika imenovan je Hasan-aga Šerić.
Prema popisu stanovništva iz aprila 1895, u dubičkom kotaru živjelo je 15.199 stanovnika (11.402 pravoslavca, 2.786 muslimana, 706 katolika i 279 evangelista). Sam grad je imao 598 kuća i 3.306 stanovnika, većinom muslimana. Podstaknuti austrougarskom politikom, u dubička sela (poput Vranovca i Prosare) doseljavaju se strane porodice, uglavnom Nijemci iz Galicije. Istovremeno, okupacija je pokrenula i masovne talase iseljavanja lokalnog muslimanskog stanovništva (muhadžira) prema Turskoj, naročito u periodima 1899–1900. i 1909–1910. godine, kao i ekonomske migracije prema Americi i Kanadi (1904–1914).
Privredni i urbani razvoj U ovom periodu započinje modernizacija poljoprivrede i stočarstva kroz uvođenje plemenitih rasa i osnivanje Sreske poljoprivredne podružnice. Ključni pokretač industrijskog razvoja bila je drvna industrija; mađarsko-jevrejsko dioničarsko društvo izgradilo je 1901. parnu pilanu "Una" (Moštanička strugara), koja je zapošljavala 600 radnika i prerađivala 35.000 m³ drveta godišnje. Za potrebe pilane izgrađena je šumska pruga dužine 7 km prema željezničkoj stanici u Hrvatskoj Dubici, sa krakom prema Kozari.
Infrastrukturni procvat započinje izgradnjom cesta prema Gradišci, Kostajnici i Prijedoru. Za gradnju puteva korišten je kamen iz starih bedema dubičke tvrđave, koji su potpuno razoreni do 1883, a na mjestu južnih jarkova trasirana je glavna gradska ulica. Ahmet ef. Šerić finansirao je izgradnju prvog mosta preko rijeke Une, što je znatno unaprijedilo trgovinu. Godine 1892. otvoren je prvi poštanski ured, uvedena je djelimična kanalizacija, a raskrsnice su dobile javne fenjere. Iste godine izgrađena je i nova katolička crkva.
Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) Tokom Rata u Bosni i Hercegovini, općina Bosanska Dubica nalazila se pod potpunom kontrolom vlasti Republike Srpske. Zbog pograničnog položaja na rijeci Uni, općina je predstavljala važan logistički koridor unutar Bosanske krajine.
Politička reorganizacija i progon stanovništva U proljeće 1992, Srpska demokratska stranka (SDS) preuzela je kontrolu nad lokalnim institucijama, a općina je integrisana u sastav Autonomne regije Krajina. Lokalni Krizni štab sproveo je jednonacionalnu reorganizaciju uprave, razoružavanje nesrpskog stanovništva i otpuštanja iz javnih preduzeća.
Prema podacima s popisa iz 1991, u općini je živjelo 31.606 stanovnika (68,75% Srba, 20,38% Muslimana i 1,54% Hrvata). Kao rezultat sistemskih pritisaka, zastrašivanja i djelovanja lokalnih paravojnih grupa, u periodu od 1992. do 1994. godine većina bošnjačkog i hrvatskog stanovništva bila je prisiljena napustiti općinu. Prema nalazima Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju u presudama protiv Radovana Karadžića i Ratka Mladića, općina je bila obuhvaćena geografskim okvirom udruženog zločinačkog poduhvata s ciljem trajnog i nasilnog uklanjanja nesrpskog stanovništva.
Uništavanje kulturno-historijskog naslijeđa Tokom 1992. i 1993. godine, iako na ovom prostoru nije bilo direktnih ratnih dejstava, sistematski su uništeni svi islamski sakralni objekti u gradu i okolini. Srušene su Čaršijska (Gradska) džamija, Puhalska džamija, te džamija u Borićima, kao i drvena džamija iz 17. vijeka koja je predstavljala rijedak spomenik osmanske arhitekture. Značajna strukturna oštećenja pretrpjela je i lokalna Katolička crkva prečistog srca Marijinog.
Operacija "Una"
Najveća materijalna razaranja i direktne vojne gubitke općina je pretrpjela 18. i 19. septembra 1995. tokom operacije Hrvatske vojske pod nazivom Una. Cilj ofanzive bio je forsiranje rijeka Une i Save, ovladavanje sjevernim dijelovima Bosanske krajine i presijecanje komunikacija prema Prijedoru i Banjoj Luci.
Nakon masovne artiljerijske pripreme tokom koje je na grad ispaljeno preko 3.000 projektila, pješadijske jedinice Hrvatske vojske (elementi 1. gardijske brigade "Tigrovi" i Zbornog područja Bjelovar) uspostavile su privremene mostobrane u naselju Tunjice i na prostoru Donje Gradine. Odbranu grada preuzele su jedinice 1. krajiškog korpusa VRS-a (prvenstveno lokalna 11. dubička pješadijska brigada). Zbog visokog vodostaja Une koji je onemogućio prebacivanje teške mehanizacije, logističkih propusta i snažnog otpora VRS-a uz podršku avijacije iz Banje Luke, snage Hrvatske vojske su pretrpjele značajne gubitke te je 19. septembra naređeno povlačenje. Tokom dvodnevnih borbi poginuo je 51 vojnik VRS-a, 49 zvanično potvrđenih vojnika HV-a, te 54 civila na teritoriji općine.
Poratni period Proces povratka prognanog bošnjačkog i hrvatskog stanovništva započeo je krajem 1990-ih godina. U poratnom periodu u potpunosti su rekonstruisane i obnovljene sve tri porušene gradske džamije, kao i katolička župna crkva, a prostor harema Čaršijske džamije proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.
Geografija Općina Kozarska Dubica nalazi se na 45°10' sjeverne geografske širine i 16°50 istočne geografske dužine. Ukupna površina općine iznosi 499 km2 i geografski pripada oblasti Panonske nizije, sa prosječnom nadmorskom visinom od 200 m. Grad Kozarska Dubica nalazi se na nadmorskoj visini od 104 m. Općina je pretežno ravničarskog zemljišta iako ima i brdovitih područja na sjeverozapadnim i sjeveroistočnim dijelovima općine koji se nadovezuju na planine Kozaru i Prosaru. Smještena je u donjem toku rijeke Une i srednjem toku rijeke Save. Za dubičku regiju karakteristično je obilje plodnog zemljišta. Oko 60% ukupne površine dubičke regije predstavlja obradivo zemljište.
Najplodniji dijelovi općine su: Dubička ravan, Knežpolje i proširenja riječnih dolina. Za dubičku općinu karakteristično je i bogatstvo kako bjelogoričnom tako i crnogoričnom šumom. Pod šumom se nalazi 33,3% ukupne površine. Uglavnom su to šume hrasta i bukve. Najviši vrh općine, kosa Veliko Raskršće, nalazi se na planini Kozara na nadmorskoj visini od 672 m. Klima je umjerena kontinentalna.
Stanovništvo
Nacionalni sastav stanovništva – općina Kozarska Dubica
Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Kozarska Dubica
Kultura Nacionalni spomenici
Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Kozarska Dubica nalazi se sljedeći spomenik: Harem Gradske džamije
Mediji RTV Kozarska Dubica
Privreda
Sport