Kalesija je naseljeno mjesto i sjedište istoimene općine u sjeveroistočnoj Bosni i Hercegovini. Administrativno pripada Tuzlanskom kantonu.
Historija Prethistorijski i antički period Prvi pouzdani tragovi ljudskih naselja na području Kalesije potječu iz eneolita (bakarnog doba) približno 4500. p. n. e. Na prelazu iz 3. u 2. milenij p. n. e. desila se velika seoba naroda poznata pod nazivom Indoevropska seoba, a bila je uslovljena pronalaskom metala. Pokrenuta je iz područja evroazijskih stepa i kretala se prema Perziji, Indiji i Evropi. Val doseljenika zapljusnuo je i Balkansko poluostrvo pa tako i područje Bosne i Hercegovine.
Pronađeni materijalni ostaci opsidijana na Gradini kod naselja Jajići upućuju na kasnoneolitsku starost najgornjeg sloja. Dosadašnjim istraživanjem gradinskih naselja na području Kalesije pronađeno je arheološkog materijala kao što su razna oruđa i predmeti što potvrđuje pretpostavke o davnoj naseljenosti ovog kraja.
Najvažnija prethistorijska naselja na području Kalesije su: gradina kod Jajića, zatim Kosovača kod Kusonja i gradina u Mešanovićima (Gornje Petrovice), a ima ih ukupno 7.
Krajem 2. milenija p. n. e. desio se novi val migracija poznat kao Egejska seoba, kada su na prostor Bosne i Hercegovine doselila mnogobrojna Ilirska plemena. Brojni arheološki ostaci, razni predmeti, oruđa kao i kipovi perzijskog boga Mitre pronađeni u gradinskim naseljima na širem prostoru Kalesije svjedoče o prisustvu Breučkih plemena. Jedan takav spomenik (kip) pronađen je kod sela Dardagana općina Zvornik udaljeno 10-ak kilometara istočno od Kalesije. Plemena koja su živjela na tom području bavila su se stočarstvom, te se pretpostavlja da su gradinska naselja bila i sjedišta plemenskih starješina.
Dolina rijeke Spreče omogućava dobre uslove za razvoj zemljoradnje, ribolova, a obronci Majevice i Javornika za lov, čime su se ilirska i panonska plemena najvjerovatnije bavila. Tokom 1. milenija p. n. e. 3 velika događaja odredila su sudbinu bosanskih Ilira i Panona. Od 7. vijeka p. n. e. počinju kulturne i trgovačke veze sa starim Grcima.
Početkom 4. vijeka p. n. e. iz Francuske i sjeverne Italije na Balkan su prodrla Kelta donoseći kulturu mlađeg željeznog doba i predmete kao što su: lončarsko kolo, plug, grablje i druge alate. Najveći utjecaj ostavili su na prostoru sjeveroistočne Bosne gdje su se najduže i zadržali. Treći i najsudbonosniji događaj za pomenuta plemena desio se krajem III vijeka stare ere kada Rimljani počinju osvajati balkanske prostore do konačnog pokoravanja ilirskih i panonskih plemena 6 - 9 n. e. Tada dolazi do značajnih promjena u oblasti društvenog, političkog, ekonomskog i kulturnog života. Pod rimskom upravom ostali su duže od 500. godina. Za vrijeme rimske vladavine višekonfesionalna i viševjerska izmiješanost još više dolazi do izražaja koja je dosegla tolike razmjere da je koegzistiralo čak 10-ak nacija, 40-ak vjera i klanjalo se 52 bogova. Rimljani su gradili ceste koje su imale privredni i vojni značaj, a jedna takva je cesta Slavonski Brod - Odžak - Gradačac - donjim tokom Tinje i Sprečom je vodila dalje na istok ka Konjević Polju (Argentarija), kao i cestu Argentarija - Salona (Solin kod Splita). Gradili su naselja gradinskog tipa, unaprijedili zemljoradnju, zanatstvo, trgovinu, a poseban interes pokazali su za razvoj rudarstva i metalurgije. U rimskom razdoblju gradinska naselja na prostoru Kalesije nastavila su svoje postojanje iz ranijeg prethistorijskog doba o čemu svjedoče arheološki ostaci kao što su: dijelovi predmeta rimske keramike, posuđa, te rimski bakarni novac i dr.
Srednjovjekovni period mini|desno|270px|Stećak na lokalitetu Mramorje u Bulatovcima Teritorija današnje Bosne i Hercegovine još od 4. vijeka n. e. bila je izložena prodorima raznih barbarskih naroda kao što su: Zapadni i Istočni Goti, Mongoli, Huni, Avara, Pečenezi-Biseni, Kumani-Polovci i Bugari. Za njima ubrzo dolaze i muslimansko-hazarsko pleme Kalisija-Ismailita naseljavajući Slavoniju, Srem, te oblasti Usore i Soli. Ovi narodi su pljačkali i pustošili što je dovelo do propadanja rimske civilizacije i kulture na našem prostoru.
Prodiranjem Avara sa Slavenima u krajeve južno od rijeke Save 602. n. e. prekidaju se zadnji ostaci antičke civilizacije u našim krajevima. Posljedice barbarskih provala odrazili su se na promjenu etničke slike na prostoru Bosne i Hercegovine i na području Kalesije. Seoba naroda je izmijenila kulturnu i političku sliku čitavog Balkanskog poluostrva. Jedino se u Bosni i Hercegovini, zbog posebnosti geografskih uslova sačuvao izvjesni postotak starosjedilačkog stanovništva. Njihov udio u stvaranju srednjovjekovne bosanske kulture bio je presudan, jer je svojom prisutnošću utkao antičke vrijednosti u cjelokupno bosansko kulturno stvaralaštvo. Na toj osnovi pronikle su i one prepoznatljive posebnosti koje su vezane za srednjovjekovnu bosanskohercegovačku kulturu kao što su: stećci, bogumilstvo, patarenstvo, crkva bosanska, graditeljstvo itd. Period ranog Srednjeg vijeka u historiji Bosne i kalesijskog kraja je još uvijek nepoznanica zbog nepostojanja historijskih izvora i arheoloških nalaza o životu u tom periodu.
Tokom 9. i 10. vijeka n. e. nastaju prve slavenske države na Balkanu, a sjeveroistočna Bosna pripadala je uglavnom dvjema župama, Usora i Soli. Župa Usora se nalazila na području istoimene rijeke, koja se tokom historijskih zbivanja širila niz donje porječje rijeke Bosne, zatim Posavinom sve do Drine. Prema Đuri Basleru područje župe Soli prostiralo se od Lukavca na zapadu do Kalesije i Osmaka na istoku, do Banovića i Đurđevika na jugu i vrhova Majevice na sjeveru. Ovo razdoblje karakterišu borbe za održavanje nezavisnosti, učvršćivanje i širenje bosanske teritorije, feudalizam kao vladajući državni sistem i posebna teritorijalno politička organizacija.
mini|desno|270px|Stećak na lokalitetu Mramorje u Bulatovcima Najstariji arapski dokument o Kalisijama u Ugarskoj djelo je putopisca Ebu Hamida al-Garnatija (1080–1169) pod nazivom Tahfatalalbab wa mukhbat al-oljab. Kalisije u Ugarskoj su služili vojsku kod Ugarskih kraljeva što svjedoči i Zlatna bula iz 1222. godine, kojom se iz državne službe pored Jevreja otpuštaju i muslimani što je dovoljan pokazatelj da su bili zastupljeni i u drugim porama društvenog života tadašnje Ugarske. Pred tim nasrtajima a i kasnijim progonima pripadnici Kalisija povlačili su se iz Ugarske duboko u Bosnu.
Za vrijeme vladavine Kulina bana dolazi do širenja bogumilskog učenja u Bosni, a i sam Kulin ban je bio njihov pobornik. To učenje je ostavilo duboke tragove u svim sferama života bosanskog naroda - dobrih Bošnjana. Pristalice bogumilskog učenja imali su jaka uporišta u Podrinju, Soli i Usori. Ova područja kao heretička spominju se 1225. godine, kada je ugarski kralj Andrija II predao ova područja zajedno s Bosnom u vlast nadbiskupu iz Kaloče, kome je stavio u dužnost da očisti te zemlje od heretika - Bogumila. Ove oblasti zadržale su bogumilsko učenje kroz cijeli period srednjovjekovne bosanske države sve do XV vijeka.
Politički uspon Bosne u ovom periodu praćen je privrednim razvitkom, povećanim obimom trgovine uz opći porast proizvodnje, a posebno u rudarstvu, kao i gradnjom mnogih utvrđenih gradova.
Iako su materijalna i duhovna kultura bile prožete raznim uticajima sa istoka i zapada, srednjovjekovno bosansko stanovništvo je utkalo antičke vrijednosti u cjelokupno kulturno stvaralaštvo kako kroz duhovno tako i materijalno. Na toj osnovi su ponikle prepoznatljive posebnosti koje su se ispoljile: u politici kroz samostalnu bosansku državu, u religiji Bosanska crkva, u pismenosti bosančica, u umjetnosti stećci, bosanska minijatura, narodno zanatstvo, a u odijevanju bosanska nošnja. Pomenute posebnosti u svim segmentima karakteristika je i kalesijskog područja.
Turski period Osmanlije su okupirali Bosnu od početka maja do kraja juna 1463. godine, a zatim je osnovan Bosanski sandžak sa sjedištem u Jajcu, a kasnije u Sarajevu. U protuofanzivi Ugari su iste godine osvojili Jajce i sjevernu Bosnu (Donje krajeve i Usoru), te su osnovali 2 banovine: Jajačku i Srebreničku. Sjedište Srebreničke banovine bio je u Srebreniku, a obuhvatala je Usoru, Soli i Spreču sa okolnim gradovima. Pomenute banovine graničile su južno s Bosanskim sandžakom a Osmanlije su uspostavile svoj sistem vlasti, društveno ekonomski poredak, orijentalnu islamsku kulturu i civilizaciju. Zvornički sandžak u početku se sastojao od nekoliko nahija i gradova Smederevačkog sandžaka u Podrinju, kraj Drine: Srebrenica, Zvornik, Kušlat, Šubin, te Krupanj, Bohorina, Jadar, Ptičar i Rađevina. Od pada Srebreničke banovine 1512 - 15. godine prostor doline gornje Spreče ulazi u sastav Zvorničkog sandžaka.
Nahija Spreča prvi put se pominje 1533. godine u sastavu Zvorničkog sandžaka. Obuhvatala je područja bivše srednjovjekovne župe Spreča oko gornjeg toka rijeke Spreče sa 12 naselja: Hrasno, Seljublje, Vukovije, Tojšići, Donja Okrugla, Gornja Okrugla, Dubrave, Dedino, Bukovica, Dubnica, Kalesija i Svojat. Današnje naselje Međeđa (Medveđa) pripadalo je nahiji Spreča. Naselje Babina Luka pripadalo je nahiji Gornja Tuzla, a Kikači nahiji Donja Tuzla. Zvornički sandžak od osnivanja do 1541. godine bio je u sastavu Rumelijskog ejaleta. Od te godine ulazi u sastav Budimskog pašaluka sve do 1580. godine po osnivanju Bosanskog pašaluka, kada ulazi u njegov sastav i tu ostaje do kraja osmanske vlasti u Bosni.
Na nastanak bosanskohercegovačkog etnosa za vrijeme osmanske vladavine u Bosni i Hercegovini utjecali su: prihvatanje islama od strane većinskog stanovništva Bosne (Bogumila), osmanlijsko osvajanje zemalja izvan granica Bosne i Hercegovine (Hrvatske, Dalmacije i Ugarske) koje su prouzrokovale brojne seobe stanovništva. Na proces islamizacije u sjeveroistočnoj Bosni utjecalo je i to što su se mnogi bosanski krstjani upoznali sa islamom mnogo prije nego što su osmanlije osvojili Bosnu. Proučavajući islamizaciju ovih krajeva Muhamed Hadžijahić i Adem Handžić zasnivali su svoje teorije na arapskim izvorima i podacima bizantijskih pisaca i hroničara, te su iznijeli tezu da je Bošnjačkog stanovništva bilo još sredinom 12. vijeka n. e.
Od svih balkanskih krajeva, početkom Srednjeg vijeka islam je najdublje korijene uhvatio na prostoru Srijema, Mačve i sjeveroistočne Bosne. Ovo potvrđuju podaci koje je ostavio Abu Hamid od Andaluzije, koji je boravio u Ugarskoj od 1151. – 1153. godine. Jovanka Kalić zaključuje upoređujući podatke Abu Hamida, Kinama i Honijata da je veliki broj zarobljenika, koje je carska vojska povela sa sobom vjerovatno biti stanovnici sremskih naselja opljačkanih za vrijeme borbi. Ti su muslimani bili poznati i pod imenom Kalisije ili Halisije (spominje ih i Kinam, ali mu nije bila jasna vjerska pripadnost ovih ljudi). U ratu protiv Bizantije zajedno sa Kalisijama nastupao je i bosanski ban Borić. Ovom prilikom došlo je do direktnog susreta između Bošnjaka pod vodstvom bana Borića i muslimana Kalisija u ugarskoj vojsci. To je dovelo do međusobnih uticaja, a naročito na prostorima sjeveroistočne Bosne koji su predstavljali granični pojas prema Ugarskoj i gdje nalazimo veliki broj muslimanskih toponima.
Da je muslimana Kalisija bilo na prostoru sjeveroistočne Bosne oko gornjeg toka rijeke Spreče, svjedoče sačuvani (još od popisa iz 1533. godine) nazivi hidronima poput Kalesijica i Kalesijska rijeka, te toponima naselja kao što su: Kalesija Gornja, Kalesija Grad, Kalesijski Lugovi, Kalesijsko polje itd. Profesor Nedim Filipović skrenuo je pažnju da se na jednom stećku u naselju Glumina kod Zvornika pominje pisar natpisa pod turskim imenom Kulduk. To nam kazuje da su muslimani Kalisije bili primijećeni od strane bogumila i obratno. Zapis na spomenutom stećku je važan zbog posebnosti bogumilskog vjerovanja, koje je predstavljalo određene domete materijalne i duhovne kulture bogumila u Bosni.