Osmansko Carstvo (na osmanskom turskom: , Devlet-i Aliye-i Osmaniye, što znači "Osmanlijska uzvišena država"; na modernom turskom: Osmanlı Devleti, "Osmanska država," ili Osmanlı Imparatorluğu, "Osmansko Carstvo"), bilo je imperijalna snaga, smještena na obodu Sredozemnog mora, trajući od 1299. do 1922. Na vrhuncu moći, tokom 16. vijeka, ovo Carstvo je obuhvaćalo Anadoliju, Bliski istok, dijelove Sjeverne Afrike, dobar dio Jugoistočne Evrope, sve do Kavkaza. Carstvo je na vrhuncu svoje moći obuhvaćalo teritoriju površine od oko 22,9 miliona km2, mada je dobar dio te teritorije bio pod indirektnom kontrolom centralne vlade. Carstvo je bilo smješteno napola između Istoka i Zapada, tako da je tokom 600-godišnjeg postojanja Carstvo bilo u međusobnim odnosima sa Istokom i sa Zapadom.
Pleme Ouza je u zapadnoj Anadoliji osnovalo ovo Carstvo, kojim je vladala osmanlijska (na turskom, Osmanlı) loza, koja je potekla od Oghuz Turaka. Carstvo je osnovao Osman I (na arapskom ʿUthmān, عُثمَان , što je u zapadno-evropskim jezicima prilagođeno / iskvareno u ime "Ottoman," pa otuda i ime castva - Osmansko ili "Otomansko" Carstvo). 1453, nakon što su Osmanlije osvojile Carigrad (Konstantinopolj) (danas moderni İstanbul), kao posljednji ostatak Bizantijskog Carstva, ovaj grad je postao treća osmanlijska prijestonica. U 16. i 17. vijeku, Osmansko Carstvo je postalo jedna od svjetskih najmoćnijih političkiha sila, od čijeg su se napredovanja uzduž Balkanskog poluostrva i južnim obodom Poljsko-litvanskog kraljevstva evropske zemlje osjećale ugroženim.
Na svom vrhuncu, Carstvo je uključivalo mnoga važna mjesta klasične starine, među kojima su Homerov Olimp, Zeusova Europa, Ijin Bosfor, Dijanin hram u Efesu, sarkofag Aleksandra Velikog, Rajski vrtovi, Nuhova (Noina) Gora Ararat, Ibrahimova (Avramova) oaza i izvori, Nil, Besjeda na gori, brijeg Golgota.
Propast Osmanskog Carstva je posljedica Prvog svjetskog rata, tokom kojeg su savezničke sile, uključujući i Arape, konačno porazile osmanlijske snage na Bliskom istoku. Na kraju rata osmanlijska vlada se potpuno raspala, dok su Carstvo međusobno podijelile pobjedničke snage. Predstojeće dvije godine su okončane proglašvanjem novih država. Jedna od novih država bila je Republika Turska. Članovi osmanlijske dinastije su protjerani iz Anadolije, gdje su njihovi preci nekad sagradili jedno od najvećih carstava svijeta. 1999, turska skupština [parlament] je povratila državljanstvo članovima osmanlijske porodice, nakon 76 godina.
Historija
Uspon (1299–1453) Ertugrul, otac Osmana I, je stigao u Anadoliju iz Merva (Turkmenistana) sa 400 konjanika kako bi pomogao Rumskom sultanatu u borbi protiv Bizantije. Nakon propasti Rumskog sultanata u 14. stoljeću, Anadolija je bila podijeljena na nekoliko malih nezavisnih država, tzv. Gazi Emirati. Jedno od Emirata je predvodio Osman I (1258–1326) koji je osnivač Osmanskog Carstva. Osman je proširio Emirat do same granice Bizantijskog Carstva.
Nakon smrti Osmana I, Osmanlije su započele širenje teritorija preko istočnog Mediterana i Balkana. Osmanov sin Orhan je zauzeo grad Bursu 1326, koja je postala novi glavni grad osmanlijske države. Pad Burse je predstavljao gubitak Bizantijske kontrole nad sjeverozapadnom Anadolijom. Osmanlijska pobjeda na Kosovu 1389. je praktično označila kraj Srpskog Carstva, čime je otvoren put osmanlijskoj ekspanziji na Evropu. Bitka kod Nikopolja 1396. se smatra posljednjim krstaškim pohodom u srednjem vijeku koji nije zaustavio napredovanje Osmanskog Carstva.
Proširenjem osmanlijske dominacije na Balkanu, osvajanje Konstantinopolja je postalo glavni cilj. Osmansko Carstvo je kontrolisalo gotovo sve bivše bizantijske zemlje koje okružuju grad, ali je Bizantija osjetila olakšanje kada je tursko-mongolski vladar Timur, osnivač Timuridskog Carstva, napao Anadoliju na istoku. U bici kod Ankare 1402. Timur je porazio osmanlijske snage i zarobio sultana Bajazida II. Uslijedio je građanski rat (1402–1413) gdje su se Bajazitovi sinovi borili oko naslijeđa. Rat je završen dolaskom Mehmeda I za sultana, čime je završen interegnum i obnovljena osmanlijska moć.
Dio osmanlijskih teritorija na Balkanu (Solun, Makedonija i Kosovo) su privremeno izgubljene nakon 1402, ali ih je kasnije ponovo vratio sultan Murat II. On je 10. novembra 1444. porazio zajedničku ugarsku, poljsku i vlašku vojsku u bici kod Varne. Četiri godine kasnije, Janko Hunjadi je sa ugarskom i vlaškom vojskom napao Osmanlije, ali je poražen u Drugoj Kosovskoj bici 1448.
Širenje (1453–1683)
mini|mini|Mehmed II (Osvajač)Sin Murata II, Mehmed Osvajač, je reorganizirao državu i vojsku osvajajući Konstantinopolj 29. maja 1453. Mehmed je dozvolio Pravoslavnoj crkvi da zadrži svoju autonomiju i zemljište u zamjenu za prihvatanje osmanlijske vlasti. Zbog loših odnosa između država zapadne Evrope i Bizantijskog Carstva, većina pravoslavnog stanovništva je prihvatila osmanlijsku vlast. Nakon osvajanja Bizantijskog Carstva, Mehmed II je nastavio svoj osvajački pohod zauzimajući Trapezuntsko Carstvo, Transilvaniju i Kraljevinu Bosnu. Time su Osmanlije dobile kontrolu nad glavnim kopnenim trgovačkim putevima između Evrope i Azije.
Sultan Selim I je drastično proširio istočne i južne granice Carstva porazivši vladara Safavidskog Carstva, šaha Ismaila, u bici kod Čaldirana. Selim je uspostavio osmanlijsku vladavinu u Egiptu i osnovao osmanlijsku mornaricu na Crvenom moru. Nakon ove osmanlijske ekspanzije, započelo je neprijateljstvo između Osmanskog Carstva i Portugalskog Carstva oko težnje da postanu dominantne sile u regionu.
mini|200x200px|lijevo|Sulejman I (Veličanstveni)Selimov nasljednik Sulejman Veličanstveni će još više proširiti Carstvo i njegovu moć. Nakon osvajanja Beograda 1521, Sulejman zauzima južne i centralne dijelove Kraljevine Ugarske nakon Mohačke bitke 1526. Nakon toga maršira do zidina Beča 1529. ali ga ne osvaja. Nakon neuspjelog zauzimanja Beča, zauzima Transilvaniju, Vlašku i Moldaviju, koje postaju kneževine u okviru Osmanskog Carstva. Na istoku, Osmanlije zauzimaju Bagdad i Mezopotamiju 1535, preuzimajući kontrolu nad Perzijskim zalivom. Nakon napada na Kavkaz 1555. potpisan je mir u Amasiji, po kojem su zapadna Armenija i zapadna Gruzija došle pod osmanlijsku vlast, a Dagestan, istočna Armenija, istočna Gruzija i Azerbejdžan ostali u posjedu Perzijanaca.
Francuska i Osmansko Carstvo su, zbog suprostavljanja Habsburškoj monarhiji, postali jaki saveznici. Francusko osvajanje Nice 1543. i Korzike 1553. se desilo udruživanjem snaga francuskog kralja Franje I i Sulejmana I, koji su bili su pod komandom osmanlijskih admirala Hajrudina Barbarose i Turgut Reisa. Mjesec dana prije opsade Nice, Francuska je podržala Osmanlije s artiljerijskim jedinicama tokom osmanlijskog osvajanja Esztergona. Nakon ovih dostignuća, Habsburški vladar Ferdinand I je službeno priznao osmanlijsku dominaciju u Ugarskoj.
Nakon Prvog Ajuransko-portugalskog rata Osmansko Carstvo je uspjelo da zauzme Adal sultanat. Ova ekspanzija je doprinijela osmanlijskom zauzimanju Somalije i Afričkog roga. Također je pojačalo njen uticaj u Indijskom okeanu gdje se nadmetala sa Portugalskim Carstvom. Do kraja vladavine Sulejmana I, broj stanovnika Carstva je iznosio oko 15.000.000 ljudi koji su se protezali na tri kontinenta. Osim toga, Osmansko Carstvo je postalo dominantna pomorska sila koja je kontrolirala veći dio Sredozemnog mora. U to vrijeme, Osmansko Carstvo je bilo glavno Carstvo evropske političke sfere.
Stagnacija i reforme (1683–1827) U drugoj polovini 16. stoljeća Osmansko Carstvo je bilo pod sve većim pritiskom inflacije i naglo rastućih troškova života koji su utjecali i na Evropu i na Bliski istok. Ti pritisci doveli su do niza kriza koji su ugrožavali osmanlijski sistem vlasti. Kao odgovor na ove izazove, Carstvo je reformiralo političke i vojne institucije omogućavajući mu da se uspješno prilagodi novim uvjetima sedamnaestog stoljeća i ostane snažno u vojnom i ekonomskom smislu. Otkrivanje novih pomorskih trgovačkih puteva omogućilo je zapadnoeuropskim državama izbjegavanje osmanlijskog trgovinskog monopola. Portugalsko otkriće Rta dobre nade 1488. pokrenulo je niz osmanlijsko-portugalskih mornaričkih ratova u Indijskom okeanu tokom 16. stoljeća. Uprkos rastućem europskom prisustvu u Indijskom okeanu, osmanlijska trgovina sa istokom je nastavila cvjetati. Kairo je naročito imao koristi od rasta uvoza jemenske kafe kao popularne robe široke potrošnje. Pojavom kafana u gradovima širom Carstva, Kairo se razvio u glavni centar trgovine doprinoseći svom stalnom napretku tokom sedamnaestog i osamnaestog stoljeća.
Tokom vladavine Ivana IV (1533–1584), Rusko Carstvo se proširilo na teritorij Volge i Kaspijske regije na štetu Tatarskog kanata. Kao odgovor, krimski kan Devlet I Giraj je zajedno s Osmanlijama spalio Moskvu 1571. Potpisavši mir sa Rusima, Osmanlije su odlučile osvojiti mletački Kipar 1570. Osmanlijska konjica se 15. septembra 1570. pojavila pred posljednjim venecijanskim uporištem Famagusti. Opsada Famaguste u augustu 1571. odnijela je 50.000 osmanlijskih žrtava. U međuvremenu, Sveta liga koja se sastojala od španske i venecijanske flote ostvarila je pobjedu nad osmanlijskom flotom u bici kod Lepanta, kraj jugozapadne Grčke. Katoličko oružje je ubilo preko 30.000 Osmanlija i uništilo 200 brodova. Bio je to zapanjujući udarac osmanlijskoj nepobjedivosti; bitka je bila daleko štetnija za osmanlijsku mornaricu u gubitku iskusne radne snage od gubitka brodova. Osmanlijska mornarica se brzo oporavila uvjeravajući Veneciju da potpiše mirovni ugovor 1573. omogućavajući Osmanlijama da se šire i učvršćuju svoj položaj u sjevernoj Africi.
Za razliku od toga, Habsburška monarhija je bila sve jača. Dugi osmanlijski rat protiv Habsburške monarhije (1593–1606) stvorio je potrebu za većim brojem osmanlijske pješadije opremljenom vatrenim oružjem, što je rezultiralo opuštanjem politike regrutovanja. To je doprinijelo problemima nediscipline i izravne pobune unutar korpusa koji nikada nisu bili riješeni. Budući da je stanovništvo Carstva 1600. doseglo 30 miliona ljudi, nedostatak zemlje dodatno je pritiskao vladu. Ovaj problem je naročito došao do izraza gubitkom istočnih provincija od iranskih Safavida. Ovaj rat (1603–1618) je na kraju rezultirao sporazumom Nasuh-paše koji je cijeli Kavkaz dao Safavidima. Mletački Krit, osvojen 1669, je posljednji značajan teritorijalni uspjeh Osmanskog Carstva. Tokom kratke vladavine, sultan Murat IV (1623–1640) je učvrstio centralnu vlast i ponovo zauzeo Irak 1639. To je dovelo do potpisivanja mira u Zuhabu prema kojem je Osmansko Carstvo dobilo cijeli Kavkaz i susjedne regije koje su bile definisane mirom u Amasiji 1555.
Sultanat žena (1523–1656) je bio period u kojem su majke mladih sultana izvršavale vlast u ime svojih sinova. Najistaknutije žene ovog razdoblja bile su sultanija Kösem i njena snaha Turhan Hatidže čije je političko rivalstvo kulminiralo ubistvom sultanije Kösem 1651. Tokom ere Čuprilića (1656–1703) efektivnu kontrolu nad Carstvom imao je niz velikih vezira iz porodice Čuprilić. Tokom njihove vladavine došlo je do brojnih vojnih uspjeha među kojima su vraćanje Transilvanije i osvajanje Krita 1669. te zauzimanje južne Ukrajine sa uporištima Hetin i Kamjanjec-Podiljski 1676. Ovaj period širenja završio je nesretno 1683. kada je veliki vezir Kara Mustafa-paša predvodio ogromnu vojsku prilikom druge opsade Beča u Velikom osmanlijskom ratu (1683–1699). Ovaj rat je završen osmanlijskim porazom od udruženih habsburških, njemačkih i poljskih snaga koje je predvodio poljski kralj Ivan III u bici kod Beča. Poraz kod Beča kulminirao je Karlovačkim mirom 26. januara 1699. kojim su Osmanlije izgubile značajne teritorije.