Stogodišnji rat bio je isprekidan ratni sukob između kraljevine Engleske i kraljevine Francuske koji je trajao punih 116 godina i to od 1337. do 1453. godine, a u tom su se vremenu izmjenjivali periodi intenzivnog ratovanja sa periodima mira. Rat je počeo engleskom ekspanzijom na francuskom tlu, a završio istjerivanjem Engleza s francuskog tla, izuzev grada Calaisa i okoline.
Stogodišnji rat bio je prekretnica u mnogo pogleda. Rat je pridonio nacionalnom buđenju obje zaraćene strane, a gledano s vojne strane u njemu su primijenjena nova oružja i taktike koja su dalekosežno utjecala na ratove koji će se kasnije voditi. Pojavom stajaće vojske prvi put u Srednjem vijeku potpuno je napušten sistem vojske feudalnih vazala što je vojsku učinilo ubojitijom i jačom pa se iz svih tih razloga smatra da je Stogodišnji rat najznačajniji sukob u historiji srednjovjekovnog ratovanja.
Stogodišnji rat se dijeli na nekoliko perioda: Prvi period (tzv. Edvardov period) koji je trajao između 1337 – 1360. godine Drugi period (tzv. Karlov period koji je trajao između 1369 – 1389. godine Treći period (tzv. Lancasterski period) koji je trajao između 1415 – 1429. godine Četvrti i zadnji period (period Ivane Orleanske koji je trajao do 1453. godine), a koji karakteriše englesko gubljenje pozicija i poraz.
Naziv Stogodišnji rat ušao je u upotrebu tek kasnije i uveden je od strane historičara kako bi se lakše prikazao slijed historijskih događaja.
Uzroci sukoba Normansko osvajanje Engleske u 11. vijeku stvorilo je novu situaciju u sjeverozapadnoj Evropi. Obje obale La Manchea bile su pod kontrolom jedne dinastije jer su vladari Engleske ujedno bili i vladari Normandije. Normansko-francuska dinastija koja je vladala Engleskom željela je proširiti svoje francuske teritorije, a istovremeno francuski vladari željeli su zaokružiti sve francuske teritorije pod svojom vlašću. Rezultat svih tih političkih težnji bila je dugotrajna borba dva tada najsnažnija srednjovjekovna kraljevstva. Ta borba nije se sastojala samo od ratova i bitaka. To je bila složena igra dinastičkih brakova i međusobno povezanih obaveza.
Engleski kralj Vilim I Osvajač tehnički gledano, kao normandijski vojvoda, bio je vazal kralja Francuske. Njegov praunuk Henrik II, iako vazal francuskog kralja, posjedovao je veći dio francuske teritorije nego sam francuski kralj koji je vladao samo područjem oko Pariza i dijelom teritorija na sjeveru. Prinčevi obje vladajuće kuće vjenčavali su se unutar istog ograničenog kruga, tako da je zapadna Evropa postala međusobno povezana mreža rođaka s francuskog govornog područja, često s jednako jakim pravima na iste teritorije. Najbolji primjer za to su bili francuski kralj Luj VII i engleski kralj Henrik II, jer su obojica oženili nasljednice Akvitanije.
Jedan od uzroka spora je dinastičke prirode a proizlazi iz jednog od brakova između francuske i engleske kraljevske porodice. Godine 1308, Izabela, kćer kralja Francuske, vjenčala se s Edvardom II. kraljem Engleske. Godine 1312. dobili su sina Edvarda, a njegov ujak Karlo IV deset godina kasnije postao je francuski kralj.
Kada je Karlo IV umro nije ostavio muške nasljednike, i nakon njegove smrti u Francuskoj je došlo do neslaganja oko toga ko će biti sljedeći kralj, s obzirom da je Karlova starija kćerka zahtijevala krunu. Da bi se riješilo neslaganje i donijela odluka o novom vladaru sastao se plemićki sabor koji je odlučio da će to biti Karlov bratić.
Najbliži preostali muški rođak, a ujedno i veliki zemljoposjednik i feudalac u Francuskoj, bio je Karlov nećak i engleski kralj Edvard III koji je također počeo isticati pravo na francusku krunu, što nije odgovaralo pripadnicima francuske feudalne skupštine. U tim uslovima, kada francuski velikaši nisu htjeli engleskog kralja za svog vladara, nije bilo iznenađujuće da su na skupštini izabrali Karlovog bratića (po očevom bratu), Filipa od Valoisa.
Filip od Valoisa okrunjen je u Reimsu u maju 1328. godine. Tada 17-godišnji Edvard III. nije prihvatio tu odluku feudalne skupštine, iako se ipak 1329. godine sastao s novoizabranim francuskim kraljem. Sljedećih osam godina donijelo je postepene promjene koje su na kraju izazvale ratni sukob.
Jedan od elemenata koji su u tih osam godina doveli do otvorenog sukoba bilo je veliko Edvardovo feudalno imanje u jugozapadnoj Francuskoj koje je činilo vrlo jaku bazu za okupljanje nezadovoljnih francuskih plemića. Pored toga uzrok je bila i francuska pomoć škotskom kralju Davidu II koji se borio protiv Engleza.
Ono što je bilo casus belli dogodilo se godine 1337, kada je Filip VI odlukom razvlastio Edvarda III od jednog od njegovih imanja u Francuskoj. Engleski odgovor bio je dramatičan i Edvard III je objavio Francuskoj rat.
Početak rata Otvorena neprijateljstva započeli su francuski brodovi koji su 1337. godine počeli pustošiti obalna naselja uz La Manche. Iste je godine Filip VI. od Edvarda III. zahtijevao da mu preda feud Gaskonju jer je smatrao da Edvard III. ne vrši svoje vazalske obveze prema njemu kao kralju Francuske. Henry Burghersh, biskup Lincolna, došao je u Pariz s Edvardovim negativnim odgovorom i objavom rata.
Francuska je na početku rata imala oko 25 miliona stanovnika, a Engleska oko 6 miliona. Pored toga, smatralo se da Francuska ima veću i bolje obučenu vojsku vitezova i njihovih vazala.
Ratni periodi Prvi (Edvardov) period rata, od 1337. do 1360. godine mini|lijevo|250px|Stanje u Francuskoj 1346. godine U prvim godinama rata Edvard III. povezao se s plemstvom u Holandiji i Flandriji, ali se taj savez raspao već 1340. godine. Visoki troškovi rata doveli su Edvarda III. u vrlo nezgodnu financijsku situaciju. Francuska je tih godina imala pomorsku nadmoć zahvaljujući genovskim brodovima i njihovim iskusnim posadama. Engleski gradovi uz kanal često su bili meta napada tih brodova pa su živjeli u strahu, što je, na kraju, dovelo i do opadanja trgovine vunom i vinom s Flandrijom i Gaskonjom, od koje su ti gradovi i živjeli. Međutim, 1340. godine, dok je nastojala spriječiti englesku vojsku da se iskrca na francusko tlo, francuska je flota bila skoro potpuno uništena u bici kod Sluysa. Nakon te bitke Engleska je u pomorskom pogledu ostatak ratnog perioda dominirala Kanalom sprječavajući Francuze da izvrše invaziju Engleske.
mini|desno|230px|Umjetnički prikaz bitke kod Crecyja 1341. godine rat je prenesen u vojvodstvo Bretagnu gdje je sukob izbio zbog nasljednika tog vojvodstva, pri čemu su Edvard III i Filip VI podržali različite strane u sukobu, no rat u Bretagni vođen je s promjenjivom srećom pri čemu je grad Vannes nekoliko puta prelazio iz ruke u ruku.
U mjesecu julu 1346. godine Edvard III se odlučio na invaziju Francuske iskrcavši se s glavninom vojske u mjestu Cotentin. Filip VI je okupio veliku vojsku kako bi se suprotstavio invaziji. Edvard III je u početku nastupao sjeverno prema Holandiji, usput pljačkajući i pustošeći krajeve kroz koje je prolazio. Nije držao osvojene teritorije već je nastavljao dalje, sa namjerom da svojim postupcima zavara Francuze. Do susreta dvije vojske došlo je kod Crécyja gdje se odigrala važna bitka. Edvard je svoje snage postavio odbrambeno, a Filipova je vojska napala. Bitka kod Crécyja bila je potpuna katastrofa za Francuze zahvaljujući engleskim strijelcima s dugim lukovima. Edvard je nakon bitke nastavio napredovati sjeverno te je opsjeo grad Calais na obali Kanala koji je nakon puno muka (zbog jakog otpora lokalnog stanovništva) osvojio 1347. godine. Ovaj grad je postao važna strateška tačka za Engleze. On je predstavljao mostobran koji je omogućavao duže zadržavanje vojske na francuskom tlu. Iste godine Engleska je u bici kod Neville's Crossa odnijela važnu pobjedu protiv Škotske koja je Edvardu osigurala pozadinu i smanjila moć važnog saveznika Francuske.
mini|desno|190px|Portret Edvarda Crnog princa mini|lijevo|160px|Portret Ivana II Godine 1348. kuga je poharala Evropu, samim tim zahvativši vojne snage obje zaraćene strane. Prošlo je osam godina dok se Engleska oporavila od te pošasti, da bi tek 1356. godine Edvardov sin istog imena, poznat kao Edvard Crni princ, sakupio vojsku i napao Francusku sa strane Gaskogne te u bici kod Poitiersa izvojevao veliku pobjedu koristeći istu taktiku kao i njegov otac u bici kod Crécyja. Ponovo je upotreba strijelaca s dugim lukovima donijela prevagu u odnosima snaga i odlučila ishod bitke. Novi francuski kralj Ivan II biva u istoj bici uhvaćen te je bio prisiljen potpisati primirje s Edvardom, koje je kasnije bilo potvrđeno Londonskim sporazumom. Tim sporazumom Edvard Crni Princ dobija Akvitaniju, a Ivan II je pušten iz zatočeništva, ali se kasnije sam vratio natrag, s obzirom da nije mogao platiti otkupninu za koju je prilikom puštanja jamčio.
Sporazum iz Brétignyja mini|desno|250px|Stanje u Francuskoj 1365. godine Francuska je ovim porazom upala u potpuni haos. Odmetništvo i pljačka koju su činili poraženi vojnici uzeli su maha toliko da su 1358. godine seljaci digli ustanak. Tu situaciju iskoristio je Edvard ponovno napavši Francusku u nadi da će kapitalizirati svoje dotadašnje vojne uspjehe te osvojiti francuski prijesto. Međutim Francuzi su pružili žilav otpor i onemogućili Englezima da osvoje Pariz i Rheims. U skladu sa razvojem događaja na bojnom polju 1360. godine je sklopljen Sporazum iz Brétignyja, na osnovu kojeg su Englezi dobili polovinu Bretagne i cijelu Akvitaniju, Calais, Ponthieu, a oko polovine francuskog plemstva je postalo Edvardovim vazalima. Odredbe tog ugovora prepolovile su Francusku u teritorijalnom smislu i bile su za nju veoma nepovoljne. Sporazumom iz Brétignyja Edvard III je stekao velike teritorijalne dobitke i potvrdio svoje osvajanje Calaisa, no istim sporazumom morao se odreći francuske krune. U stvarnosti Edvard III se nikada nije odrekao svojih aspiracija prema francuskom prijestolu, te su se, čim je 1364. godine za francuskog kralja okrunjen Ivanov sin Karlo V, neprijateljstva obnovila.
Drugi (Karlov) period rata, od 1369. do 1389. mini|desno|150px|Karlo V Tokom vladavine francuskog kralja Karla V Englezi su postepeno potiskivani s pozicija koje su dobili Sporazumom iz Brétignyja. Vojvode od Bretagne pomirili su se s francuskim kraljem, te su i vojsku okrenuli protiv Engleza.
Sve je to koincidiralo sa učeščem engleskog prijestolonasljednika Edvarda Crnog Princa u ratu u Španiji godine 1366. Naime, uz pomoć Francuske svrgnut je kralj Kastilje Petar Kastilijski. Kako su Petrove kćerke bile udate za Edvardovu braću rat je bio neizbježan i izbio je svom žestinom 1370. godine između Francuske i Kastilje s jedne i Engleske i Portugala s druge strane. Rat u Španiji Francuzi su iskoristili da manjim vojnim operacijama postepeno oslabe engleske pozicije, pa su tako godine 1372. povratili i Poitiers, izgubljen u čuvenoj bici.
Smrću Edvarda Crnog Princa 1376. godine i njegovog oca Edvarda III 1377. godine, Rikard II, maloljetni sin Edvarda Crnog Princa, postao je engleski kralj. Engleska se pomalo okretala svojim unutrašnjim problemima. U Francuskoj je zbog prerane smrti Karla V 1380. godine krunu preuzeo maloljetni i psihički bolestan Karlo VI koji nikada tokom svoje vladavine nije u Francuskoj uzeo u svoje ruke potpunu kontrolu vlasti. Rat je, slijedom tih okolnosti, postepeno slabio i utihnuo do godine 1389.
Engleski kralj Henrik IV, koji je vlast preuzeo od Rikarda II, imao je planove novih napada na Francusku ali ih, zbog svoje kratke vladavine i pobuna unutar same Engleske, nikada nije ostvario. U Francuskoj je izbio građanski rat između Karlovih bliskih rođaka, njegovog brata Luja od Valoisa i bratića Ivana, vojvode Burgundskog. Tokom rata Luj je ubijen, a od godine 1410. obje zaraćene strane na svojoj su strani kao saveznika željele imati Englesku.
Treći (Lancasterski) period rata, od 1415. do 1429. godine mini|lijevo|260px|Francuska nakon osvajanja Henrika V.