Mustafa Kemal Atatürk (do 1934: Mustafa Kemal-paša; poslije Zakona o prezimenima iz 1934: Kemal Atatürk; 1881 – 10. novembar 1938) bio je turski maršal, revolucionarni državnik, te osnivač i prvi predsjednik Republike Turske od 1923. do svoje smrti 1938. Pod njegovom vlašću preduzete su sveobuhvatne reforme kojima je Turska modernizirana u sekularnu, industrijsku naciju. Njegove politike i teorije, sekularnog i nacionalističkog usmjerenja, nazivaju se kemalizmom. Zbog svojih vojnih i političkih dostignuća, Atatürk se smatra jednim od najznačajnijih vođa 20. vijeka.
Atatürk je do izražaja došao zbog uloge koju je odigrao u osmanlijskoj pobjedi u Galipoljskoj bici tokom Prvog svjetskog rata. Nakon raspada Osmanlijskog Carstva, predvodio je Turski nacionalni pokret koji se opirao podjeli teritorija današnje Turske među pobjedničkim savezničkim silama. U Ankari je uspostavio privremenu vladu na čijem je čelu izašao kao pobjednik iz Rata za nezavisnost. Potom je ukinuo oslabljeno Osmanlijsko Carstvo, umjesto koga je osnovana savremena Republika Turska.
Kao predsjednik novoformirane Republike, Atatürk je inicirao rigorozan program političkih, ekonomskih i kulturnih reformi s konačnim ciljem stvaranja savremene, napredne i sekularne nacionalne države. Osnovno obrazovanje učinio je slobodnim i obaveznim, otvarajući hiljade škola širom države. Staro osmanlijsko pismo zamijenjeno je latinicom. Žene su dobile jednaka građanska i politička prava.
U pokušaju stvaranja homogene i ujedinjene nacije, njegova vlada sprovodila je politiku turkizacije.Sofos, Umut Özkırımlı; Spyros, A. (2008). Tormented by history: nationalism in Greece and Turkey. New York: Columbia University Press, str. 167.Jongerden, Joost; Verheij, Jelle (2012). Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870–1915. Leiden: Brill, str. 300. Na manjine je vršen pritisak da pričaju turskim u javnosti,Kieser, Hans-Lukas (2006). Turkey beyond nationalism: towards post-nationalist identities. London: Tauris, str. 45. a neturski toponimi i prezimena mijenjani su u turske oblike.Öktem, Kerem (2008). "The Nation’s Imprint: Demographic Engineering and the Change of Toponymes in Republican Turkey". European Journal of Turkish Studies (7).Aslan, Senem (2009). "Incoherent State: The Controversy over Kurdish Naming in Turkey". European Journal of Turkish Studies (10). Velika narodna skupština dodijelila mu je 1934. prezime Atatürk, koje doslovno znači "otac Turaka", zbog zasluga u izgradnji Republike. Umro je 10. novembra 1938. u 57. godini u istanbulskoj palači Dolmabahçe. Priređena mu je državna sahrana. Na mjestu predsjednika zamijenio ga je İsmet İnönü, njegov dugogodišnji prijatelj. Atatürkov mauzolej u Ankari, sagrađen i otvoren 1953, okružen je Parkom mira u čast njegove poznate izreke "mir kod kuće, mir u svijetu".
U znak sjećanja na Atatürka, širom Turske, ali i u drugim državama, izgrađeni su brojni spomenici. Elefterios Venizelos, bivši grčki premijer, predložio je 1934. Atatürka za Nobelovu nagradu za mir.
Djetinstvo
mini|lijevo|Mustafa Kemal s majkom (sredina) i sestrom (lijevo). Mustafa Kemal Atatürk rođen je u ranim mjesecima 1881. u Solunu (turski: Selanik) pod imenom Ali Rıza oğlu Mustafa. Atatürkova rodna kuća u četvrti Kodža Kasim-paša, u današnjoj Ulici apostola Pavla, očuvana je kao muzej, mada je moguće da je Atatürk zapravo rođen u četvrti Ahmet Subaši.Anastassiadou-Dumont, Méropi (1997). Salonique, 1830–1912: une ville ottomane à l'âge des Réformes. Brill, str. 71. Otac Ali Riza-efendija bio je oficir, carinski službenik i trgovac drva. Majka mu se zvala Zübeyde. Od braće i sestara, jedino je Makbule preživjela djetinstvo; umrla je 1956. Prema Andrewu Mangu, Atatürkova muslimanska porodica govorila je turskim jezikom i pripadala je srednjoj klasi. Pojedini su autori Aliju Rizi pripisivali albansko porijeklo;Jackh, Ernest (2007). The Rising Crescent. Goemaere Press, str. 31.Marcosson, Isaac Frederick (1969). Turbulent Years. Ayer Publishing, str. 144. međutim, prema Falihu Rıfkıju Atayu, Vamıku Volkanu, Normanu Itzkowitzu, Müjgânu Cunburu i Numanu Kartalu, Ali Rizini preci bili su Turci, daljim porijeklom iz Sökea u anadolskoj pokrajini Aydın.Atay, Falih Rıfkı (1984). Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar. Istanbul: Betaş, str. 17.Volkan, Vamık; Itzkowitz, Norman (1998). Ölümsüz Atatürk. Bağlam Yayınları, str. 37.Cunbur, Müjgân (2004). Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi, 2. cilt. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.Kartal, Numan (2002). Atatürk ve Kocacık Türkleri. T.C. Kültür Bakanlığı. Za majku Zübeyde se također smatra da je bila Turkinja; Şevket Süreyya Aydemir navodi da je bila juručkog porijekla. Drugi izvori tvrde da je Atatürk bio židovskog ili bugarskog porijekla.Zadrożna, Anna (2017). "Reconstructing the past in a post-Ottoman village: Turkishness in a transnational context". Nationalities Papers (45). Zbog velike židovske zajednice koja je postojala u Solunu u osmanlijsko doba, mnogi islamistički protivnici Atatürkovih reformi tvrdili su da je on porijeklom od denmi, odnosno Židova koji su prihvatili islam.
Ime Kemal dao mu je Üsküplü Mustafa-efendija, učitelj matematike, ili "zbog divljenja njegovoj sposobnosti i zrelosti" (kako tvrdi Afet İnan),İnan, Afet (1959). Atatürk hakkında hâtıralar ve belgeler. Türk Tarih Kurumu Basımevi, str. 8. ili da bi ga razlikovao od samog sebe (kako tvrdi Ali Fuat Cebesoy).Cebesoy, Ali Fuat (1967). Sınıf arkadaşım Atatürk: okul ve genç subaylık hâtıraları. İnkılâp ve Aka Kitabevleri, str. 6. Mango smatra i da je moguće da je Atatürk sam sebi dao ime Kemal po nacionalističkom pjesniku Namıku Kemalu. U ranom djetinstvu majka ga je ohrabrivala da pohađa vjersku školu, što je on i činio nevoljno i kratkotrajno. Kasnije je pod uputama oca pohađao Šemsi-efendijinu školu (privatnu školu sa sekularnijim nastavnim planom). Želja roditelja bila je da Kemal postane trgovac, ali je on bez njihovog znanja 1893. uradio prijemni ispit za Solunsku vojnu školu (turski: Selanik Askeri Rüştiyesi). U Vojnu srednju školu (turski: Manastır Askerî İdadisi) u Manastiru (današnji Bitolj u Sjevernoj Makedoniji) upisao se 1896. Tri godine kasnije upisao se na Vojnu akademiju (turski: Mekteb-i Harbiye-i Şahane) u Istanbulu.Atay, Falih Rıfkı (1984). Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar. Istanbul: Betaş, str. 29. Akademiju je završio 1902, a Vojni fakultet (turski: Mekteb-i Erkân-ı Harbiyye-i Şâhâne) u Istanbulu 11. januara 1905.
Vojna karijera
Rane godine
mini|lijevo|Atatürkova navodna rodna kuća u Solunu, danas očuvana kao muzej. mini|desno|Rekonstruisana kuća Ali Rizinih roditelja u Kodžadžiku (današnja Sjeverna Makedonija).
Ubrzo poslije završetka Vojnog fakulteta, Atatürk je uhapšen zbog antimonarhističkih aktivnosti. Nakon nekoliko mjeseci zatvora pušten je zahvaljujući Riza-paši, njegovom bivšem školskom direktoru. Po izlasku iz zatvora dodijeljen je Petoj armiji, sa sjedištem u Damasku, u funkciji štabnog kapetana. Tu se, zajedno s Alijem Fuatom Cebesoyem i Lütfijem Müfitom, pridružio malom i tajnom revolucionarnom društvu reformističkih oficira. Ime društva bilo je Domovina i sloboda (turski: Vatan ve Hürriyet), a vođa je bio trgovac Mustafa Elvan. Čin nadkapetana dobio je 20. juna 1907, a 13. oktobra 1907. premješten je u Štab Treće armije u Manastiru. Pridruživši se Komitetu jedinstva i napretka (turski: İttihad ve Terakki Cemiyeti) dobio je članski broj 322. U kasnijim godinama postao je poznat po protivljenju i čestom kritiziranju politika koje je sprovodilo vodstvo İTC-a. 22. juna 1908. zaposlen je kao inspektor u željeznicama Istočne Rumelije. Učestvovao je u Mladoturskoj revoluciji u julu 1908. kojom je svrgnut sultan Abdul Hamid II i obnovljena ustavna monarhija.
mini|lijevo|Atatürk (četvrti s desne strane) na vojnim vježbama u Pikardiji, septembar 1910.
Atatürk je propagirao depolitizaciju vojske, što nije odgovaralo vođama İTC-a. Zbog toga je krajem 1908. poslat u Tripolitanski vilajet (u današnjoj Libiji) pod izgovorom gušenja plemenske pobune. Ipak, prema von Mikuschu, Atatürk se dobrovoljno javio za ovu misiju.von Mikusch, Dagobert (1981). Zwichen Europe und Asien. İkarus Yayınları, str. 67. Nakon gušenja ustanka, u januaru 1909. vratio se u Istanbul.
U Istanbulu je u aprilu 1909. grupa vojnika pokušala izvršiti kontrarevoluciju. Atatürk je odigrao ključnu ulogu u slamanju pobune.Kinross, Patrick (1972). Rebirth of a Nation. Istanbul: Sander Yayınları, str. 68.
Atatürk je 1910. poslat u albanske krajeve. U to je doba Isa Boljetinac predvodio albanski ustanak na Kosovu, a došlo je do ustanka i u Albaniji. Tom se prilikom susreo s Eqremom Vlorom, političarem i piscem.
Tokom jeseni 1910. bio je među osmanlijskim posmatračima na vojnim vježbama u Pikardiji, a 1911. kratkotrajno je služio u Ratnom ministarstvu (turski: Harbiye Nezareti).
Tursko-italijanski rat (1911–12)
mini|lijevo|Atatürk (lijevo) s osmanlijskim oficirom i beduinskim snagama u Derni 1912. mini|desno|Atatürk (prednji red, drugi s lijeve strane) s osmanlijskim posmatračima na vojnim vježbama u Pikardiji 28. septembra 1910.
Atatürk se 1911. kao dobrovoljac javio za službu u Tursko-italijanskom ratu. Uglavnom je služio u područjima oko Derne i Tobruka. Napadačka italijanska vojska imala je jačinu od 150.000 vojnika;Beehler, William Henry (1913). The History of the Italian-Turkish War. Advertiser-republican, str. 96. naspram Italijana bilo je svega 20.000 beduina i 8.000 Turaka.Beehler, William Henry (1913). The History of the Italian-Turkish War. Advertiser-republican, str. 14. Neposredno prije nego što je Italija objavila rat, veći dio osmanlijskih trupa poslat je iz Libije u Jemenski vilajet da uguši tamošnju pobunu, te se iz tog razloga Osmanlije nisu mogle adekvatno braniti u Libiji. Britanija, koja je kontrolirala Egipat i Sudan, nije dozvolila osmanlijskim pojačanjima da kroz Egipat stignu do Libije. Osmanlijski vojnici u Libiju su dolazili ili obučeni u arapsku nošnju (rizikujući zarobljavanje u Egiptu), ili na par preostalih trajekata (Italijani su imali superiorniju mornaricu i kontrolirali su morske rute ka Tripoliju). Ipak, i pored svih teškoća, Atatürkove snage u Libiji odbile su više italijanskih napada, poput bitke za Tobruk 22. decembra 1911. Tokom borbi kod Derne, 16. i 17. januara 1911, pri Atatürkovom napadu na tvrđavu Kasr-ı Harun, dva italijanska aviona bombardirala su osmanlijske snage; parče krečnjaka od ruševina uništene zgrade pogodilo je Atatürkovo lijevo oko, te je izazvalo trajno oštećenje tkiva, ali ne i gubitak vida. Zbog toga je Atatürk mjesec dana bio na liječenju; pokušao je napustiti objekat Crvenog polumjeseca nakon svega dvije sedmice, ali se morao vratiti kada se stanje oka pogoršalo. 6. marta 1912. postavljen je za komandanta osmanlijskih snaga u Derni. Uspio je odbraniti i zadržati grad i okolicu sve do kraja rata 18. oktobra 1912. Osmanlijski komandanti Libiju su napustili 8. oktobra, po izbijanju Prvog balkanskog rata. Izgubivši rat u Libiji, Osmanlije su Lozanskim mirom predali Tripolitaniju, Fizan i Kirenaiku italijanskoj upravi.Goldstein, Erik (2005). Wars and Peace Treaties: 1816 to 1991. Routledge, str. 37.
Balkanski ratovi (1912–13)
Dana 1. decembra 1912, Atatürk je stigao na Galipolje. Tokom Prvog balkanskog rata, uzeo je učešća u pomorskom desantu kod Bolayıra na tračkoj obali kojim je komandovao bimbaša Fethi-beg. Ovaj napad u bici kod Bolayıra odbila je bugarska 7. rilska pješadijska divizija Georgija TodorovaHall, Richard C. (2002). The Balkan Wars 1912–1913: Prelude to the First World War. Routledge, str. 81 iz sastava Kovačeve Četvrte armije.Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Praeger, str. 255.
U junu 1913, tokom Drugog balkanskog rata, bio je dio osmanlijskih snaga koje su, pod komandom kajmekama Enver-bega, od Bugara oslobodile Didimotiku i Edirne, nekadašnju osmanlijsku prijestolnicu, kao i veći dio Istočne Trakije.