Bizantijsko ili Istočno Rimsko Carstvo bilo je carstvo u kojem se pretežno govorilo grčkim jezikom tokom kasne antike i srednjeg vijeka. Njegov glavni grad bio je Konstantinopolj (današnji Istanbul), prvobitno osnovan kao Bizantijum. Bizantijsko Carstvo preživjelo je fragmentaciju i pad Zapadnog Rimskog Carstva u 5. stoljeću i nastavilo postojati još hiljadu godina dok ga nisu osvojile Osmanlije 1453. Tokom većeg dijela postojanja bilo je najmoćnija ekonomska, kulturna i vojna sila u Evropi. Bizantija i Istočno Rimsko Carstvo historiografski su termini nastali nakon nestanka Carstva; njegovi građani nastavili su se odnositi prema carstvu kao prema Rimskom Carstvu (starogrčki: Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileia Rhomaion; latinski: Imperium Romanum).
Rimsko (Bizantijsko) Carstvo 224x224piksel(Amblem dinastije Paleolog) Moto: Βασιλεὺς ΒασιλέωνΒασιλεύων Βασιλευόντων (grčki: "Kralj kraljeva, Vladar vladara")Hronologija 330. Konstantin Veliki učinio Konstantinopolj svojom prestonicom. 395. Carstvo je podijeljeno na zapadnu i istočnu polovinu nakon smrti Teodozija I Velikog. 527. Justinijan I krunisan za cara. 532–537. Justinijan gradi crkvu Aja Sofiju ("Presveta Mudrost"; grčki: Ιερός Ναός Αγίας Σοφίας, Hieros Naos Hagias Sofias; turski: Aya Sofja) 533–554. Justinijanovi generali ponovo osvajaju Sjevernu Afriku i Italiju od Vandala i Ostrogota. 568. Langobardska invazija uzrokuje gubitak velikih teritorija u Italiji. 634–641. Arapska vojska osvaja Levant i Egipat. U sljedećih nekoliko desetina godina, Arapi zauzimaju većinu Sjeverne Afrike, da bi kasnije osvojili Siciliju. 730–787; 813–843. Kontroverza u vezi s ikonoklazmom, uništavanjem svetih ikona. Rezultat je bilo gubljenje većeg dijela italijanskih teritorija koje su bile u sastavu Carstva, kao i nekih teritorija na jugu. 1054. Crkveni raskol. Podjela crkve na katoličku (Rim) i pravoslavnu (Konstantinopolj) 1071. Vojsku cara Romana IV Diogena porazili Seldžuci u Bici kod Manzikerta. Izgubljena većina Male Azije. Iste godine Normani osvajaju bizantijska uporišta u Italiji. 1204. Konstantinopolj zauzeli krstaši. 1261. Konstantinopolj oslobodio biznatski car Mihael VIII Paleolog, čije je sjedište bilo u Nikeji. 1453. Turci Osmanlije pod zapovjedništvom sultana Mehmeda II osvojili Konstantinopolj. Kraj Bizantijskog Carstva.
Nekoliko događaja od 4. do 6. stoljeća označava prelazni period tokom kojeg je Rimsko Carstvo podijeljeno na dva dijela: Istočno (Bizantijsko) i Zapadno. Car Dioklecijan 285. podijelio je administraciju Rimskog Carstva na istočnu i zapadnu. Između 324. i 330. Konstantin Veliki prebacio je glavni grad iz Rima u Bizantijum, kasnije poznat kao Konstantinopolj (Konstantinov grad) i Novi Rim (Nova Roma). Za vrijeme cara Teodozija I kršćanstvo je postalo zvanična religija Carstva. Za vrijeme vladavine cara Heraklija, vojska i administracija restukturirani su i usvojen je grčki jezik umjesto latinskog. Iako je nastavila djelovati kao rimska država i održavati rimsku državnu tradiciju, moderni historičari razlikuju Bizantiju od antičkog Rima otkad se počela orijentirati prema grčkoj, a ne prema latinskoj kulturi i otkad je karakterizira pravoslavlje, a ne politeizam.
Granice Carstva čestno su se mijenjale, tako da je za vrijeme cara Justinijana I ono dostiglo najveći opseg nakon ponovnog osvajanja zapadne obale Sredozemnog mora, sjeverne Afrike, Italije i samog Rima. Za vrijeme vladavine cara Mauricija istočna granica Carstva proširena je, a granica na sjeveru stabilizirana. Međutim, njegovo nasilno smjenjivanje izazvalo je Bizantijsko-perzijski rat koji je iscrpio Carstvo i doprinijelo velikim teritorijalnim gubicima tokom muslimanskih osvajanja u 7. stoljeću. Tokom samo nekoliko godina Carstvo je u sukobima s Arapima izgubilo svoje najbogatije pokrajine, Egipat i Siriju.
Za vrijeme Makedonske dinastije (10–11. stoljeće) Carstvo se ponovo proširilo i doživjelo dva stoljeća makedonske renesanse, ali su na kraju izgubili Malu Aziju od Seldžučkih Turaka nakon bitke kod Manzikerta 1071. Ova bitka otvorila je put Turcima da se nasele u Anadoliji. Bizantijsko Carstvo je u posljednjim stoljećima postojanja bilo izloženo stalnom padu moći. Bizantija se borila i oporavljala, ali je u 12. stoljeću doživjela smrtni udarac, kada su za vrijeme četvrtog krstaškog rata, krstaši osvojili Konstantinopolj i raspustili Carstvo. Ponovo je reafirmirano 1261, kada je Bizantija porazila krstaše, te oslobodila Konstantinopolj, ali su izgubili mnoge druge teritorije. Izgubljene teritorije su postepeno preuzimale osmanlije tokom 15. stoljeća. Osvajanjem Konstantinopolja od Osmanskog Carstva 1453. konačno je nestalo Bizantijsko Carstvo.
Historija
Rana historija Rimska vojska uspjela je osvojiti mnoge teritorije koje su pokrivale cijelu Mediteransku regiju i priobalna područja jugozapadne Evrope i sjeverne Afrike. Te teritorije su bile dom mnogim različitim kulturnim narodima, s urbanom populacijom i ruralnim stanovništvom. Generalno govoreći, istočne mediteranske pokrajine su bile više urbanizirane nego na zapadu jer su prethodno bile ujedinjene u Makedonsko Carstvo pod utjecajem grčke kulture, dok je Zapad patio od nestabilnosti do 3. stoljeća. Ova razlika između etabliranog helenističkog Istoka i latinskog Zapada postala je sve važnija u kasnijim stoljećima, što je dovelo do postepenog otuđenja na dva svijeta. Prvi pokušaj podjele Rimskog Carstva na Istočni i Zapadni se dogodio 293, kada je car Dioklecijan stvorio novi administrativni sistem (tetrarhiju) koji je jamčio sigurnost svih ugroženih regija Rimskog Carstva. Svaka tetrarhija je imala svog vladara koji je bio zadužen za dio Rimskog Carstva. Nakon propasti tetrarhija 313 car Konstantin I ponovo je ujedinio dvije administrativne podjele Rimskog Carstva kao jedini August.
Kršćanstvo i podjela carstva thumb|200px|lijevo|Car Konstantin Veliki Car Konstantin Veliki preselio je 330. sjedište Rimskog Carstva u Konstantinopolj, koji je osnovao kao drugi Rim na mjestu starog grčkog polisa Bizantijuma. Novonastali grad Konstantinopolj bio je strateški smješten na razmeđi trgovačkih puteva između Evrope i Azije te Sredozemnog i Crnog mora. Car Konstantin Veliki je izvršio mnoge reforme u vojnoj, monetarnoj, građanskoj i vjerskoj politici, čime je njegov zlatni solid postao stabilna valuta koja je transformirala ekonomiju i potakla razvoj. Tokom njegove vladavine kršćanstvo nije postalo isključivo državna religija, ali je uživalo carsku sklonost davanjem velikodušnih privilegija. Nakon uspostavljanja načela da carevi ne mogu sami rješavati pitanja doktrine sazvao je Prvi nikejski sabor kako bi riješio jedinstvo Crkve. Uspon kršćanstva nakratko je prekinut dolaskom na vlast cara Julijana, koji je uložio odlučan napor na obnovi politeizma u cijelom carstvu.
Posljednji car koji je vladao istočnim i zapadnim dijelom Rimskog Carstva bio je Teodozije I, koji je izdao niz edikata koji su zabranjivali pagansku religiju. Nakon zabrane pristupa svim paganskim hramovima, Teodozije I je 395. podijelio Rimsko Carstvo na dva dijela dajući ih svojim sinovima Arkadiju (Istočni dio) i Honoriju (Zapadni dio). Tokom 5. stoljeća istočni dio carstva uveliko je bio pošteđen poteškoća s kojima se Zapad suočio – djelomično zahvaljujući uspostavljenoj urbanoj kulturi i većim finansijskim sredstvima – što mu je omogućilo unajmljivanje stranih plaćenika. Ovaj uspjeh je omogućio Teodoziju II da se usredsredi na kodifikaciju rimskog zakona i utvrđivanje zidova Konstantinopolja, čime je grad postao gotovo neuništiv. Veliki dijelovi Teodozijevih zidina sačuvani su do danas.
Justinijanova dinastija
thumb|150px|lijevo|Car Justinijan I thumb|150px|lijevo|General Belizar, bio je glavni zapovjednik bizantijske vojske, koji je po naredbi Justinijana I osvojio mnoga nekadašnja područja koja su pripadala zapadnom dijelu Rimskog Carstva Justinijanovu dinastiju je osnovao Justin I, koji je, iako nepismen, prošao kroz sve redove vojske i postao car. Naslijedio ga je njegov nećak Justinijan I, koji je postao najvažnija ličnost kasne antike i posljednji rimski car koji je govorio latinski jezik. Njegova vladavina obilježena je ambicioznom obnovom carstva stvaranjem novog Justinijanovog zakonika. Ovaj zakonik predstavlja osnovu civilnog prava mnogih modernih država. Kako bi osigurao istočnu granicu carstva, Justinijan I 532. potpisao je mirovni sporazum s perzijskim carem Hozrojem I pristajući na plaćanje godišnjeg danka. To je dovelo do ustanka koji je učvrstio njegovu moć nakon ubistva 35.000 ustanika. Nakon lagahnog zauzimanja bivše rimske provincije Afrike od Vandala 533, bizantijska vojska pod komandom generala Belizara se iskrcala na Siciliju i započela opsadu Napulja i Rima. Tada je ostrogotski kralj Teodad poslao papu Agapeta I u Konstantinopolj kako bi pokušao nagovoriti bizantijskog cara na sklapanje mira. Papa Agapet I nije uspio sklopiti mir s bizantijskim carem jer se tome protivio patrijarh Antim I koji je imao podršku carice Teodore.
Nakon zauzimanja Rima od strane Ostrogota 546, armenski eunuh Narzes je sa 35.000 vojnika pobijedio Ostrogote u bici kod Tagine i bici kod Vezuva 552. Uprkos kontinuiranom otporu nekoliko gotskih garnizona i invazije Franaka i Alemana, rat za Apeninsko poluostrvo je bio gotov. Kada je vizigotski plemić Atanagild zatražio Justinijanovu pomoć u pobuni protiv kralja 551, bizantijski car je poslao vojnog zapovjednika Liberija koji je svrgnuo vizigotskog kralja Agilu I. Novi Rimsko-perzijski rat je doveo do 50-godišnjeg mira kada se Justinijan I suočio sa upadima Slavena i Gepida na Balkansko poluostrvo. Iako je politeizam potisnut tokom vladavine Konstantina I, tradicionalna grčko-rimska kultura je bila još utjecajna u Bizantijskom Carstvu. Helenistička filozofija postepeno se objedinjavala u noviju hrišćansku filozofiju jer su se filozofi poput Jovana Filopona oslanjali na neoplatonske ideje i empirizam. Zbog aktiviranja paganizma Justinijan I je 529. zatvorio Platonovu akademiju. Religijske pjesme koje je napisao Roman Slatkopojac obilježile su razvoj božanske liturgije, dok su arhitekti Isidor Miletski i Antemije Tralski radili na izgradnji nove crkve Aja Sofije, koja je zamijenila staru crkvu uništenu tokom pobune nika. Nakon završetka izgradnje 537. Aja Sofija danas stoji kao jedan od glavnih spomenika bizantijske arhitektonske historije. Tokom 6. i 7. stoljeća Bizantijsko Carstvo pogodila je epidemija, koja je uveliko uništila stanovništvo i doprinijela znatnom ekonomskom padu i slabljenju Carstva.
Nakon smrti Justinijana I, njegov nasljednik Justin II odbio je platiti veliki danak Sasanidima. U međuvremenu su Langobardi napali Apeninsko poluostrvo, pa je krajem 6. stoljeća samo trećina poluostrva bila u bizantijskim rukama. Justinov nasljednik Tiberije II dodjeljivao je subvencije Avarima tokom vojnih akcija protiv Perzijanaca. Iako je general Mauricije vodio efikasnu kampanju na istočnoj granici, subvencije nisu uspjele da obuzdaju Avare koji su zauzeli balkansku tvrđavu Sirmijum 582. Mauricije, koji je u međuvremenu naslijedio Tiberija, je intervenisao u perzijskom građanskom ratu postavivši legitimnog kralja Hozroja II na prijestolje. Nakon ženidbe njegovom kćerkom i proširivanja teritorija na Istoku, Mauricije se usredsredio na Balkansko poluostrvo, gdje je nizom uspješnih pohoda protjerao Avare i Slavene preko Dunava. Međutim, odbijanje otkupa za nekoliko hiljada zarobljenih Avara i naređenje da zimuju na Dunavu prouzrokovali su pobunu koja je ubila njega i njegovu porodicu.
Heraklijeva dinastija
thumb|250px|desno|Bitka između bizantijske vojske koju je predvodio car Heraklije i Perzijanaca. Freska koju je naslikao italijanski renesansni umjetnik Piero della Francesca, približno 1452.