Sudan (; ), zvanično Republika Sudan (; ), jest država u sjeveroistočnoj Africi koja izlazi na Crveno more. Na sjeveru se graniči sa Egiptom, na istoku sa Eritrejom, na jugoistoku sa Etiopijom, na jugu sa Južnim Sudanom, na jugozapadu sa Srednjoafričkom Republikom, na zapadu sa Čadom i na sjeverozapadu sa Libijom. Sa površinom od preko 1,8 milion km2, Sudan je treća država po površini na afričkom kontinentu.Do proglašenja nezavisnosti Južnog Sudana 9. jula 2011, Sudan je bio najveća afrička država po površini.
Republika Sudan je nezavisna od 1. januara 1956. od Ujedinjenog Kraljevstva. Od 9. jula 2011, Južni Sudan je nakon održanog referenduma o nezavisnosti odvojio se od Sudana kao nezavisna država.
Etimologija Ime države je skraćeno ime srednjevjekovnog arapskog naziva Bilād as-Sūdān, (bos. zemlja crnaca), čime je u konkretnom slučaju označavano kršćansko carstvo u Nubiji. Sudan je također naziv i za istoimenu regiju, zbog čega može doći do određenih zabuna.
Geografija
Nalazi se na sjeveroistoku Afrike. Sudan jednim dijelom pripada istoimenoj regiji i zoni Sahela. Njegov reljef određen je dolinom rijeke Nil i okolnim planinskim lancima. Tako se na sjeveroistoku uzdiže gorje Džibalul-Bahr al-Ahmar u istoimenoj saveznoj državi na obali Crvenog mora, koje doseže nadmorsku visinu 2.259 m. Jugozapadnu granicu doline Nila čine sjevernoekvatorski i srednjoafrički prag, koji su ujedno i vododijelnicu između riječnih sistema Nila i Konga. Na zapadu Sudana nalazi se bazaltno gorje na platou Marra, čije je najviše uzvišenje ugašeni vulkan Marra s 3.042 metra ujedno i najviši vrh Sudana te čini geografsku granicu prema dolini Čada. U centralnom dijelu zemlje uzdiže se gorje Nuba, nadmorske visine između 500 i 1.325 m. Na sjeveru krajolik s obje strane Nila prelazi u Saharsku pustinju, pri čemu se dio zapadno od Nila smatra dijelom Libijske, a dio istočno od Nila dijelom Nubijske pustinje. U području Kartuma, gdje spajanjem Bijelog i Plavog Nila nastaje Nil, nalazi se široka ravnica, pretežno sastavljena od gline.
Klima Visoke temperature i ljetne kiše, naročito na jugu zemlje obilježje su tropske klime Sudana. U kišnom periodu između aprila i novembra količina padavina iznosi od 1.500 mm na jugu do manje od 100 mm na sjeveru zemlje. Srednje mjesečne temperature iznose od 24 do 32 °C. Pritom zbog utjecaja pustinjske klime ponekad na sjeveru Sudana temperature dosežu i do 41 °C po danu, dok se noću spuštaju na samo 4 °C.
Flora i fauna Vegetacija se kreće od najoskudnijih biljaka u sjevernim pustinjama i polupustinjama preko savana prekivenih trnovitim žbunjem u zoni Sahela, suhih savana sa visokom travom, do vlažnih savana. Površina pokrivena šumom je smanjena za 1,4% u periodu od 1990. do 2000. godine. Raznolikost životinjskog svijeta ogleda se naročito u centralnom Sudanu gdje žive afrički slonovi, afrički bivoli, žirafa, antilopa, hijena, lav, nilski konj i krokodili kao i mnogobrojne ptice grabljivice i vodene ptice.
Nacionalni parkovi U Sudanu postoji tri nacionalna parka (stanje 2014) i tri zaštićena vodena područja. Pored njih, sistem zaštićenih područja obuhvata i prirodne rezervate i zašićene rezervate za ptice. Planina Barkal sa historijskim gradom Sanam stavljeni su na UNESCO-ov spisak svjetske baštine i zajedno čine Napatu, antičku prijestolnicu kraljevstva Kuš.
Historija thumb|lijevo|Statua Natakamani, jednog nubijskog kralja
Historija Sudana seže u prošlost do vremena faraona. Za stari Egipat, Nubija je bila važna kao izvor zlata i robova, a početkom 12. dinastije (od 1991. do 1785. p.n.e) spojena je sa Egiptom. Kao posljedica raspadanja novog Egipatskog carstva u 12. vijeku p. n. e., nastalo je u Nubiji u 9. vijeku p. n. e. kraljevstvo Kuš koje se održalo sve do 4. vijeka. U periodu od 712. do 664. p. n. e. kušitska dinastija vladala je cijelim Egiptom.
Otprilike istovremeno sa pokrštavanjem ovog područja do 6. vijeka formirala su se tri nubijska kraljevstva Nobatija, Makurija i Alodija. Godine 651. Nubija potpisuje mirovne sporazume sa islamskim Egiptom, kojim u to vrijeme Arapi. Sve do 14. vijeka među među njima vladaju relativno stabilni odnosi. U centralnom Sudanu nastali su sultanati Darfur i Sannar, koji su imali određeni značaj sve do 18. vijeka. Poslije pokrštavanja i nastanka kršćanskog kraljevstva, Sudan je u periodu od 14. do 16. vijeka, uz izuzetak juga, postao gotovo u potpunosti islamski.
Početkom 19. vijeka osmanlijski namjesnik Egipta počeo je osvajanje Sudana. Protiv egipatske okupacije od 1881. do 1889. godine pod vodstvom islamsko-političkog vođe Muhammeda Ahmeda, samoprozvanog Mehdija, trajao je ustanak, poznat kao Mehdijev ustanak. On je važio kao jedan od najuspješnijih ustanaka neke afričke zemlje protiv kolonijalizma te je krajem 19. vijeka doveo do stvaranja vlastite države. Takozvani Halifat Omdurman postojao je 15 godina a uništen je 1898. godine od strane anglo-egipatske vojske nakon bitke kod Omdurmana. Nakon ponovnog osvajanja Sudana 1899. osnovan je britansko-egipatski kondominij. De facto, Sudan je postao britanska kolonija sve do 1953. godine.
Nakon što je egipatski kralj Faruk I svrgnut tokom revolucije 1952. godine i određenog vakuuma u pripremi za promjenu vlasti u Egiptu, Sudan je iskoristio šansu za pripremu svoje nezavisnosti. Sporazumom sa Egiptom i Velikom Britanijom okončana je vlast Egipta nad Sudanom i proglašena nezavisnost Sudana 1. januara 1956. godine. Na prvim parlamentarnim izborima kao pobjednik izašla je nacionalna unijska stranka (Umma) a njen predsjednik Ismail al-Azhari postao je prvi premijer Sudana. Već iste godine zbog unutarstranačkih razlika na mjesto premijera došao je njegov rival Abudullah Halil. Došlo je političke nestabilnosti te je 1958. izvršen vojni udar. General Abud se suprotstavio nezadovoljstvima, zavjerama te građanskim ratom u Južnom Sudanu. I pored njegove ostavke 1964. i predaje vlasti civilnim vlastima pod premijerom Sir al-Hatim al-Halifom, nije došlo do političke stabilnosti ni u narednim godinama. Do 1969. na mjestu premijera bile su čak četiri osobe.
mini|desno|200px|Džafar an-Numairi Situaciju je iskoristila vojska te je pukovnik Džafar Muhammed an-Numairi izvršio u maju 1969. novi vojni udar. Numairijeva politika se orijentirala na njen egipatski uzor u liku Nassera te su provedene neke socijalističke i panarapske reforme. Na vlast je dovedena Sudanska socijalistička unija (SSU) kao jedina stranka u državi. Kratkotrajno 1971. godine udarom je svrgnuta komunistička partija, da bi vrlo brzo ponovno došla na vlast. Numairi je izabran za premijera te je 1972. godine uspio okončati 17-togodišnji građanski rat između vlade i pobunjenika u Južnom Sudanu. Godine 1981. vlada preobražava državu u islamsku, te je 1983. godine proglašen šerijatski zakon u cijeloj zemlji, kao i u, tada autonomnom, južnom Sudanu. Poništavanjem sporazuma iz Addis Abebe nasilno je ukinuta autonomna južnosudanska vlada. To je izazvalo novi građanski rat u junu 1983. godine. Politički nemiri u zemlji su ponovno doveli do vojnog udara 1985. pod zapovjedništvom generala Abdurrahmana Suvar ad-Dahaba. Međutim, šerijat je i dalje ostao na snazi. Na mjesto premijera 1986. ponovno je izabran Sadik al-Mehdi.
Do novog vojnog udara došlo je 1989. zbog političke nestabilnosti u zemlji kada general-poručnik Omer Hasan Ahmed al-Bašir preuzima vlast i uvodi politiku po uzoru na Numairijevu. Iako je od tada suvereno vladao zemljom kao predsjedavajući Nacionalnog vijeća komande za spas nacije, neuspješno je pokušavao povratiti vlast nad jugom zemlje. U periodu 1983. do 2005. u Sudanu se bez prestanka vodio građanski rat. Napokon 2005. godine dolazi do mirovnog sporazuma između vlade u Kartumu i pobunjenika na jugu. Njime je zagarantovana autonomija Južnog Sudana i predviđen referendum koji je održan od 9. do 15. januara 2011. godine. Nakon referenduma, Južni Sudan je proglasio nezavisnost u 9. jula 2011. godine.
Vlada Zvanično, politika Sudana odvija se u okvirima federalne predsjedničke demokratske republike sa višestranačkim političkim sistemom, gdje je predsjednik Sudana istovremeno šef države, šef vlade i vrhovni komandant sudanskih narodnih oružanih snaga. Zakonodavna moć je podijeljena na vladu i dvodomni parlament sa donjim domom Nacionalnom skupštinom Sudana kojeg čini 450 zastupnika i gornjim Vijećem država Sudana sa 50 članova, svi izabrani na mandat od šest godina. Sudska vlast je nezavisna a na njenom čelu je Ustavni sud Sudana.
Međutim, nakon drugog sudanskog građanskog rata (1983-2005) i današnjeg rata u Darfuru, istina manjeg intenziteta, Sudan se u međunarodnoj politici uglavnom smatra kao autoritarna država u kojoj svu efektivnu političku moć ima predsjednik Omer al-Bašir i vladajuća Nacionalna kongresna stranka Sudana. Od 1993. godine Sudan je transformiran u islamsku jednostranačku državu kada je al-Bašir rasformirao revolucionarno komandno vijeće i osnovao Nacionalni islamski front (NIF) sa novim parlamentom i vladom sastavljenom isključivo od članova NIF-a. Istovremeno, struktura regionalnih uprava zamijenjena je stvaranjem 26 saveznih država sa guvernerima na čelu čime je Sudan postao federalna republika. Izvršne funkcije su podijeljene između NCP, SPLA, sudanskog Istočnog fronta i frakcija Umma stranke i Demokratske unionističke stranke (DUP).
Omer al-Bašir je bio kandidat na predsjedničkim izborima 2010. godine, što su bili prvi slobodni izbori sa učešćem više političkih stranaka nakon 24 godine. Njegov politički rival bio je potpredsjednik Salva Kiir Mayardit, vođa SPLA i trenutni predsjednik nezavisne države Južni Sudan.
Političke podjele thumb|Politička podjela Sudana. Trougao Hala'ib je pod administracijom Egipta od 2000. Sudan je podijeljen na 18 saveznih država (vilajeta, jedn. vilajet, ). Oni se dalje dijele na 133 distrikta.
Stanovništvo Svi podaci o stanovništvu prije 2011. godine odnose se na Sudan prije otcjepljenja Južnog Sudana 9. jula 2011. godine. Zbog toga navedeni su različiti podaci. Oni se kreću u zavisnosti od različitih izvora od 30,9 miliona stanovnika (procjena oktobar 2013, ministarstvo vanjskih poslova Njemačke), preko 36.163.778 (procjena 2013, PopulationData.net) do 45.047.502 stanovnika. Posljednja cifra iz jula 2011. godine odnosi se na Sudan prije otcjepljenja Južnog Sudana. Za 2012. godine po publikaciji CIA World Fact Book, broj stanovnika nekadašnjeg cjelokupnog Sudana iznosio je 34.204.710, dok se 8.260.490 stanovnika odnosilo samo na Južni Sudan. Po toj procjeni, na današnji (sjeverni) Sudan otpadalo je nakon otcjepljenja juga tek nešto manje od 26 miliona stanovnika.
Oko 38,9% Sudanaca 2003. godine živjelo je u gradovima; sa centrom naseljenosti u Kartumu. Oko 39,5% stanovnika iste godine bilo je mlađe od 15 godina. Stopa rasta stanovništva iznosila je 2,48% godišnje (stanje 2011). Prosječna starost stanovništva iznosi 18,3 godine (stanje 2006). Prosječna očekivana starost iznosi 62,57 godina, pri čemu se za muškarce iznosi 60,58 godina a za žene 64,67 godina (stanje 2012). Stanovništvo brzo raste u širem području glavnog grada Kartuma (Kartum-Omdurman-Sjeverni Kartum) u kojem živi od 6–7 miliona ljudi, uključujući i 2 miliona izbjeglica iz područja na jugu zemlje i poljoprivrednih zona pogođenih sušom.
mini|desno|160px|Žena iz Sudana Veći dio stanovništva koncentrisan je u dolini Nila i dolinama njegovih pritoka. Naročito je velika gustoća naseljenosti u glavnom pamučnom području zemlje, sjevernom dijelu međuriječja Bijelog i Plavog Nila. Pustinjski predjeli na sjeveru i sjeverozapadu gotovo su nenaseljeni.
Osim aglomeracije glavnog grada veličinom se ističe i Port Sudan na obali Crvenog mora.
Religija