Jajačka tvrđava podignuta je na kraškom brdu poviše vodopada rijeke Plive i predstavlja jezgro današnjeg grada Jajca. Proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Tu su otkriveni slojevi Bakarno dobaskog naselja, materijal iz bronzanog doba i nalazi iz rimskog doba.

Staro gradsko jezgro Jajca, sa citadelom i drugim pojedinačnim lokalitetima unutar, ali i izvan zidina utvrđenog grada, kao što su Kraljev grob, Mitrej u Jajcu, Crkva sv. Ive u Podmilačju, tvrđava Vinac, pravoslavna Crkva Presvete Bogorodice, Franjevački samostan svetog Luke, te rimokatoličko groblje Hrast, uključujući i vodopad Plive, proglašeni su Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine od strane Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (KONS), kao prirodna i arhitektonska cjelina Jajca, i predloženi su za upis na Listu svjetske baštine UNESCO-a.

Geografija Cijeli kompleks utvrđenog grada Jajca, sa citadelom, gradskim zidinama, osmatračnicom Medvjed-kula i dvjema glavnim gradskim kapijama, smješten je na južnoj padini velike kamene piramide na ušću rijeka Plive i Vrbasa. Grad je s juga i jugozapada omeđen koritom rijeke Plive, a s istoka i jugoistoka klisurom rijeke Vrbas.

Nadmorska visina tvrđave iznosi 470 m, kod Plivskih jezera 426,6 m, a kod vodopada 362,5 m. Tvrđava, koja je kasnije postala citadela i središnja tačka sistema utvrđenja, zajedno s bedemima čini kompleks ukupne dužine od oko 1.300 m i površine od približno 11.200 m2. Cijelo područje je geografski i historijski izuzetno značajno.

Historija mini|380x380piksel|Karta banovine Jajce ili Jajačke banovine (oko 1480, u samoj sredini karte) koju je postavio kralj Matija Korvin Građena je u nekoliko faza.

Vrijeme nastanka U I fazu spada tvrđava, koja se nalazi na samom vrhu brda, iznad sastava Plive i Vrbasa. Pretpostavlja se da je postojala već u XIII stoljeću. Imala prvobitno 3 četverostrana tornja: dva na južnom zidu i jedan u sjeverozapadnom uglu. Period Hrvoja Vukčića Hrvatinića II faza je period vladavine Hrvoja Vukčića Hrvatinića, prelaz iz XIV u XV stoljeće, kada se i prvi put spominje u historijskim izvorima 1396. godine.Njegovom djelatnošću tvrđava je pretvorena u respektabilnu vlastelinsku rezidenciju. On je angažirao italijanskog arhitektu na uređenje unutrašnjosti dvora, podgrađa i porodične grobnice (kripta, katakombe, izdubljene u živoj stijeni). Gradsko utvrđenje je imalo dvije a podgrađe tri kapije kroz koje su prolazili putevi, dva prema sjeveru a jedan dolinom Plive i Vrbasa prema Vincu. Kraljevski grad Poslije smrti Hrvoja Vukčića Hrvatinića 1416. grad je preko njegove supruge prešao u ruke kralja Stjepana Ostoje. U vrijeme Stjepana Tomaša i Stjepana Tomaševića Jajce je kraljevska rezidencija. Zidovi se spuštaju do prirodnih prepreka, sedrenih zidova i obala rijeka. Tada se gradi Medvjed-kula, i potez sjevernog zida oko Papaz-kapije (toranj III) do bastiona V, tj. Šamića-tabije. Tvrđava opasuje površinu od gotovo 2 hektara.

Dalmatinski majstori su izrezbarili grb Kotromanića na ulaznim vratima. U podgrađu su bili franjevački samostani sv. Marije i sv. Katarine. U crkvi sv. Katarine bile su pohranjene mošti sv. Luke, pa je crkva nazvana crkvom sv. Luke. Zvonik crkve sv. Luke je poznati simbol grada.Bruno Marijanović - Veljko Paškvalin - Pavao Anđelić, Jajce, Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine, Tom II, Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1988, 179-180; Jelena Mrgić, Јајце, Лексикон градова и тргова средњовековних српских земаља - према писаним изворима - , Завод за уџбенике, Београд 2010, 122-123.

Premještanjem dvora, Jajce postaje formiran urbani centar opasan zidinama, po ugledu na savremeni evropski model. Uz Bobovac i Borač, Jajce je po obimu i ukupnom arhitektonskom sklopu jedan od najvećih gradova srednjovjekovne Bosne. Njegova značajna karakteristika je razvijen privredni život. U periodu 1439 – 1462. godine u Jajcu je boravilo ukupno 20 Dubrovčana, ali tu nije došlo do formiranja prave dubrovačke kolonije, jer sjeverozapadna Bosna, nije predstavljala prostor za koji su Dubrovčani bili jače zainteresovani u trgovačkom pogledu. Trgovinska razmjena Jajca i zapadne Bosne bila je usmjerena prema srednjodalmatinskim gradovima Splitom i Trogirom koji su bili u samom susjedstvu, mnogo bliže od Dubrovnika.Desanka Kovačević-Kojić, Градска насеља средњовјековне босанске државе, Sarajevo 1978, 97, 128-129. Domaće stanovništvo odlazi u primorje radi posla. Septembra 1453. godine Jakob iz Jajca, sin Radoslave, udovice Dobrovoja ugovara sedmogodišnju službu kod stipendiarija Antonela Korfa iz Splita.„Dona Radoslaua mater Jacobi condam Dobrouoy de Jaiza Bosine partibus et Verticho eius frater locauerunt dictum Jacobum eius filium ser Antonelo de Corfoy stipendiario et caporalis in castro Spaleti presenti accipienti dictum Jacobum ad famulandum et seruiendum eidem ser Antonello ad eius seruicium pro annis septem proxime futurum ...” (16. septembar 1453. godine), Državni arhiv u Zadru, Splitski arhiv, Busta 10, sv. 24, f. 78 verso. Među domaćim jajačkim trgovcima koji se zadužuju u Splitu je Juraj Jurjević (1447-1448) (Gregorius Jurgeuich habitator in Jaiça; Gregorius Jurgeuich de Jaiça).„Gregorius Jurgeuich habitator in Jaiça sponte fuit confessus et contentus se debitorem esse ac dare debere Mathosio Gerlich stazonario de Spaleto presenti et stipulanti pro se et heredibus suis ducatos quinquaginta septem auri et in auro et soldos XLVI paruorum nominatum pro panno et mercibus sibi datis et venditis ...” (22. juni 1447. godine), Državni arhiv u Zadru, Splitski arhiv, Busta 9, sv. 23/11, f. 87 verso-88. Ispod: „1448 die X decembris dictus Mathosius fuit confessus ... a Radichio Radosalich de Jaiza socio dicti Gregorii ducatos XXXVI cum dimidio ...“, Isto; „Gregorius Jurgeuich de Jaiça presens et se sponte obligando per se et heredes suos fuit confessus et contentus se debitorem esse ac dare debere Baptiste Johannis ciui et habitator Spaleti presenti et stipulanti pro se et heredibus suis ducatos quadraginta auri et in auro, libras quator et soldos X paruorum nominatum pro mercanciis sibi datis et uenditis de sua statione ...” (15. mart 1449. godine), Isto, sv. 23/14, f. 287.

U Jajcu je pogubljen posljednji bosanski kralj Stjepan Tomašević 1463. godine.

Period Jajačke banovine Za vrijeme ugarske vladavine, tj. trajanja Jajačke banovine od 1464. do 1527. godine cijeli obrambeni sistem grada je prepravljen i dopunjen.

Osmanlijski period U 5. fazi, za vrijeme osmanlijskog imperija (1528.-1878.), grad dobiva konačan oblik. U tvrđavi se tornjevi pretvaraju u bastione i unutar starih srednjovjekovnih zidova podignuti su nasipi i izgrađena barutana, toranj na Džikovcu, mesdžid u tvrđavi, Crkva svete Marije (Jajce) se preinačuje u Džamiju Sulejmana II.

Arhitektonska cjelina

Nacionalni spomenik lijevo|mini|200x200piksel|Citadela s pogledom na stari grad Jajce utvrđen zidinama Utvrđeni grad Jajce nalazi se na ušću rijeka Plive i Vrbasa. Osnovan je i počeo se razvijati u srednjem vijeku, a svoj konačni oblik stekao je tokom osmanskog perioda. U Jajcu se nalaze nekoliko crkava i džamija, izgrađenih u različitim vremenima i pod različitim vladavinama, što ovaj grad čini prilično raznolikim u tom aspektu. Proglašen je Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a kao stari gradski jezgro Jajca, uključujući vodopad, te druge pojedinačne lokalitete izvan zidina utvrđenog grada, poput Jajačkog Mitreja, označen je kao prirodna i arhitektonska cjelina Jajca i predložen za upis na UNESCO-vu Listu svjetske baštine. Prijedlog za upis trenutno je na UNESCO-voj Tentativnoj listi.

Galerija

Također pogledati

Pliva Vrbas Kraljevina Bosna

Reference

Literatura

Jelena Mrgić, Јајце, Лексикон градова и тргова средњовековних српских земаља - према писаним изворима - , Завод за уџбенике, Београд 2010, 122-123. Bruno Marijanović - Veljko Paškvalin - Pavao Anđelić, Jajce, Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine, Tom II, Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1988, 179-180. Desanka Kovačević-Kojić, Градска насеља средњовјековне босанске државе, Sarajevo 1978. Ćiro Truhelka, Kraljevski grad Jajce, Sarajevo, 1904. Đoko Mazalić, "Stari grad Jajce", Glasnik Zemaljskog muzeja, n.s. sv. VII. Sarajevo, 1952., 59-100

Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni Kategorija:Vladarski i vlasteoski dvorovi u srednjovjekovnoj Bosni Kategorija:Tvrđave u Bosni i Hercegovini Kategorija:Nacionalni spomenici u Jajcu Tvrđava Kategorija:Arhitektura u 14. vijeku Kategorija:14. vijek u Bosni Kategorija:Bosansko Kraljevstvo Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine Kategorija:Osmanska arhitektura u Bosni i Hercegovini