Jena () je njemački univerzitetski grad i drugi najveći grad u Tiringiji. Zajedno sa Erfurtom i Weimarom čini centralno gradsko područje Tiringije sa približno 500.000 stanovnika, dok sâm grad ima populaciju od približno 110.000 stanovnika. Jena je centar obrazovanja i nauke; Univerzitet Friedrich Schiller je osnovan 1558. godine i danas ima oko 21.000 studenata dok Univerzitet primijenjenih nauka "Ernst Abbe" broji oko 5.000 studenata. Nadalje, u Jeni se nalaze brojni instituti vodećih njemačkih istraživačkih udruženja.
Jena se prvi put spominje 1882. godine, ali ostaje mali grad sve do 19. vijeka kada dolazi do razvoja industrije u Jeni. Veći dio 20. vijeka Jena je bila centar optičke industrije centrirane oko kompanija Carl Zeiss, Schott i Jenoptik (od 1990.). Kao jedan od rijetkih njemačkih gradova srednje veličine, Jena u svom gradskom centru sadrži nekoliko visokih zgrada, poput "Jen Towera". Izmeđi 1790. i 1850. godine, Jena je bila žarište njemačkog Vormärza kao i centar studentskog pokreta za ujedinjenje i slobodu, kao i njemačkog romantizma. Značajne ličnosti iz ovog perioda su Friedrich Schiller, Johan Gottlieb Fichte, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Novalis i August Wilhelm Schlegel.
Gradska ekonomija zasnovana je industriji visokih tehnologija i istraživanju. Optička i indutrija precizne mehanike su danas najvažnije grane, dok softverski inženjering i biotehnologija rapidno dobivaju na važnosti. Jena leži na brežuljkastom krajoliku na istoku Tiringije u širokoj dolini rijeke Saale.
Historija Srednji vijek thumb|Dvorac Lobdeburg iznad Lobede Do kasnog srednjeg vijeka rijeka Saale je bila granica između njemačkih regija na zapadu i slavenskih regija na istoku. Jena je imala pogodnu lokaciju na prelazu preko rijeke Saale. Ipak, u periodu srednjeg vijeka postojali su drugi, značajniji prelazi preko rijeke Saale, poput obližnjih gradova Naumburga i Saalfelda, tako da je značaj Jene u ovom periodu bio više lokalnog karaktera. Prvi nedvosmisleni spomen Jene jeste u dokumentu iz 1182. godine. Prvi lokalni vladari su bili Lordovi od Lobdeburga sa njihovim istoimenim dvorcem u blizini Lobede, oko 6 km južno od centra grada na istočnoj padini doline rijeke Saale.
U 13. vijeku lordovi od Lobderburga osnovali su dva grada u dolini: Jenu na zapadnoj obali i Lobedu, koja je danas jedan od gradskih dijelova Jene, 4 km južno na istočnoj obali. Oko 1230. Jena je dobila status grada i okosnica grada je uspostavljena između današnjih Fürstengrabena, Löbdergrabena, Teichgrabena i Leutragrabena. Tokom kasnog 13. i ranog 14. vijeka grad je dobio tržnicu, glavnu crkvu, gradsku vjećnicu, gradsko vijeće i gradske zidine, čime je Jena postala grad u pravom smislu. U ovom periodu gradska ekonomija je bila zasnovana ponajviše na proizvodnji vina na toplom i sunčanim padinama doline rijeke Saale. Dva manastira, dominikanski (1286.) i cistercitski (1301.) zaokružili su srednjovjekovni izgled Jene.
Kako su se političke okolnosti u Tiringiji promijenile sredinom 14. vijeka, oslabljeni lordovi od Lobdeburga su prodali Jenu dinastiji Wettin 1331. godine. Jena je dobila građanski zakon i građani su ojačali svoja prava i dobrobiti tokom 14. i 15. vijeka. Nadalje, dinastija Wettin je više bila zainteresovana za svoju rezidenciju u obližnjem Weimaru, pa se Jena mogla razvijati relativno autonomno.
Rani moderni period thumb|Jena 1650. godine Protestantska reformacija je donesena u grad 1523. godine. Martin Luther je posjetio grad kako bi reorganizirao kleričke odnose, a Jena je postala ranim centrom njegove doktrine. Narednih godina dominikanski i karmelićanski manastiri su bili napadani od strane građana, da bi konačno bili ukinuti 1525. (karmelićanski) i 1548. (dominikanski).
Važan korak u historiji Jene je osnivanje univerziteta 1558. godine. John Frederick Magnanimous je osnovao univerzitet, budući da je njegov stari univerzitet u Wittenbergu preuzela dinastija Wettin nakon Schmalkaldskog rata. Tokom malog ledenog doba u 17. vijeku proizvodnja vina se znatno smanjila, te je novoosnovani univerzitet postao najvažniji izvor prihoda za grad. Tokom 17. vijeka došlo je do snažnog širenja štamparske djelatnosti kao posljedice sve većeg rasta važnosti knjiga (i opismenjavanja stanovništva) u luteranskoj doktrini, te je Jena bila drugo najveće štamparsko središte u Njemačkoj, odmah iza Leipziga.
Počevši još u 16. vijeku, došlo je do brojnih teritorijalnih podjela. U početku Jena je bila dio saksonske kneževine Weimar (njem. Sachsen-Weimar), ali je 1672. postala glavnim gradom vlastite male kneževine (njem. Sachsen-Jena). Godine 1692, nakon smrti dva kneza (Bernhard II i Johann Wilhelm), kneževi kneževine Jena su izumrli i ona je postala dijelom kneževine Eisenach, a 1741. dijelom kneževine Weimar, kojoj je pripadala do 1809. godine. U periodu od 1809. do 1918. Jena je bila dio kneževine Weimar-Eisenach (od 1815 Velika kneževina).
19. vijek thumb|Bitka kod Jene 1806. godine
Oko 1790. univerzitet je postao najveći i najpoznatiji u njemačkim državama i učinio je Jenu centrom idealističke filozofije (sa profesorima poput Johanna Gotlieba Fichtea, Georga Wilhelma Friedricha Hegela, Friedricha Schillera i Friedricka Wilhelma Josepha Schellinga) i ranog romantizma (sa pjesnicima poput Novalisa, braće Augusta i Friedricha Schlegela i Ludwiga Tiecka). Godine 1794. pjesnici Goethe i Schiller su se sreli na Univerzitetu i uspostavili dugogodišnje prijateljstvo. Kao posljedica toga, reputacija Univerziteta i kneževine Weimar-Eisenach kao posebno liberalne i napredne je povećana.
Dana 14. oktobra 1806. Napoleon je porazio prusku vojsku u bici kod Jene, u blizini distrikta Vierzahnheiligen. Otpor prema francuskim okupatorima je bio snažan, posebno među studentima. Mnogi studenti su se borili u Lützov slobodnim korpusima 1813. godine. Dvije godine kasnije u gradu je osnovano bratstvo Urburschenschaft.
Tokom kasnog 19. vijeka, slavni biolog Ernst Haeckel je bio profesor na Univerzitetu. Ekspanzija naučnog i medicinskog fakulteta je blisko povezana sa snažnim rastom industrije koji se u Jeni desio nakon 1871. godine. Temelj industrije u Jeni je bilo (relativno kasno) spajanje Jene sa mrežom željeznica. Saal željeznica (njem. Saalbahn), otvorena 1874. godine, spajala je Haale i Leipzig duž doline rijeke Saale sa Nürnbergom, dok je željeznica Weimar - Gera spojila Jenu sa Frankfurtom i Erfurtom na zapadu kao i sa Dresdenom i Gerom na istoku. Poznati pioniri industrije bili su Carl Zeiss i Ernst Abbe (koji su osnovali kompaciju Carl Zeiss AG) kao i Otto Schott (Schott AG). Od tog vremena, proizvodnja optičkih elemenata, precizne mehanika i laboratorijskog posuđa su bile glavne grane ekonomije Jene. Zeiss, Abbe i Schott su djelovali i kao društveni reformatori, sa željom da poboljšaju uslove života svojih zaposlenika kao i situaciju u zajednici generalno. Kada je Zeiss umro 1889, njegova kompanija je postala vlasništvo Carz Zeiss fondacije, koja koristi veliki dio profita kompanije za društvene benefite poput istraživačkih projekata na univerzitetu i sl. Ovaj model postao je primjer za druge njemačke kompanije (npr. Fondacija Robert Bosch)
20. vijek thumb|Građevina15 fabrike Carl Zeiss, Prva njemačka visoka zgrada, izgrađena 1915. godine thumb|Eichplatz (parking) u centru grada Industrijalizacija je iz temelja promijenila društvenu strukturu Jene. Nekadašnji akademski grad postao je grad radničke klase. Populacija je porasla sa 8.000 stanovnika oko 1870. godine na 71.000 na početku Drugog svjetskog rata. Grad se proširio uz dolinu rijeke Saale na sjever i jug te duž bočnih dolina na istok i zapad. 1901. godine uveden je sistem tramvaja i univerzitet je dobio novu glavnu zgradu (izgrađenu između 1906. i 1908. na mjestu nekadašnjeg dvorca). Nakon formiranja Tiringije 1920. godine, Jena je bila jedan od tri najveća grada (zajedno sa Weimarom i Gerom, dok je Erfurt ostao djelom Pruske) i postala je nezavisnim gradom 1922. godine. Moderna optička i industrija stakla nastavila je da se širi i tokom Weimarskog perioda.
Tokom nacističkog perioda produbili su se konflikti između lijevo orijentiranog miljea (komunisti i socialdemokrati) i desno orijentiranog nacističkog miljea. S jedne strane Univerzitet je patio zbog novih restrikcija protiv njegove nezavisnosti, ali s druge strane, konsolidirao je nacističku ideologiju, naprimjer sa profesurom društvene antropologije (koja je nastojala da naučno legitimizira rasnu politiku nacističkih Nijemaca). Kristalna noć 1938. godine, vodila je ka sve većoj diskriminaciji židova u Jeni, od kojih su mnogi ili emigrirali ili su bili uhapšeni ili ubijeni od strane njemačkih vlasti. Ovo je oslabilo akademski milje, jer su mnogi akademici bili židovi (posebno u medicini). 1945. godine, pred kraj Drugog svjetskog rata, Jena je teško bombardovana od strane američkih i britanskih saveznika. 709 ljudi je ubijeno, 2.000 ozlijeđeno a najveći dio srednjovjekovnog grada je uništen, ali je jednim dijelom restaururan nakon kraja rata. Ipak, jedini tirinški grad koji je pretrpio veće razaranje od Jene je Nordhausen koji je srušen do temelja. Jena je okupirana od strane američkih trupa 13. aprila 1945, a prepuštena je crvenoj armiji 1. jula 1945. godine.
Godine 1945. Jena je dopala u sovjetsku zonu okupacije u postratnoj Njemačkoj. 1949. godine postala je dijelom Njemačke demokratske republike (njem. Deutsche Demokratische Republik - DDR). Sovjeti su rasformirali veliki dio fabrika Zeiss i Schott i preselili ih u Sovjetski savez. S druge strane, vlasti DDR-a su osnovale novu farmaceutsku kompaniju 1950. godine, Jenapharm, koja je danas dio koncerna Bayer. 1953. Jena je bila centar istočnonjemačkog ustanka protiv politike DDR-a. Demonstracije sa preko 30.000 učesnika rezultirale su paljbom iz sovjetskih tenkova.
Nadolazeće dekade donijele su neke radikalne pomake u planiranju grada. Tokom 1960-tih, jedan dio historijskog centra je uništen da bi se izgradio Jen Tower. Eichplatz ispred tornja je još uvijek neizgrađen a njegova budućnost još uvijek je predmetom žučne diskusije. Velika "Plattenbau" naselja su formirana tokom 1970-tih i 1980-tih, budući da je populacija još uvijek rasla a nedostatak stambenog prostora ostao je konstantan problem. Novi distrikti uspostavljeni na sjeveru (blizu Rautala) i na jugu (oko Winzerle i Lobede). Opozicija protiv neliberalne DDR vlasti je ojačana tokom kasnih 1980-ih, potpirena akademskim i kleričkim krugovima. U jesen 1989, grad je vidio najveće demonstracije u svojoj historiji, dok se vlast DDR-a nije urušila.
Nakon 1990, Jena je postala dijelom novoosnovane pokrajine Tiringije. Industrija je došla u tešku krizu tokom 1990-ih, ali je konačno uspješno transformisana u tržišnu ekonomiju i danas je jedan od vodećih ekonomskih centara u istočnoj Njemačkoj. Nadalje, Univerzitet je povećan i mnogi novi istraživački instituti su osnovani.
Geografija i demografija Topografija thumb|Srednjovjekovni most preko rijeke Saale u distriktu Burgau