Historija Rusije počinje naseljavanjem istočnih Slavena na teritoriji današnje Rusije. Prva istočnoslavenska država Kijevska Rusija je, nakon pokrštavanja, započela sintezu bizantijske i slavenske kulture stvarajući kasniju rusku kulturu koja je ovim teritorijem dominirala narednih hiljadu godina. Nakon raspada Kijevske Rusije usljed Mongolske invazije 1240. godine, mnogi gradovi, kao što su Novgorod i Pskov, su očuvali njeno kulturno i političko naslijeđe.
Nakon 13. stoljeća, Moskva je polahko počela dominirati nad ostalim kulturnim centrima. Do 18. stoljeća, Velika kneževina Moskva je postala ogromno Rusko carstvo koje se prostiralo od Poljske na zapadu do Tihog okeana na istoku. Teritorijalna proširenja na zapadu su omogućila bolje povezivanje Rusije sa ostatkom Evrope, čiji je uticaj doveo do stvaranja klime u kojoj je traženo provođenje sveobuhvatnih reformi. Vlast je na te težnje odgovorila kombinacijom represije i neodlučnih reformi. I pored čestih seljačkih pobuna, došlo je do sprovođenja Stoplinovih reformi i novog Ustava 1906. godine, ali car i dalje nije bio voljan da se odrekne autokratskog načina vladavine.
Ruska revolucija 1917. godine je bila posljedica kombinacije potpunog ekonomskog sloma, antiratnog raspoloženja i nezadovoljstva sa autokratskim načinom vladavine. Vlast su prvobitno preuzeli liberali i umjereni socijalisti, ali je njihov neuspjeh u sprovođenju vlastite politike doveo do Oktobarske revolucije kada su vlast preuzeli komunistički boljševici. Između 1922. i 1991. godine, Rusija je bila dio Sovjetskog saveza. Napredak u stvaranju socijalističkog društva tokom različitih perioda historije Sovjetskog saveza je bio promjenjiv; od mješovite privrede i raznolikog društva tokom dvadesetih, preko strogo upravljane privrede i političke represije tokom Staljinovog doba, pa sve do ere stagnacije tokom osamdesetih godina. Društveno uređenje Sovjetskog saveza je od početka bilo zasnovano na jednopartijskom komunističkom sistemu. Do kraja osamdesetih, slabljenje i opadanje sovjetskog političkog i privrednog sistema je postalo sve uočljivije. Lideri Sovjetskog saveza su pokušali da spriječe njegovo dalje propadanje, ali je to bio samo uvod u njegov konačni raspad.
Raspadom Sovjetskog saveza 1991. godine, Rusija je postala nezavisna država i pravni nasljednik bivšeg Sovjetskog saveza. Iako je zadržala svoj nuklearni arsenal, izgubila je status velesile. Kako bi uspostavila novi politički i privredni sistem, Rusija je napustila ideju socijalističke planske privrede i državnog vlasništva i započela da gradi svoju privredu na pricipima tržišnog kapitalizma. U Rusiji se i danas u gotovo svim sferama društva osjeća uticaj monarhističke i sovjetske prošlosti.
Prahistorija Otkriće kremenih alata u Dagestanskom regionu Akusha na sjeveru Kavkaza dokazuje prisustvo prvih ljudi na teritoriji današnje Rusije. Dokaz ove tvrdnje je i otkriće najstarijeg anatomski modernog čovjeka starog najmanje 40.000 godina na arheološkom nalazištu Kostenki u blizini rijeke Don u Rusiji. Rusija je također bila dom neandertalaca nakon otkrića djelimičnog kostura neandertalca starog 29.000 godina, a koji je pronađen u pećini Mezmaiskaya u Adigeji. Osim njih, ruski arheolozi sa Instituta za arheologiju i etnologiju u Novosibirsku su 2008. godine otkrili, u pećini Denisova na planini Altaj u Sibiru, djeliće kostiju maloljetnog hominina čija je DNK pokazala da je nepoznata vrsta ljudi i nazvan je Denisovski hominin.
Rana historija
Antika
Tokom ranog antičkog perioda, prostrane stepe južne Rusije su nastanjivala brojna nomadska plemena Skita, pa je ova teritorija bila poznata kao Skitija. Krajem 8. stoljeća p. n. e, na sjevernim obalama Crnog i Azovskog mora, Grci su osnovali veliki broj kolonija, među kojima su najveće bile Tanais i Fanagorija. Ove kolonije su u 3. stoljeću p. n. e. stvorile Bosporsko kraljevstvo koje je nestalo nakon brojnih barbarskih invazija. Tokom 8. stoljeća, turkijsko pleme Hazari su se naselili u stepama u bazenu rijeke Volge, između Kaspijskog i Crnog mora. Oni su bili značajni saveznici Bizantijskog carstva i predvodili su niz uspješnih ratova protiv Arapa.
Stari Slaveni
Preci današnjih Rusa su bila slavenska plemena čija je prapostojbina bila, prema tvrdnjama nekih naučnicima, šumovita oblast oko Pripjatske močvare. Oni su postepeno naseljavali teritoriju zapadne Rusije u dva talasa; jedan talas je išao od Kijeva do Suzdala i Muroma, i drugi koji je išao od Polocka do Novgoroda i Rostova. Od 7. stoljeća, Istočni Slaveni su činili većinsko stanovništvo Rusije polako asimilirajući mnoga ugro-finska plemena.
Kijevska Rusija (882–1283)
Vikinški Varjazi, koji su nastanjivali oblast jezera Ladoga, su se bavili piratstvom i trgovinom na teritoriji sjeverne Evrope. Sredinom 9. stoljeća, oni su počeli da se kreću plovnim putevima Baltičkog, Crnog i Kaspijskog mora. Prema najranijoj ruskoj hronici Historija minulih ljeta, varjaški knez Rjurik je izabran za vladara Novgoroda 862. godine. Njegovi nasljednici su proširili vlast na jugu zauzimajući Kijev kojim su vladali Hazari. Zatim su pokorili sva istočna slavenska plemena, uništili Hazarski kaganat i pokrenuli nekoliko vojnih ekspedicija na Bizantijsko carstvo i Perziju.
Prva istočnoslavenska država Kijevska Rusija je nastala u 9. stoljeću u dolini rijeke Dnjepar. Trgovački interesi gradova su doveli do njihovog ujedinjenja pod vlašću Kijeva, čime su obezbjedili sigurnost svojih brodova koji su održavali trgovačke veze između Skandinavije i Bizantijskog carstva. Na taj način je Kijevska Rusija preuzela kontrolu nad rutama za transport kože, voska i robova duž rijeka Dnjepar i Volhov.
Do kraja 10. stoljeća, Kijevska Rusija je tokom svojih brojnih pohoda na Konstantinopolj gotovo u potpunosti asimilirala manjinske Varjaze. Nakon kontakta sa grčkom kulturom, Kijevski Rusi su stvorili slavensku varijantu pravoslavnog hrišćanstva, čime su drastično produbili sintezu bizantijske i slavenske kulture koja je definisala rusku kulturu tokom narednih hiljadu godina. Hrišćanstvo je zvanično usvojeno 988. godine nakon javnog pokrštavanja svih stanovnika Kijevske Rusije po naređenju velikog kneza Vladimira I. Nekoliko godina kasnije proklamovan je prvi zakonik Ruska pravda koju je uveo veliki knez Jaroslav I. Kijevski vladari su slijedili primjer bizantijskih vladara koji su držali crkvu u zavisnom položaju, i zbog toga su ruska crkva i država uvijek bili blisko povezani.
Krajem 11. stoljeća, nomadski turkijski narod Kumani su protjerali Pečeneze sa južnih stepa Kijevske Rusije stvarajući nomadsku državu na obali Crnog mora. Nakon njihovih stalnih upada i pljačkanja ruskih sela, stanovništvo sa tog prostora se počelo masovno preseljavati u šumovite predjele na sjeveru poznate kao Zalesije. Na brzo slabljenje Kijevske Rusije su uticale dinastičke borbe oko prijestolja. To je dovelo do slabljenja Kijeva i stvaranja Velike kneževine Vladimir, Republike Novgorod i Kneževine Galicije-Volinije. Osvajanja mongolske Zlatne horde u 13. stoljeću su zadala posljednji udarac Kijevskoj Rusiji koja je prestala da postoji. Kneževina Galicija-Volinija je pripojena Poljsko-litvanskoj uniji, Velika kneževina Vladimir je došla pod mongolsku upravu, a Republika Novgorod očuvala samostalnost.
Mongolska invazija (1223–1240) Invazija Mongola je ubrzala raspad Kijevske Rusije. Nakon bitke na rijeci Kalka 1223. godine u kojoj su se sukobili sa Kijevskim kneževima, Mongoli su odnijeli prvu veliku pobjedu. Nakon bitke na rijeci Sit 1238. godine, Mongoli su spalili grad Vladimir i druge veće gradove na sjeveroistoku Kijevske Rusije, nakon čega su se usmjerili prema zapadu ka Poljskoj i Ugarskoj. Jedino je Republika Novgorod izbjegla razaranje sačuvavši svoju nezavisnost u okviru Hanzeatskog saveza.
Posljedice mongolske invazije su bile ogromne. Polovina stanovnika Kijevske Rusije je poginula u napadu. Najveći kulturni centri su bili potpuno uništeni. Gradovi poput Kijeva i Vladimira se nikada nisu oporavili od razaranja. Izbjeglice koje su napustile jug Kijevske Rusije su naselile područje između rijeke Volge i Oke. Ovaj region je kasnije predstavljao jezgro srednjovjekovne Rusije. Novi gradovi poput Moskve, Tvera i Njižneg Novgoroda su se počeli međusobno boriti za prevlast. Uprkos pobjedi Rusa u bici na Kulikovom polju 1380. godine, ruske teritorije su i dalje ostale pod mongolskom vlašću do 1480. godine.
Rusko-mongolski odnosi Nakon pada Hazarske države u 10. stoljeću, na prostoru srednje Volge nastaje neslavenska država Povolška Bugarska. Ubrzo nakon toga njeni stanovnici prelaze na islam, što je omogućilo trgovinu s Bliskim istokom i centralnom Azijom. Nakon mongolske invazije, Povolška Bugarska postaje dio Zlatne horde, a njeni stanovnici poznati kao Čuvaši i Tatari.
Mongoli su vladali Kijevskom Rusijom i Povolškom Bugarskom iz svoje zapadne prijestolnice Saraj, na rijeci Volgi u blizini današnjeg Volgograda, koji je u to vrijeme bio jedan od najvećih gradova na svijetu. Prinčevi južne i istočne Rusije su morali da plaćaju danak Mongolima, a zauzvrat su dobijali ovlašćenja na osnovu kojih su mogli da djeluju kao izaslanici kanova. U suštini su prinčevi imali veliku nezavisnost, ali su ipak zavisili od volje mongolskog kana. Mongoli su ostavili sve povlastice Ruskoj pravoslavnoj crkvi koja je doživjela duhovni preporod jer je bila oslobođena plaćanja poreza.
Sredinom 13. stoljeća, princ Novgoroda Aleksandar Nevski je stekao status heroja zahvaljujući pobjedama nad vitezovima Teutonskog reda i Šveđanima. To je dovelo do krstaškog pohoda 1237. godine kojeg je organizovao papa Grgur IX kako bi pokorio ruske zemlje. Uvidjevši opasnost od krstaškog pohoda, Aleksandar Nevski je od Mongola dobio protekciju i pomoć u borbama protiv osvajača sa Zapada koji su, u nadi da će izvući korist iz sloma Rusije, napadali njihovu teritoriju. I pored toga, nasljednici Aleksandra Nevskog će se kasnije dići protiv mongolske vlasti.
Mongoli su izvršili veliki uticaj na rusku vojnu taktiku i razvoj trgovačkih puteva. Pod mongolskom vlašću, Rusija je razvila mrežu poštanskih puteva, povećala priraštaj stanovništva, razvila fiskalni sistem i jaku vojnu organizaciju. Istočni uticaj je ostao jak sve do 17. stoljeća, kada su ruski vladari nastojali da urede zemlju prema zapadnom modelu.
Velika kneževina Moskva (1283–1547)
Uspon Moskve mini|Tokom vladavine Danijela I Moskva je bila samo malo utvrđenje u centralnoj Rusiji Danijel Aleksandrovič, najmlađi sin Aleksandra Nevskog, je osnovao Veliku Kneževinu Moskvu (tada poznatiju kao Moskoviju) nakon protjerivanja Mongola iz Rusije. Smještena u srednjem toku istoimene rijeke Moskve i okružena šumama i močvarama, Moskva je u početku bila u vazalskom odnosu sa Vladimirom, ali je kasnije toliko ojačala da je uspjela da ga sebi pripoji. Glavni faktor uspona Velike kneževine Moskve je bila saradnja njenih vladara sa mongolskim kanovima, koji su im potvrđivali titulu Velikog kneza i davali pravo da ubiru poreze od drugih ruskih država u njihovo ime. Prevlast Moskve u odnosu na druge ruske države je potvrđena time što je u nju premješteno sjedište Ruske pravoslavne crkve. Nakon raspada Kijevske Rusije, sjedište mitropolije je 1299. godine iz Kijeva premješteno u Vladimir, a nekoliko godina kasnije u Moskvu.
Do sredine 14. stoljeća, moć Mongola je opadala pa je veliki knez bio u mogućnosti da im se otvoreno suprostavi. To je dovelo do bitke na Kulikovu polju 1380. godine u kojem su Mongoli poraženi. Ova pobjeda nije označila kraj mongolske vladavine, ali je donijela veliku slavu velikom knezu Dimitriju I Donskom. Od tada se teritorija Velike kneževine Rusije počela širiti ratom, pregovorima i sklapanjem brakova.
Ivan III Veliki