alt=Neolitsko naselje Okolište|mini|Neolitsko naselje Okolište Arheološko područje Okolište jest kasnoneolitsko na području naselja Radinovići i Okolište, oko 6 km sjeverozapadno od Visokog, u Bosni i Hercegovini. Lokalitet pripada butmirskoj kulturi, bio je naseljen približno između 5200. i 4700/4500. godine p. n. e. i smatra se najvećim poznatim nalazištem te kulturne skupine. Proglašeno je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Lokacija i opis Lokalitet se nalazi na pleistocenoj riječnoj terasi u sjevernom dijelu Visočke kotline. Geomagnetska i topografska prospekcija pokazale su približno četverougaonu dispoziciju naselja dimenzija oko 330 × 270 m, s kulturnim slojem debljine od 1 do 3 m. Površina lokaliteta procjenjuje se na oko 7–7,5 ha, što Okolište čini najvećim poznatim nalazištem Butmirske kulture u Visočkoj kotlini i u okviru cijele te kulturne skupine.

Istraživanja Intenzivna interdisciplinarna istraživanja Okolišta izvođena su od 2002. do 2008. godine u saradnji Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Rimsko-germanske komisije Njemačkog arheološkog instituta u Frankfurtu i Univerziteta u Kielu. Terenska istraživanja obuhvatila su bušaće transekte, geomagnetsku i geolektričnu prospekciju, topografska mjerenja te iskopavanja u osam sondi ukupne površine oko 1.260 m².

Hronologija i razvoj naselja Na osnovu 29 radiokarbonskih datuma i stratigrafskih opažanja, razvoj naselja može se pratiti kroz više faza između približno 5200. i 4700/4500. godine p. n. e. Nova radiokarbonska analiza lokalitet svrstava u vremenske raspone 5226–5086, 5114–4918, 4805–4710, 4779–4570 i 4776–4477. godine p. n. e.

Prema rezultatima novijih analiza, Okolište je oko 5000. godine p. n. e. dostiglo vrhunac kao središnje naselje površine oko 7 ha. U isto vrijeme uočava se prijelaz prema karakterističnom butmirskom keramičkom stilu, što se dovodi u vezu sa širim socioekonomskim promjenama u srednjoj Bosni. Nakon toga slijedi dugotrajan proces smanjivanja naselja: najprije s približno 7,5 na oko 5,6 ha, a zatim u kasnijim fazama na oko 1,2 ha. Oko 4700. godine p. n. e. pad broja stanovnika i smanjenje složenosti naselja već su jasno uočljivi, a u kasnom razdoblju Butmirske kulture Okolište je napušteno.

Razvoj Okolišta bio je povezan i s promjenama u obrascu naseljavanja u Visočkoj kotlini. U kasnom kakanjskom periodu u basenu je evidentirano oko šest naselja, dok se u ranom butmirskom periodu njihov broj smanjuje na četiri, što se tumači kao koncentracija stanovništva u manjem broju većih naselja. Nakon gašenja dugotrajno naseljenih lokaliteta poput Okolišta i Obre II, osnivaju se brojna nova naselja na periferiji basena.

Fortifikacija i prostorna organizacija Okolište je bilo opasano složenim sistemom do četiri paralelna jarka. U sjeverozapadnom dijelu lokaliteta fortifikacija se dijelila u dva kraka, što pokazuje da se veličina naselja mijenjala tokom vremena. U nekim fazama istovremeno su postojala najmanje dva jarka, široka oko 3,5 i 4,5 m i duboka približno 1,3 m, a s njihove unutrašnje strane otkriveni su nasip i palisada.

Prema stratigrafskim opažanjima i radiokarbonskim datumima, fortifikacijski sistem podignut je oko 5200/5100. godine p. n. e., obnavljan je najmanje dva puta do oko 5000/4900. godine p. n. e., a zatim je postupno zatrpavan. Hronološka analiza jaraka upućuje na to da su bili obnavljani približno svakih 40 godina i da su prestali biti u upotrebi mnogo prije konačnog napuštanja lokaliteta.

Unutar opkopa kuće su bile raspoređene u pravilnim redovima, većinom orijentirane u pravcu sjeveroistok–jugozapad. U sjeveroistočnom dijelu naselja uočen je prekid u liniji opkopa i zona s manjim brojem kućnih anomalija, što se tumači kao vjerovatni ulaz i glavna komunikacijska osa naselja.

Kuće i materijalna kultura Iskopavanja su pokazala da se na istim mjestima često smjenjivalo više generacija kuća. U pojedinim istraženim sektorima dokumentirano je postupno napuštanje stambenih cjelina tokom najmanje jedne kućne generacije; najmlađe kuće u takvim nizovima često su izgorjele, dok stariji slojevi ispod njih nisu bili spaljeni.

Najbolje istražene kuće bile su pravougaonog tlocrta, uglavnom oko 4 × 10 m, a neke su vjerovatno bile podijeljene na tri prostorije. Od druge glavne faze nadalje dominiraju prizemne kuće sa stubovima; u fazama 5–8 prosječna korisna površina kuća iznosila je oko 40 m², uz varijacije između 30 i 50 m², dok se u završnoj fazi pojavljuju i znatno veće kuće, do oko 80 m².

Analiza keramike pokazala je da je razvoj lokaliteta usko vezan za prijelaz iz kasnog kakanjskog horizonta prema klasičnom butmirskom stilu oko 5000. godine p. n. e. Keramika povezana s fazama fortifikacije pripada rasponu od kasnog Kakanja do Butmira II, dok gornji slojevi u pojedinim dijelovima lokaliteta pripadaju kasnom Butmiru III. Nakon oko 4750/4700. godine p. n. e. pojačavaju se nadregionalni kontakti, što se vidi u većem prisustvu oblika i ukrasnih elemenata povezanih s horizontom Hvar-Lisičići, srednjobalkanskim skupinama i, kasnije, područjem Podunavlja.

Privreda i svakodnevni život Prema paleobotaničkim i paleozoološkim rezultatima, privreda kasnoneolitskog Okolišta zasnivala se na kombinaciji poljoprivrede i stočarstva, dok je lov imao sporednu ulogu. Među domaćim životinjama uvjerljivo su dominirala goveda, koja čine oko 88% identificiranih kostiju domaćih životinja. Uzgajani su i ječam, proso i gola pšenica, a potvrđen je i uzgoj leće i boba; prehrana je dopunjavana sakupljanjem lješnjaka, divlje loze i kleke.

Na osnovu procjena potrebnog obradivog zemljišta i pašnjaka istraživači su pretpostavili da stanovnici Okolišta i drugih naselja u Visočkoj kotlini nisu mogli opstati samo na dnu basena, nego su za ispašu stoke vjerovatno koristili i okolna planinska područja, vjerovatno u okviru sezonskih oblika stočarstva.

Ljudski ostaci Jedno od neobičnijih otkrića na lokalitetu predstavljaju ljudski ostaci iz ispune najmlađih jaraka. U ranijim nalazištima Butmirske kulture takvi nalazi gotovo da nisu bili poznati, izuzev nekoliko dječijih ukopa u Obri II. U Okolištu su u više istražnih područja pronađene kosti najmanje 14 osoba. Dva gotovo potpuna skeleta zatečena su u neuobičajenim položajima, a uz njih je pronađen i veći broj dislociranih kostiju pomiješanih s keramikom i životinjskim ostacima.

Antropološka analiza pokazala je približno uravnotežen omjer spolova i prisustvo gotovo svih dobnih skupina, dok su subadultne osobe slabo zastupljene. Na dva fragmentirana lubanjska ostatka uočeni su prijelomi koji mogu odgovarati udarcima zadobijenim u trenutku smrti, iako nije isključena ni mogućnost da su nastali poslije smrti. Istraživači stoga razmatraju više mogućih objašnjenja, uključujući nasilne događaje, glad ili epidemiju, dok složeni ritualni ukop smatraju manje vjerovatnim.

Značaj i tumačenja Zbog svoje veličine, gustoće gradnje, složenog sistema jaraka i odnosa prema manjim naseljima u Visočkoj kotlini, Okolište se u novijoj literaturi tumači kao središnje naselje u hijerarhijski organiziranom mrežnom sistemu kasnoneolitskih naselja srednje Bosne. U tom kontekstu posebno su važni planski raspored kuća, fortifikacija i dugotrajno održavanje naselja, što može upućivati na postojanje razvijenih oblika zajedničke organizacije i lokalnih političkih institucija.

Dodatno, pojedini autori pad Okolišta ne objašnjavaju samo demografskim i prostornim promjenama nego i društvenim napetostima. U jednoj takvoj interpretaciji dugotrajni period opadanja između približno 5200. i 4600. godine p. n. e. dovodi se u vezu s rastućom nejednakošću u pristupu važnim resursima i posljedičnom društvenom malintegracijom.

Također pogledaj Butmirska kultura Arheološko područje Obre Arheološki lokalitet Donje Moštre

Dalje čitanje Butmir Culture Hofmann, Robert; Kujundžić-Vejzagić, Zilka; Müller, Johannes; Müller-Scheeßel, Nils; Rassmann, Knut. "Excavations in Okolište and the reconstruction of Late Neolithic settlement processes in the Visoko Basin in Central Bosnia (5200–4500 B.C.)" . Aegeo-Balkan Prehistory, 11. april 2008. Hofmann, Robert. "The Bosnian Evidence: The New Late Neolithic and Early Copper-Age Chronology and Changing Settlement Patterns". U: S. Hansen, P. Raczky, A. Anders i A. Reingruber (ur.), Neolithic and Copper Age between the Carpathians and the Aegean Sea: Chronologies and Technologies from the 6th to the 4th Millenium BCE. Bonn, 2015. Arponen, V. P. J.; Müller, Johannes; Hofmann, Robert i dr. "Using the Capability Approach to Conceptualise Inequality in Archaeology: the Case of the Late Neolithic Bosnian Site Okolište c. 5200–4600 bce". Journal of Archaeological Method and Theory, 23 (2016), 541–560.

Reference

Vanjski linkovi Stranica lokaliteta na portalu Komisije/Povjerenstva za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine Arheološko blago u BiH zanemareno zbog nedostatka volje i inicijative

Kategorija:Nacionalni spomenici u Visokom Okolište Kategorija:Butmirska kultura