Rana bizantijska umjetnost predstavlja početni stadij bizantijskog umjetničkog stvaralaštva u istočnom dijelu Rimskog Carstva u periodu od 330. do dolaska Justinijana I na vlast 527. godine. Odlučujući značaj za početak razvoja ove nove vrste umjetnosti imala je odluka cara Konstantina Velikog o prebacivanju sjedišta Rimskog carstva iz latinskog Rima u helenistički grčki svijet Konstantinopolja 330. godine.Heaven on Earth, Art and the Church in Byzantium, Linda Safran, izdavač The Pensylvania State University Press, 1998. godine, str. 2-19 Koristeći rana hrišćanska prilagođavanja kasnoantičkih umjetničkih stilova, Bizantinci su razvili novi vizuelni jezik, izražavajući ritual i dogmu ujedinjene crkve i države. Raniji umjetnički stilovi cvjetali su u Aleksandriji i Antiohiji koji su u to vrijeme pripadali Bizantijskom Carstvu. Međutim, carska birokratija iz Konstantinopolja je sve više preuzimala organizovanje glavnine umjetničkog stvaralaštva, a umjetnici iz metropole bili su upućivani u područja gdje je izrada umjetničkih djela bila potrebna. Osnovan u Konstantinopolju, bizantijski stil se tako na kraju proširio daleko izvan glavnog grada, oko Mediterana, preko južne Italije, Balkana, pa sve do Rusije.
Rana hrišćanska umjetnost
thumb|250px|lijevo|Rekonstrukcija izgleda krstionice kuće na kojoj su prikazani ostaci zidnog slikarstva, a koja je služila kao crkva sa lokaliteta Dura-Europos. Prva polovina 3. vijeka n. e. Hršićanska umjetnost bila je posvećena služenju Crkvi, te ilustraciji i izražavanju te vjere, a u većoj ili manjoj mjeri bila je kontrolirana crkvenim pravilima. Bila je to vrsta umjetnosti u kojoj prevladava određeni stepen apstrakcije i gdje je ritmička ili duhovna osnova kompozicije važnija od sličnosti s prirodom. Bila je to figuralna umjetnost zasnovana na motivima i idejama koji su ranije bili rašireni u klasičnom svijetu.Art of the Byzantine Era, David Talbot Rice, izdavač Frederick A. Praeger Inc. New York City 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 63-16444, str. 7-15 Rana hrišćanska umjetnost nije započela u Konstantinopolju ili Jerusalemu, a nijedan primjer hrišćanskog slikarstva nije sačuvan prije 200 n. e. Mnogo poznatiji primjeri hrišćanskog slikarstva iz ovog perioda potječu iz podzemnih katakombi koje su se nalazile izvan gradskih zidina Rima. Rani hrišćani iz istočnog i zapadnog dijela Rimskog Carstva već su u 3. vijeku n. e. počeli koristiti i prilagođavati umjetničke oblike grčko-rimskog svijeta kako bi izrazili svoju vjeru i obećanje o životu nakon smrti. Bio je to način komuniciranja i privlačenja politeističkih pripadnika Rimskog Carstva u hrišćanstvo. Istovremeno, prihvatili su politeističko prikazivanje ljudi i životinja na svojim slikama.Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., , str. 3-15, 20-35
Hrišćanski umjetnici su u svojim ranim djelima prikazivali Isusa Hrista kao klasičnog "Dobrog pastira", mladića u klasičnoj odjeći i pastirskom okruženju. Istovremeno, značenje se često prenosilo simbolima, a rana ikonografija se počela razvijati. Kako je nakon Milanskog edikta slijedio edikt cara Teodozija I 380. godine kojim je hrišćanstvo priznato kao službena religija carstva, ubrzo zatim izgrađene su hrišćanske crkve i ukrašene freskama i mozaicima. Napuštena je klasična skulptorska tradicija, zbog bojazni da bi figure u okruženju mogle previše da podsjećaju na paganske idole. thumb|200px|desno|Detalj slike iz Hrama Baala (Hrama palmirskih bogova), Dura Europos, Sirija, 2-3 vijek n. e.Art Through the Ages, Horst De La Croix, Richard G. Tansey, Diane Kirkpatrick, prvo izdanje od strane Yale University, 1926. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 90-83735, , str. 271-272 U prva dva vijeka postojanja Bizantijskog Carstva, prema pisanju historičara Horsta Woldemara Jansona i Anthonya F. Jansona:
Prelaz iz ranohrišćanske u bizantijsku umjetnost nije bio ni nagao ni definitivan i, u stvari, prkosi tačnoj definiciji. Jedna od polaznih tačaka za apstraktnu, simboličku, istočnohrišćansku umjetnost mogu biti figuralne zidne slike iz jevrejske sinagoge na lokalitetu Dura-Europos kraj rijeke Eufrat u istočnoj Siriji. Freske na ovom lokalitetu potječu iz vremena drugog do trećeg vijeka nove ere, za vrijeme rimske okupacije tog područja. Detalji prikazani na slici (desno) mogu prikazivati poslužitelja i svećenike zaboravljenog paganskog kulta Partije ili Palmire. Likovi stoje formalno frontalno ili možda unutar arhitektonske pozadine. Njihove draperije izvedene su linijom, a ne tonom, a gestovi su spori, svečani i ozbiljni. Svaka figura je, sama po sebi, vertikalna dizajnerska cjelina, izolirana od svog susjeda. Tijela lebde bez težine, stopala su u dvosmislenom odnosu prema tlu i arhitektonskom ambijentu, podsjećajući nas na bjelokost svetog Mihaila isklesanu vijekovima kasnije. Kako se hrišćanska dogma razvijala, ovaj oblik simboličke interpretacije stvarnosti postajao je sve favoriziraniji, a ravni, dekorativni, apstraktni, "bizantijski" stil, ukorijenjen u bliskoistočnim djelima poput freski iz Dura Europosa, počeo je dominirati hrišćanskom umjetnošću. Također, još jedan dobar primjer početka ove vrste umjetnosti pronađen je na istom lokalitetu u skromnoj kući napravljenoj od pečene blatnene cigle. Kuća je bila korištena kao crkva i bila je ukrašena sa zidnim slikama na kojima su bile scene iz Novog i Starog zavjeta.
Rana bizantijska umjetnost u Konstantinopolju 330 n. e. - 527. n. e. thumb|350px|desno|Detalj sa osnove za stub Teodozija I iz 390. n. e. gdje ovaj car u prisustvu svoje dvorske svite nudi lovorov vijenac pobjedniku nakon konjičke trke na hipodromu u središtu Konstantinopolja. Za Bizantince Konstantinopolj je bio središte njihovog svijeta, kako fizički tako i simbolički. Bio je najveći i najsjajniji grad u Evropi tokom Srednjeg vijeka. Imao je svoju zbirku mnogih najsvetijih relikvija i ikona donešenih iz Jerusalema kao i iz drugih krajeva. Ove relikvije su bile izložene u najznačajnijim crkvama i manastirima Konstantinopolja, a sam grad je zbog ovoga postao hodočasničko mjesto. Hrišćanska umjetnost Konstantinopolja nastavljena je u okviru već uspostavljenih tradicija, samo ovaj put odobrena pa čak i ohrabrivana od strane vlasti. U gradu su bila izložena mnoga poznata umjetnička djela iz vremena antike. U prvim vijekovima nakon izgradnje ovog veleljepnog grada, njegovi vladari su težili da dostignu carski sjaj starog Rima.
Kad je Konstantin Veliki zvanično objavio otvaranje Konstantinopolja u maju 330. n. e., on kao i njegovi nasljednici ne samo da su u "Novom Rimu" izgradili utvrđenja, saobraćajnice, vladine zgrade i palate nego su grad ukrasili sjajnim umjetničkim djelima. Stari središnji gradski trg Augustaion i glavna ulica Messe bili su obnovljeni, prošireni i dodatno ukrašeni stubovima i kipovima. U središtu ovog trga bio je Konstantinov stub koji i danas stoji u središtu današnjeg Istanbula.
Čak su bila podignuta dva stuba po uzoru na stubove careva Trajana i Hadrijana u Hramu Venere i Rome u Rimu. Jedan od stubova bio je podignut u čast pobjede cara Teodozija I, a drugi u čast pobjede cara Arkadija. U to vrijeme bili su značajni sarkofazi pravljeni od krečnjaka i mramora. Najpoznatiji primjer je rimski državni reljef iz 390. n. e. kojim se javno izražavala carska moć i trijumf, a bio je osnova za obelisk cara Teodozija I Velikog na hipodromu u središtu Konstantinopolja. Osim ovog obeliska, jedno od najznačajnijih sačuvanih umjetničkih djela iz ovog perioda u Konstantinopolju je i srebrni ceremonijalni ukrasni Missorij Teodozija I napravljen približno 388. n. e. povodom desete godišnjice njegove vladavine.Art of the Byzantine Empire, André Grabar, izdavač Holle Verlag G.M.B.H. Baden-Baden, Germany, 1963. godine, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 66-21147, str. 81-167
Crkvene građevine su od samih početaka bile najvažnija arena bizantijske umjetnosti, a umjetnost u okviru njih bila je blisko vezana sa vjerskim iskustvom koje se tamo upražnjavalo. Jednostavan, asketski izgled vanjskog dijela ovih crkava je u oštroj suprotnosti sa bogato ukrašenom unutrašnjošću, gdje hrišćanski vjernici pri ulasku u crkvu ulaze u svjetlucavo carstvo svjetlosti i boja, pri čemu površine plemenitog mramora i blještavi sjaj mozaika dočaravaju duhovni sjaj kraljevstva božijeg. Sa velikom vjerovatnoćom se może tvrditi da su slike i mozaici koji su ispunjavali unutrašnjost ovih ranih crkava slijedile tradiciju grčko-rimskog slikarstva prilagođavajući njihov vizuelni riječnik uz to koristeći biblijske teme kako bi se ostvario najveći učinak na hrišćanske vjernike. History of Art, Horst Waldemar Janson, izdavač Harry N. Abrams u New York City, prvo izdanje objavljeno 1962. godine, , str 157-183 thumb|desno|frame|Crteż iz 11. vijeka za koji se vjeruje da vjerno oslikava vanjski izgled Crkve svetih apostola u Konstantinopolju. Čuva se danas u Vatikanskoj biblioteci. U ovom ranom periodu bizantijske umjetnosti izgrađena je izvorna verzija crkve Haja Sofija koja će kasnije biti spaljena tokom Nika ustanka. Za njom je slijedila izgradnja druge po važnosti Crkve svetih apostola. U ranom 5. vijeku n. e. izgrađena je crkva Hora koja je bila veličinom manja od ostalih crkava u Konstantinopolju, ali je ljepotom svojih mozaika zasjenila sve ostale crkve u tom gradu. Međutim, najstarija crkva (čiji ostaci se još mogu vidjeti) u današnjem Istanbulu je Studijski manastir izgrađena u 5. vijeku n. e. Grčki crkveni historičar Sokrat Sholastik u svojim zapisima je naveo Crkvu svetih apostola koju je Konstantin Veliki posvetio 330. n. e. Međutim, ova crkva nije sačuvana do danas. On je također naveo i crkvu Haja Irena koja je bila nadogradnja na već postojeću crkvu i u to vrijeme je slużila kao glavna crkva u gradu. Ova crkva je kasnije opet prepravljana i proširivana, a nosi isto ime Haja Irena i danas se nalazi odmah do Haja Sofije.Byzantine Art and Architecture, an Introduction, Lyn Rodley, izdavač Cambridge University Press, 1994. godine, , str. 8-78 Iluminacija je bio veoma značajan vid srednjovijekovnog bizantijskog slikarstva koje se razvilo u Konstantinopolju tokom ovog vremena. Ovaj vid umjetnosti je bio potpuno odvojen od monumentalne umjetnosti, a bio je njegovan tokom svih kasnijih perioda bizantijske umjetnosti. Nastavljajući rimsku tradiciju u Konstantinopolju je bila popularna izrada mozaika asnovanim na crkvenim i sekularnim temama. Međutim, nijedan primjerak mozaika u tom gradu iz vremena vladavine Konstantina Velikog 330. n. e. pa sve do dolaska Justinijana I na vlast 527. n. e. nije sačuvan.
Konstantinopolj kao najveći i najnaseljeniji grad tadašnjeg hrišćanskog svijeta u Evropi bio je od velikog značaja svojom podrškom vještim umjetnicima i zanatlijama koji su bili od vitalne važnosti u stvaranju vrijednih umjetničkih djela. Njihova aktivnost će dovesti do nastanka zlatnog doba bizantijske umjetnosti i biće ključ njene 11 vijekova uspješne historije.
Bizantijska umjetnost izvan Konstantinopolja 330 n. e. - 527. n. e. Egipat thumb|lijevo|250px|Murano hrišćanski diptih, napravljen od slonovače na kojem je u sredini prikazan Isus Hrist bez brade, što je bilo tipično tokom 4. i 5. vijeka n. e., Aleksandrijska umjetnička škola. Uspon Konstantinopolja nije isprva podrazumijevao ozbiljan pad važnosti drugih velikih gradova Bliskog Istoka, od kojih su Aleksandrija u Egiptu i Antiohija u tadašnjoj rimskoj Siriji bili najvažniji. Njihovi velikodostojanstvenici su sa nepovjerenjem gledali na brzi uspon u važnosti novog sjedišta carske moći, a koji je prije odluke Konstantina Velikog bio samo mali provincijski grad na obali Bosfora.