Stari Slaveni (Drevni Slaveni) su ranosrednjovjekovni Slaveni, u periodu seoba slavenskih plemena, od 6. do 8. vijeka.
Oko 5. vijeka otpočele su velike seobe Slavena, koji su, kako se pretpostavlja, krenuli s teritorije Prikarpatja, gornjeg toka rijeke Dnjestara i s desne obale srednjeg Podneprovlja, na zapad, jug i sjeveroistok. Na zapad su išli prema gornjem toku Visle, a zatim Elbe, zaobilazeći Zapadne Karpate, odnosno, s istočne i sjeverne strane Karpata. Na istoku su se slavenska plemena rasprostirala u gornjem toku rijeka Volge i Oke, Na jug su se kretali prema Dunavu, onda idući uzvodno prema zapadu, naseljavali mjesta uz pritoke Dunava i zalazili na teritoriju Bizantijskog carstva. U sovjetsko vrijeme vladale su teorije o autohtonosti slavenskih plemena na velikom dijelu istočne Evrope ili Poljske, ali u zadnje vrijeme, arheološki podaci pokazuju, a na osnovu nekih istraživača, na formiranje Slavena kao dijela jedne etničke grupe na području kijevske arheološke kulture u periodu između 2. i 4. vijeka. U to vrijeme o zapadnim i istočnim slavenskim plemenima saznajemo uglavnom po arheološkim podacima, a o Južnim Slavenima imamo zapise od bizantijskih autora.
Pojava Slavena
U današnje vrijeme nauka nema tačnog odgovora, kada i gdje se pojavio slavenski narod, naravno kao što to nema ni za sve druge etnose. Etnogeneza slavenskih plemena proučava se spajanjem arheologije i lingvistike. U akademskoj nauci postoji nekoliko smjerova i naučnih škola sa razrađenim verzijama o napuštanju Slavena iz indoevropske plemenske zajednice.
Lingvistika thumb|Pradomovina slavena na sjeveru Ukrajine i jugu Bjelorusije Po mišljenju njemačkog lingviste, stručnjaka za ilirske jezike, Hans Krahea, u Srednjoj Evropi u 2. mileniju p. n. e. (bronzano doba) postojala je zajednica indoevropskih plemena.См.: Седов В. В. Этногенез ранних славян // Вестник РАН (2003), том 73, № 7, с. 594—605 Postoje različite hipoteze o tome kako su se indoevropejci pojavili u Evropi, ali u jednom se naučnici slažu; o sličnosti obreda, jezika i načinu života indoevropskih plemena u Srednjoj Evropi u 3. mileniju p. n. e. migracija plemena stvorila je nove narode. Lingvistika ne može dati prave odgovore, ali hronologija se može približno rekonstruirati uz pomoć arheologije.
Hans Krahe je zaključio da su se anatolijski, indoiranski, armenski i grčki jezici, krajem 2. milenija p. n. e. otcijepili i razvijali kao samostalni - italijanski, keltski, njemački, ilirski, slavenski i baltički jezici postojali su kao oblik dijalekta, tada jedinog jezika, indoevropskog jezika. Kelti su se otcijepili u 8. vijeku p. n. e., Germani su formirani kasnije, u 7. vijeku p. n. e., Slavenski etnos od indoevropske zajednice se otcijepio oko 4. vijek1 p. n. e.. veliki broj lingvista smatra da je praslavenski jezik nastao razvojem dijalekta grupe baltičkih jezika i u najvećem stepenu sačuvao strukturu prvobitnog indoevropskog jezika (pogledati:Etnogeneza Slavena).
Rađeni su pokušaji određivanja mjesta slavenske pradomovine na osnovu analize ranoslavenske leksike. Najtačnije mjesto formiranja slavenskog etnosa određuje se po slavenskim i posuđenim nazivima drveća iz drugih jezika, a u skladu s tzv. bukvinim argumentom. Riječ "buk" (bukva) ne postoji u botaničkom leksikonu Drevnih Slavena,«Бук» — заимствование из германских языков već je preuzeta iz germanskih jezika. Druga riječ je jela, koju Slaveni u početku također nisu poznavali. Uporedo s opštim botaničkim leksikonom gdje se stanište ovog drveća smješta u šumske pojaseve dalje od mora, iz čega proizilazi pretpostavka da je vjerovatno mjesto etnogeneze Slavena, dio sjevernog dijela Ukrajine ili Južne Bjelorusije (Južni Pripjasti),mada se današnje granice rasta tog drveća ne slažu sa drevnim granicama.
Arheološki podaci
thumb|Rane navodne autentične slavenske arheološke kulture, iznikle na osnovama kijevske u 8. vijeku p. n. e., i odatle njihovo širenje na zapad i jug Evrope, izlaze iz granica kulture, jer arheološke kulture u regionima čestih migracija u vremenu paleolita često imaju tehnološki i polietnički karakter
Proučavanje etnogeneza Slavena pomoću arheologije susreće se sa sljedećim problemom: savremena nauka nije u mogućnosti retrospektivnim metodama vratiti se na početke naše ere i ući u trag arheološkim kulturama na osnovu kojih bi bilo moguće odrediti da se odnose na Slavene ili njihove pretke. Pojedini arheolozi prihvataju neke arheološke kulture na prelazu naše ere kao slavenske, priznavajući autohtonost Slavena na određenoj teritoriji, čak ako su i na osnovu historijskih dokaza bili naseljeni drugim narodima.
Pojava arheoloških kultura, koje su priznate od većine arheologa, prvenstveno slavenskim, odnosi se na 5. i 6. vijek koje geografski podijeljeno, odgovaraju sljedećim bliskim kulturama: Praško-Korčakova kultura, zapadna oblast, po vizantijskim autorima odgovara Sklavinima i Venetima; Penkovska, istočna oblast po vizantijskim autorima odgovara Antima; Koločinska (sjeveroistočna oblast).
Među historičarima i arheolozima nema konsenzusa za raniju historiju i geografiju praslavena i pogledi se razvijaju po mjeri sakupljanja novog arheološkog materijala. U posljednjem desetljeću 20. vijeka identificirana je određena kultura spomenika kijevskog tipa krajem 2.vijeka pa do 4.vijeka, pronađena u južnoj Bjelorusiji i srednjem Podneprovlju.
Priznavanje kijevske kulture, kao slavenske, ne daje odgovor na pitanje o mjestu i eposi etnogeneze Slavena. Među mogućim kandidatima, koji su prethodili kijevskoj kulturi, naznačuje se milogradska, juhnovska (koja se obično povezuje s baltičkom), černoleska i druge arheološke kulture, ali njihova uloga u formiranju slavenskog etnosa ne može se tačno ustanoviti.
U sovjetsko vrijeme postojale su verzije o autohtonosti Slavena, na teritorijama, koje su oni naseljavali u srednjem vijeku (B. A. Ribakov). Sovjetski akademik V. V. Sedov kao mjesto formiranja slavenskih plemena, smatrao je međuriječje Odre i Visle, gdje su lokalna plemena, živeći među Germanima, postepeno asimilirali doseljene Kelte, a odatle, kao posljedica ekspanzije, selili su se dalje na istok, u Ukrajinu i na jugozapad na Balkan. U današnje vrijeme, s novim nalazima i hronološkom sistematizacijom arheoloških spomenika, pogledi na šemu raseljavanja Slavena su se izmijenili (pogledati Etnogeneza Slavena).
Najranija pismena svjedočanstva bizantijskih autora o Slavenima, sredinom 6. vijeka, odnose se već na razvijene narode Sklavine i Ante. Svjedočanstva pisaca rimske epohe između 1-2. vijeka о Venetima, ne mogu se povezati s bilo kakvom autentičnom slavenskom arheološkom kulturom zbog nedosljednosti i nesigurnosti tekstova.
Pismena svjedočanstva Slavenska plemena se najranije pojavljuju u bizantijskim pismenim izvorima sredinom 6. vijeka pod imenom Sklavini i Anti. U tim izvorima Anti se spominju pri opisivanju događaja u 4. vijeku. Vjerovatno k Slavenima (ili precima Slavena), odnose se Veneti, o kojima su kao narodu među Sarmatima i Germanima, pisali autori kasnijeg rimskog vremena (1.vijek — 2. vijeka). Alano-gotski historičar Jordan na osnovu mnogobrojnih podataka smatrao je da su se Anti i Slaveni odvojili od Veneta.
Najranija plemena, koja su zabilježili savremenici u pretpostavljenom području formiranja slavenskog etnosa (srednje i gornje Podneprovlje, jug Bjelorusije), mogli su doprinijeti etnogenezi Slavena, ali stepen tog doprinosa ostaje nepoznat zbog nedostatka informacija, kako po etničkoj pripadnosti plemena, spomenutih u izvorima, tako i po tačnim granicama obitavanja tih plemena. Prva plemena (Skiti zemljoradnici i Nevri) koja su naseljavali zemlje Istočne Evrope i udaljene od Crnog mora, opisao je grčki historičar Herodot sredinom 5. vijeka. Arheolozi su pronašli geografsko i vremensko podudaranje u milogradskoj arheološkoj kulturi od 7. pa do 3. vijek p. n. e., na području koje se rasprostiralo na Volinj i basen rijeke Pripjat (sjeverozapad Ukrajine i jug Bjelorusije). Nepoznato je da li se u tom vremenu formirao slavenski etnos, ali pod pretpostavkom o аutohtonosti Slavena u međuriječju Dnjestra i Dnjepra, Herodotovi podaci se pokazuju najranijim i jedinstvenim, narednih 500 godina pismenih izvora, o mogućim precima Slavena.
U vrijeme rimskih ekspedicija, kada su rimski legionari tadašnjem civiliziranom svijetu, otkrili Germaniju, koja se prostirala od rijeke Rheine do rijeke Labe i barbarske zemlje od srednjeg Dunava do Karpata, grčki autor Strabon, povjesničar, zemljopisac i filozof, sredinom 1. vijeka u opisu Istočne Evrope, prema sjeveru od Pričernomorja, koristi se legendama, koje je još sakupio Herodot. Isto tako on je otkrio važne etnografske podatke, povezane s pojavom u zapadnim oblastima Ukrajine, narod po imenu Bastarni. Bastarni, za koje se smatralo da su Germani, pojavili su se na stranicama povijesti u drugoj polovini 3. vijeka p. n. e. negdje na sjeveru na donjem Dunavu. Pripadali su zarubinskoj arheološkoj kulturi (2. vijek do 3. vijeka) u basenu Pripjate, Desne i gornjem Podnjeprovu. U sovjetsko vrijeme zarubinsku kulturu su prihvatili kao ranoslavensku, bez obzira na primjetne razlike u nivou razvoja zanata, u odnosu na primitivniju autentičnu slavensku kulturu kasnijeg vremena. Ko god da je bio nosioc zarubinske kulture, njen uticaj ostavlja trag u spomenicima kijevske kulture, najprije nazvanom kasnozarubinskom kulturom. Nemoguće je odrediti stupanj uticaja Bastarna na etnogenezu Slavena, prije svega zbog nedostataka etnografskih informacija, s obzirom da su plemena Bastarna iščeznuli u 3. vijeku.
Povjesničari pretpostavljaju da su se Slaveni u zapadne zemlje doselili iz Podneprovlja, zajedno sa mnoštvom drugih polietničkih plemena, ujedinjenih protiv osvajanja Atile i tu su naseljavali područja uz rijeke. Tako je pisao grk Prisk iz Panijuma, kada je u svojstvu bizantijskog konzula, 448. godine, posjetio barbarske zemlje na području današnje Mađarske. Prvi epigrafski izvori, koji dosta tačno izvještavaju o slavenskim plemenima Venetima (Venethae), Sklavinima (Σκλαβηνοί) i Antima (Άνται), potječu iz 6. vijeka. Iz nabrojanih plemena posljednja dva pojavili su se početkom 6. vijeka na sjevernim granicama Bizantijskog carstva i donjeg toka Dunava, što i hronološki odgovara s arheološkim podacima. Veneti se spominju u kasnorimskim izvorima u 1. vijeku—2. vijeku, ali njihova veza sa Velikom seobom naroda nije zabilježena.
Seoba Slavena u prvoj i drugoj trećini 6. vijeka (prije invazije Avara)
Anti i Sklavini thumb|Stari Slaveni na karti svijeta 500-e godine
Bizantijski pisci 6. vijekа poznavali su dva velika slavenska naroda - Ante i Sklavine, pri čemu ime "Veneti" prva dva naroda potiskuju. Gotski istoričar JordanИордан. О происхождении и деяниях гетов. Упоминания о венедах: §§ 34, 119; о склавинах: §§ 34, 35, 119; об антах: §§ 35, 119, 246 bilježi da su Veneti, Anti i Sklavini u srodstvu i da potiču od jednog naroda. Iz njegovog pisanja vidimo da su Sklavini predstavljali zapadnu grupu južnog ogranka Slavena, Anti istočnu grupu, a Veneti sjeverni ogranak. Po Jordanu Sklavini su naseljavali površinu od grada Novietuna (), Isaccea (), grada u današnjoj Rumuniji na donjem toku rijeke Dunav ili Noviodun na rijeci Savi i Mursijanskog jezera do Dnjestra i Visle. Anti su naseljavali prostor od Dnjestra do ušča Dnjepra, а koliko su se daleko prostirale njihove zemlje na sjever, Jordan nije znao. Veneti su zauzimali, kako je to Jordan pisao "bezgranični prostor" od istoka Visle do podnožja Karpata k istoku i sjeveru.
Prokopije iz Cezareje bilježi, "u oba ta barbarska plemena sav život i zakoni su jednaki".Прокопий Кесарийский. Война с готами. Книга III, 14 U Strategikonu Pseudo-Mauricija piše, da Anti i Sklavini "vode jednak način života, naravi su im iste."Маврикий. Стратегикон. Книга XI, глава V U to vrijeme, sa svim sličnostima, Bizantijci su iz nepoznatih razloga, razlikovali dva naroda i čak i njihove predstavnike u službi Imperije.