mini|desno|180px|Mapa svijeta prema boji kože autohtonog stanovništva mini|desno|180px|Distribucija standardnih nijansi boje kože u recentnom čovječanstvu Rasa, u općebiološkom smislu, je taksonomska kategorija između (nižeg) varijeteta (varietas) i (hijerarhijski više) podvrste (subspecies). U opisu infraspekcijske promjenljivosti, to je kategorija zoološke nomenklature, dok u botanici odgovarajući rang ima sorta.Cavali-Sforza L. L., Bodmer W. F. (1999): The genetics of human populations. Dover PublicTIONS, Inc., Mineola, New York, .Cavalli-Sforza L. L., Menozzi P., Piazza A. (1994): The history and geography of human genes. Princeton University Press, Princeton,. Hiernaux J. (1969): Égalité ou inégalité des races? Editions Hachette, Paris.
Rasa je društveni koncept koji se primjenjuje za kategorizaciju ljudi u velike i različite populacije ili grupe po anatomskoj, kulturnoj, etničkoj, genetičkoj, geografskoj, historijskoj, jezičkoj, vjerskoj, i / ili socijalnoj osobenosti, koji također ima i biološku podlogu. Ovaj naziv se najprije koristio za govornike zajedničkog jezika, a zatim da označi nacionalnu pripadnost. U 17. stoljeću, ljudi su počeli koristiti ovaj naziv u smislu njihovog razlikovanja po vidljivim fizičkim osobinama. Takva upotreba hijerarhije bila je prikladnija za različite etničke grupe. Počev od 19. stoljeća, izraz se često koristi u taksonomskom smislu za označavanje genetičke različitosti ljudskih vrsta na osnovi fenotipskih, a nekad i genotipskih svojstava.
Društvene koncepcije i grupiranje rasa varirale su tokom vremena, uključujući "folk taksonomiju" koja definira "osnovne vrste“ pojedinaca na osnovu shvatanja njihovih osobina. Biološki esencijalizam naučnici smatraju zastarjelim i općenito obeshrabruju rasna objašnjenja za grupno razlikovanje po fizičkim i etološkim osobinama. Iako postoji široka suglasnost naučne zajednice da su esencijalistički i tipološki koncepti rase neodrživi, naučnici širom svijeta i dalje nastavljaju takvu utrku na širokoj lepezi različitih načina, od kojih neke imaju i esencijalističke implikacije. Dok neki istraživači ponekad koriste koncept rase da opišu razlike između nejasnih skupova osobina, drugi ukazuju na to da se ideja rase često koristi u naivnom ili pojednostavljenom značenju. Na osnovu toga tvrde da u svekolikoj ljudskoj populaciji rasa nema taksonomski značaj, ukazujući da svi ljudi dijele 99,5% genofonda. Neki naučnici smatraju da ta tvrdnja ne stoji sama po sebi jer ljudi i čimpanze također dijele 98.7% genofonda.
Od druge polovine 20. stoljeća, razmimoilaženja u ideologijama i teorijama koje su se zasnivale na bioantropološkim i fiziološkim istraživanjima 19. stoljeća dovela je do takmičenja u upotrebi riječi, koje samo po sebi postaje problematično. Iako se još uvijek koristi u mnogim kontekstima, rasa se često zamijenjuje drugim riječima koje su manje dvosmislene i nisu nabijene emocijama, kao što su populacija, etnička grupa ili zajednica, ovisno o kontekstu.
Ljudske rase Ljudske rase je naziv koji se koristi da bi se pojam stanovništvo (populacija) razlikovao od pojma čovjek. Iako se biološki pojam rasa ne odnosi isključivo na populacijsku bioraznolikost Homo sapiensa. Prema "klasičnom" konceptu "rase", kao najuobičajenija rasna obilježja su uzimane najuočljivije morfološke osobine, kao što su boja kože, boja očiju, boja kose i forma kose, te fizionomija lica, stas, tjelesna konstitucija i druga markantna svojstva, koja su u promatranoj populaciji češće uočljiva nego kod ostalih.Adler A. (1957): Understanding Human Nature. Premier Books, Fawcett.Biasutti R. (1959 ): Le razze e i popoli della terra. 1. Razze, popoli e culture. 2. Europa, Asia. 3. Africa. 4. Oceania, America, indice generale (3. riv. e aggiornata). UTET, Torino.Boyd W. C. (1950): Genetics and the Races of Man – An Introduction to Modern Physical Anthropology. Little, Brown & Co., Boston.Coon C. S., Garn S. M., Birdsell J. B. (1950): Races. Thomas, Springfield.Mayr E. (1988): Toward a New Philosophy of Biology – Observations of an Evolutionist. Harvard University Press, Cambridge, Mass.
Savremeni koncept "rase" počiva na uporednim analizama genetičke strukture populacije, kao što su genetičko grupisanje i "međurasne razlike", te posmatra sve ostale međupopulacijske.Back L., Solomos J., Eds (2002): Theories of race and racism: A Reader. Taylor & Francis, New York, ;.Cavalli-Sforza L. L., Menozzi P., Piazza A. (1994): The history and geography of human genes. Princeton University Press, Princeton, .Adams M. et al (2013): Readings for diversity and social justice, 3rd Edition. Routhledge, Taylor & Francis Group, New York, , .Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, .
Rasne koncepcije, kao i kategorizacija specifičnih rasnih grupacija i njihovih grana i ogranaka, oduvijek variraju, zavisno o kulturi i epohi kojoj pripadaju i suviše često su bile kontroverzne prirode (zbog njihovog uticaja na socijalni identitet i politiku odnosa prema tom identitetu). Porijeklo i priroda "rasne" bioraznolikosti Grupna biološka promjenljivost savremenog čovjeka na nivou "rasa" stalno zaokuplja posebnu pažnju kako u oblasti bioantropologije, genetike, evolucije i medicine tako i sociologije, filozofije, prava, historije i ostalih humanističkih nauka pa i u najširem krugu običnih radoznalaca. Unatoč tome, još uvijek nema usaglašenog naučnog stava o kriterijima, smislu i prirodi "rasnog" razlikovanja savremenog čovjeka. Tako svjetski autoriteti u različitim oblastima bioantropologije (posebno humane genetike i evolucije) ocjenjuju da ni u jednoj drugoj oblasti biologije čovjeka do sada nije bilo toliko lutanja, "zbrke i nerazumijevanja".Dobzhansky T. (1962): Mankind Evolving – The Evolution of the Human Species. Yale University Press, New Haven and London. To je, u velikoj mjeri posljedica minulih "rasnih" predrasuda i njima izazvanih reakcija. U ogromnoj su nesrazmjeri stepen opšteg naučnog interesovanja za “rasno” razlikovanja čovječanstva i nivo pouzdanosti prikupljenih tačnih podataka o adaptacijskom značaju čak i onih "rasnih" obilježja čija se varijacija najčešće uvrštava u ključne kriterije kategorizacije u ovoj oblasti. Argumentirano se može tvrditi da predstave o njihovoj adaptivnosti uglavnom počivaju tek na prihvatljivim nagađanjima i pretpostavkama.Mayr E. (1970): Populations, Species, and Evolution. Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Mass.
Savremena bioantropološka definicija pod "rasom" podrazumijeva jednu i/ili sistem srodnih ljudskih populacija osobene genetičke strukture, koja se prepoznatljivo razlikuje od one u drugim – istovjetno definiranim – ljudskim grupama.
Sociobiološko jedinstvo evolucije čovjeka je uvjetovalo jednu od najvažnijih posebnosti ljudskih "rasa" – za razliku od životinjskih, one nisu prelazne jedinice u procesu nastajanja novih vrsta (specijacije). Antropogeni faktori su u tolikoj mjeri promijenili općebiološku ulogu i funkciju genetičke promjenljivosti da je kultura postala najmoćniji oblik prilagođavanja ljudske vrste u datoj životnoj sredini. Ta činjenica nije kontradiktorna dokazima da su okviri i mogućnosti i ovog oblika prilagođavanja uveliko određeni općim genetičkim, odnosno bioantropološkim pojavama i procesima. Dostignuća civilizacije daju prednost bogatstvu mogućnosti i oblika osiguranja životne egzistencije, a time povećavaju šansu različitih genotipova u stvaranju genskog fonda narednih generacija. Na taj način kulturni napredak je istovremeno omogućio i biološko jedinstvo ljudske vrste i izrazitu varijaciju i polimorfizam. U svemu ovome stalno se razvijala i posebno bitna osobenost ljudske vrste, a to je specijalizacija za despecijalizaciju.
Najuočljivija "rasna" obilježja predstavljaju adaptacijske "uspomene" iz prethodnih etapa hominizacije, u kojima su djelovali opći prirodni faktori evolucije, a posljedica su selektivnog prilagođavanja na mnogobrojne različite uticaje životne sredine. Budući da egzistencijalni prirodni resursi nisu jennako raspoređeni po čitavoj Planeti, genetski sastav različitih populacija (polimorfne i kosmopolitske) ljudske vrste prilagodio se na veoma heterogene životne uslove. Najuočljivije spoljne “rasne” osobenosti (kao što su boja kože, boja kose i forma dlake, stas, konstitucija i opći habitus, oblik lica i lobanje, oblik i boja očiju i druga) imale ili imaju naglašen adaptivni značaj. Njihove odgovarajuće varijante i cjeline bile su kroz odabir snažno podržavane u različitim uslovima izloženosti suncu (insolaciji), temperaturi, vlazi, ishrani i nizu drugih činilaca. Boja kože mini|180px|Distribucija nijansi boje kože u slabije i jače pigmentiranim populacijama Boja kože je najupadljivija površinska "rasna" osobenost, koja je obično uvažavana kao jedan od najznačajnijih (a u klasičnim pristupima i jedan od odlučujućih) pokazatelja razlikovanja "rasa". Poznavanje njenog funkcionalnog značaja u općem koadaptivnom sistemu čovjeka je još daleko ispod te razine. Prostorno–geografska distribucija slabe i jake pigmentacije ljudskih skupina dovodi do pretpostavke da tamna put predstavlja prilagođavanje velikoj izloženosti suncu i vedrom nebu, a da svijetla put ima adaptivnu prednost u oblastima prohladne klime sa mnogo magle i oblačnih dana.
Takvu hipotezu podržava i Glogerovo pravilo, prema kojem su životinjske jedinke iz populacija tropskih vlažnih oblasti obično intenzivnije pigmentirane nego one iz hladnih i suhljih dijelova areala istih i srodnih vrsta. Najtamnoputiji savremeni ljudi žive između Sahare i afričkih tropskih kišnih šuma, a izrazito su pigmentirani i stanovnici Melanezije, Nove Gvineje, južne Indije i autohtoni Australci. Centri radijacije leukodermije ili blondizma su u sjevernoj Evropi, koju karakteriziraju klima sa malo sunčanih dana, posebno u onim područjima koja su bila zahvaćena pleistocenskim glacijacijama (oledbama). Mongolske populacije se, međutim, ne uklapaju u ovu opću sliku. Američki Indijanci (sup)tropskih krajeva su neznatno tamniji od svojih srodnika iz umjerenih i hladnih predjela, a sibirski palemongoloidi i Eskimi (američkog Arktika) imaju nešto više pigmenta nego što bi bilo primjereno njihovom podneblju. Jedno od prihvatljivih objašnjenja tog fenomena moglo bi biti u vezi sa klimatskim prilikama arktičke oblasti (posebno u Aziji), gdje je pretežno suho i rijetko oblačno, s blještećom insolacijom.
Često se postavlja i pitanje funkcionalnog paralelizma u adaptivnoj ulozi preplanulosti svjetloputih i trajne ("rasne") tamnoputosti. Kao što je poznato, pigmentacija usljed velike izloženosti suncu kod osoba svijetle puti ima zaštitnu ulogu u spriječavanju bolnih opekotina. Dio ultraljubičastog zračenja spektra (talasne dužine oko 3.000 angstrema) ozljeđuje žive površinske slojeve kože (posebno dermalni i Malpigijev), a preplanulost obezbjeđuje zaštitno deponovanje pigmenta u ćelijama pokožice i zadebljavanje njenog rožnog sloja (nakupljanjem ostataka mrtvih Malpigijevih ćelija. Rožni sloj apsorbira zrake ultraljubičastog zračenja i spriječava njihov prodor u dublje – žive ćelije, pri čemu je efikasnost te zaštitne funkcije u direktnoj srazmjeri sa stepenom pigmentiranosti. Takva uloga inducirane pigmentacije je idioadaptacijske prirode, dok trajna (intenzivna) pigmentiranost ima evolutivno–adaptivno značenje.