mini|desno|250px|Posmrtni ostaci poljskih oficira likvidiranih u Katinjskom masakru prilikom ekshumacije 1943. godine Sovjetski ratni zločini jest izraz, kojim se u najširem smislu označavaju masovne likvidacije, mučenja, fizička zlostavljanja, silovanje, pljačke, deportacije i druge aktivnosti koje odgovaraju savremenim definicijama ratnih zločina, koje su nad ratnim zarobljenicima ili civilnim stanovništvom za vrijeme oružanih sukoba izveli pripadnici oružanih snaga Sovjetske Rusije i drugih sovjetskih republika, odnosno Sovjetskog Saveza. Iako su takve aktivnosti zabilježene i prije, prvenstveno u vrijeme građanskog rata, te u daleko manjoj mjeri, kasnije, u užem smislu se pod time prije svega smatraju zločini koje su počinili pripadnici Crvene armije i sovjetskih paravojnih formacija za vrijeme Drugog svjetskog rata. U još užem smislu se pod time podrazumijevaju zločini počinjeni nad pripadnicima njemačke nacionalnosti u Istočnoj Evropi, odnosno nad područjima Njemačke pod sovjetskom okupacijom neposredno na samom kraju rata.
Iako postoji veliki broj dokumentiranih slučajeva sovjetskih ratnih zločina, njihove razmjere je prilično teško utvrditi. Za to postoji niz razloga - od službenog odbijanja sovjetskih vlasti da prizna njihovo postojanje (što je u određenoj mjeri nakon raspada SSSR preuzela i Rusija pod Vladimirom Putinom), preko činjenice da su se jedini svjedoci i dokazi nalazili nad područjima pod sovjetskom vlašću gdje su tokom decenija uklonjeni, nepristupačnosti sovjetskih državnih arhiva, ali i haotičnih prilika, pogotovo u pozadini osovinskog fronta gdje je bilo teško razlučiti aktivnosti sovjetskih partizana od drugih paravojnih formacija. Usprkos toga, sovjetski ratni zločini, koji uz nekoliko prilično rijetkih izuzetaka (kao što je slučaj Vasilija Kononova u Latviji) nikada nisu krivično procesuirani ili osuđeni, te, dijelom i zbog toga, predstavljaju jedan od stalnih izvora antiruskog raspoloženja u javnosti mnogih istočnoevropskih postkomunističkih i post-sovjetskih država.
Pozadina Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika nije priznao potpisivanje Haaške konvencije (1899. i 1907) Ruskog Carstva, te je odbio potvrditi taj dokument međunarodnog prava sve do 1955. To je uticalo na ponašanje vodstva i vojnika tokom prve polovine postojanja ove države. Prilikom pravnog utvrđivanja definicije genocida 1948. Staljinovi izaslanici izričito su zabranili termin da je ubijanje političkih zarobljenika kao oblik tog zločina. To je stvorilo situaciju u kojoj bi ratni zločini sovjetskih oružanih snaga mogli eventualno biti racionalizirani. Sovjetsko odbijanje da prizna Haške konvencije dalo je nacističkoj Njemačkoj i razlog za neljudsko postupanje prema zarobljenim sovjetskim vojnim osobama.
Hronologija Poljsko–sovjetski rat
Sovjetsko-poljski rat je bio oružani sukob koji se od proljeća 1919. do jeseni 1920. vodio između obnovljene poljske države (tzv. Druga republika) na jednoj, te boljševičkih država na čelu sa Sovjetskom Rusijom na drugoj strani. Uzrok je bila borba za kontrolu zapadnih dijelova nekadašnjeg Ruskog Carstva, koje se raspalo nakon revolucije 1917. godine, odnosno krajnjih sjeveroistočnih dijelova Austro-Ugarske koja se raspala nakon poraza u prvom svjetskom ratu. Poljaci su 1920. pokrenuli veliku ofanzivu sa ciljem stvaranja pro-poljske ukrajinske države koja bi se priključila federaciji tzv. Međumorja, dok su Sovjeti htjeli pretvoriti Poljsku u novu članicu SSSR-a. U ratu je sudjelovao Josif Staljin. Usprkos ratnim zločinima i brojčanoj nadmoći, Sovjeti su izgubili rat a Poljska je osigurala granice na istoku. Procjenjuje se da je oko 60.000 ljudi poginulo na poljskoj strani.
Invazija Crvene armije na Gruziju
Crvena armija Ruske SFSR htjela je 1921. godine svrgnuti socijalističko-demokratsku vladu menjševika u Gruziji, koja je proglasila nezavisnost, te uspostaviti boljševički režim. Staljin i Grigorij Ordžonikidze organizirali su oružani ustanak iz Azerbajdžana i Armenije na graničnim područjima Gruzije. Na proteste gruzijske vlade, sovjetski ambasador je rekao da su ti incidenti "spontani ustanci armenskih komunista". Boljševici su u naselju Shulaveri osnovali svoj Gruzijski revolucionarni sovjet, koji je postao konkurentska vlada onoj u Tbilisiju. Sovjetski ambasador je formalno pozvao Crvenu armiju u pomoć, na što se ona odazvala i izvršila invaziju Gruzije, koju je pripojila SSSR-u.
Sovjetsko–kineski sukob 1929.
Manji sukob između SSSR-a i Kine izbio je 1929. godine kada su kineske snage zauzele Kinesku istočnu prugu. Nakon sovjetske intervencije, Kina je opet prihvatila zajedničku upravu pruge. Prema procjenama, ubijeno je 3.000 osoba na kineskoj, i 200 na sovjetskoj strani.
Njemačko–sovjetska invazija Poljske 1939. desno|mini|250px|Nacisti i Sovjeti se susreću na granici nakon što su zajedno napali i podijelili Poljsku
Nakon što je Adolf Hitler, kancelar Trećeg Reicha, ponudio Staljinu Pakt Ribbentrop-Molotov, a ovaj ga prihvatio, njemačke i sovjetske snage su 1939. zajedno izvršile invaziju na Poljsku, te između sebe podijelile njen teritorij. Ta se invazija smatra okidačem Drugog svjetskog rata. Sovjetski Savez je zauzeo 52% poljskog teritorija (200.000 km2) na kojem je živjelo 13,7 miliona ljudi. Kako bi se poljski građani podčinili i suzbio svaki otpor priključenju Sovjetskom Savezu, Staljin je provodio razne deportacije, zatvaranja, ubistva i teror protiv poljskih građana. Procjenjuje se da je tokom 1939-1941. uhićeno 500.000 Poljaka, uglavnom "neprijatelja naroda" kao što su svećenici, patrioti ili intelektualci, od kojih je 65.000 smaknuto. Poljska baština i blago su pljačkani.
Zabilježeni su i drugi razni zločini, primjerice egzekucija 42 pacijenata i doktora u poljskoj vojnoj bolnici nakon bitke za Šack 28. septembra 1939. Ipak, najvećim zločinom smatra se masakr u Katinskoj šumi 1940. godine, kada je NKVD na izričitu Staljinovu naredbu uhitio najmanje 21.768 poljskih intelektualaca, filozofa i drugih pripadnika poljskog identiteta, odveo ih u Rusiju te ih tamo smaknuo na nekoliko lokacija. Ovaj zločin se danas smatra činom genocida. SSSR je dugo vremena krivnju za Katyn prebacivao na naciste, te je tek Mihail Gorbačov 1990. priznao istinu kada je objavio tajne sovjetske dokumente javnosti.
Nakon premještanja granice prema zapadu, Poljska je izgubila dio istočnog teritorija na račun sovjetske Bjelorusije, Ukrajine i Litvanije, te je 1.240.000 Poljaka, koji su živjeli istočno od rijeke Bug, sporazumom preseljeno sa tih područja od 1944. do 1953.
Finska mini|desno|250px|Finska djeca ubijena od sovjetskih snaga
Sovjetske snage su 1939. godine bombardirale Mainilu te optužili Fince za taj čin. Ta operacija pod lažnom zastavom došla je kao izgovor da Staljin naredi invaziju Finske, kako bi velik dio ili cijelu državu uključio u sastav SSSR-a. Iako je izgubila dio teritorija na jugu i istoku, Finska se zahvaljujući žilavom otporu uspijela obraniti. Tokom 1941-1944, sovjetski partizani ulazili su duboko u finski teritorij i napadali sela i gradova. Oko 3.500 finskih ratnih zarobljenika zarobljeno je od Crvene armije. Njihova smrtnost procjenjuje se na 40%. Većina smrti pripisuje se gladi, hladnoći i nasilnim prijevozom zarobljenika. Nakon aneksije dijela finske Karelije, oko 420.000 Finaca protjerano je sa tih područja.
Zbog ove invazije, SSSR je simbolično izbačen iz Lige naroda 1939.
Sovjetska aneksija baltičkih država desno|mini|250px|Planirana podjela država između SSSR-a i Trećeg Reicha prema Paktu Ribbentrop-Molotov
Prema Paktu Ribbentrop-Molotov, SSSR-u su ostavljene Baltičke države Estonija, Litvanija i Latvija. Iako je Moskva uvjeravala te države da poštuje njihovu neozavisnost, 1940. godine je izvršila invaziju kojom je anketirala ta područja. Kao i kod Poljske, i ovdje je SSSR provodio politiku represije stanovnika kako bi spriječio bilo kakav otpor sovjetskoj vlasti. Estonci, Litvanci i Latvijci su uhićeni, deportirani u gulage ili raseljeni prema Sibiru, a katkad i smaknuti bez ikakvog suđenja. Samo u martu 1949, deportirano je 90.000 baltičkih državljana. Prisilno raseljeno osoba iz Latvije je 1940. gdoine bilo 42.000, uglavnom farmera koji su se bunili protiv kolektivizacije. Cijele porodice su raseljene u Amur, Irkutsk, Omsk, Tomsk i Novosibirsk doživotno. Neke porodice su odvedene i do 9.000 km daleko od svoje domovine. To je činilo 2 % ukupnog stanovništva te republike. Od toga je bilo 10.990 djece mlađe od 16 godina. Žene i djeca su činili 73 % deportiranih.Vijeće Europe (2006), str. 157 Iste godine, 22.326 osoba prisilno je raseljeno iz Estonije, što je predstavljalo 2,5 % stanovništva te republike, a 29.923 iz Litvanije u Sibir. Prema službenim podacima, najmanje 120.000 ljudi deportirano je iz Litvanije.
Sovjetska aneksija Besarabije i Sjeverne Bukovine
Prema Paktu, Sovjetski Savez je imao na raspolaganju invaziju Besarabije i Bukovine, što je i učinio. Rumunska vlada povukla je vojsku usred invazije Crvene armije, čime se područje površine 50.762 km2, na kojem je živjelo 3.776.309 stanovnika, priključilo SSSR-u. Kao i kod Poljske i Baltika, i na ovom teritoriju provođena su masovna uhićenja, teror i deportacije kako bi se suzbio bilo kakav otpor priključenju SSSR-u. Prema nekim procjenama, smaknuto je i do 90.000 osoba ove regije.
Njemačka mini|desno|250px|Dvije njemačke žene i troje djece ubijeno od sovjetskih snaga
Treći Reich je 1941. izvršio invaziju na SSSR te izvršio masovne ratne zločine. Prilikom reorganiziranja, sovjetske snage su krenule u protivnapad i zauzele istočni dio Njemačke, te ujedno oslobađale evropske države od njemačke vlasti, ali su ih zamijenili sovjetskim satelitskim državama. Nakon završetka rata, sovjetske snage izvršile su nekoliko ratnih zločina protiv njemačkih civila. Njemački grad Königsberg etnički je očišćen od 300.000 Nijemaca te preimenovan u Kalinjingrad i pripojen Rusiji. Pri tome desili su se razni ratni zločini, kao što je pokolj u Nemmersdorfu u kojem je ubijeno na desetke njemačkih civila, među njima i žena. Grad Demmin, sa svojom historijskom jezgrom je zapaljen, a sovjetske snage dopustile su mještanima da ga ugase tek nakon što je gorio nekoliko uzastopnih dana. Dana 30. januara 1945, prilikom evakuacije njemačkih civila i ranjenih s baltičke luke Gdynia, sovjetska ratna mornarica je uz pomoć torpeda potopila brod Wilhelm Gustloff te je tako 9.343 osoba, uključujući i hiljade djece izgubilo živote. Nakon bitke za Berlin, sovjetske snage izvršile su masovnu pljačku trgovina, domova, ureda te krađu umjetnina i kulturnih djela. Prema nekim procjenama, i do milion umjetnina ukradeno je do 1948. Vršila su se i masovna silovanja: prema procjenama, samo u Berlinu silovano je između 95.000 i 130.000 žena, u rasponu starosti od 8 do 80 godina. U nekim slučajevima, i po deset sovjetskih vojnika izmjenjivalo se u silovanju jedne žene.
Jugoslavija Iako sovjetske snage nisu izvršile invaziju Jugoslavije, došli su na poziv kako bi pomogli Titovim partizanima u rubnim oslobodilačkim akcijama u Srbiji, poglavito u bitci za Beograd. Ipak, sovjetske snage vršile su pljačke i silovanja: zabilježen je 121 slučaj silovanja, od kojih je 111 uključivao i ubistvo, te 1.204 slučajeva pljačke mještana.
Kina SSSR je 1945. godine objavio rat Japanu i izvršio invaziju marionetske države Mandžukuo. Pri tome zabilježeni su slučajevi silovanja i pljačke mještana. Sovjetske snage zauzele su i južni Sahalin, koji je do tada bio dio Japana, te provodile rusifikaciju područja.
Mađarska desno|mini|250px|Sovjetski tenk na ulicama Budimpešte