thumb|upright=1.35|Položaj El-Andaluza i kršćanskih kraljevina u periodu oko 1000. godine, tokom vrhunca vladavine Almanzora
El-Andaluz (), poznat i kao Muslimanska Španija, bila je srednjovjekovna muslimanska teritorija i kulturno područje koje je tokom svog ranog periodu zauzimalo najveći dio Pirinejskog poluostrva, odnosno većinske dijelove današnjeg Portugala i Španije. Tokom svog teritorijalnog vrhunca, El-Andaluz je zauzimao sjeverozapadni dio Iberijskog poluostrva i dio današnje južne Francuske Septimanije (8. vijek) i gotovo tokom stoljeća (9. i 10. vijek) proširio svoju kontrolu s Fraxineta preko alpskih prolaza koji povezuju Italiju sa ostatkom Zapadne Evrope.Neki autori spominju bande koje su prodirale čak do sjevera, sve do Sankt Gallena, gdje su opljačkale manastir 939. godine. Cf. Ekkehard, Casus S. Galli, IV, 15 (pp. 137f); Lévi-Provençal (1950:60); Reinaud (1964:149f). Termin se uglavnom koristi za označavanje dijelova poluostrva kojim su upravljali muslimani tokom različitog perioda između 711. i 1492. godine iako su se granice El-Andaluza stalno mijenjale kako je uticaj kršćanske Rekonkviste"Para los autores árabes medievales, el término Al-Andalus designa la totalidad de las zonas conquistadas – siquiera temporalmente – por tropas arabo-musulmanas en territorios actualmente pertenecientes a Portugal, España y Francia" ("Za srednjovjekovne arapske autore, termin Al-Andalus označavao je sva područja koja su osvojile – čak i privremeno – arapsko-muslimanske trupe na teritorijama koje trenutno pripadaju Portugalu, Španiji i Francuskoj."), José Ángel García de Cortázar, V Semana de Estudios Medievales: Nájera, 1 al 5 de agosto de 1994, Gobierno de La Rioja, Instituto de Estudios Riojanos, 1995, p. 52. rastao a područje koje su muslimani kontrolisali postepeno smanjivao do područja na jugu poluostrva tj. današnje Andaluzije a na kraju i do površina na kojoj se prostirao tadašnji Granadski emirat.
Nakon Emevijskog osvajanja Španije, El-Andaluz, tada je u najvećoj mjeri bio podijeljen na pet administrativnih jedinica, koje su u velikoj mjeri teritorijalno odgovara današnjoj Andaluziji, Portugalu i Galiciji, Kastilji i Leonu, Navari, Aragónu, Grofoviji Barceloni i Septimaniji. Kao politički domen, El-Andaluz je periodično mijenjao svoj status pa je tako činio jednu od provincija Emevijskog halifata, padom Emevija proglašen je Kordopskim emiratom (oko 750. do 929) koji je potom prerastao u Kordobski halifat (929–1031) i na kraju bio halifat kraljevskog Taifa.
Tokom vladavine muslimana ovim područjem došlo je višeg stepena kulturne razmjene i saradnje između muslimana i kršćana. Kršćani i Jevreji koji su živjeli u islamskoj državi i bili pod njenom zaštitom podvrgnuti su džizji, dok je država s druge strane istima osigurala unutrašnju autonomiju u prakticiranju svoje religije i ponudila isti nivo zaštite od strane muslimanskih vladara.Lewis, Bernard. The Jews of Islam. PrincetMeyrick, Fredrick. The Doctrine of the Church of England on the Holy Communion. NJ: Princeton University Press, 1984. p. 14. "Pod vladajućim halifom (potomkom Muhameda - Božjeg poslanika na zemlji), Jevreji su uspjeli sačuvati svoje obrede i tradicije. Miran suživot doveo je do njihove ekonomske i društvene ekspanzije. Njihov status bio je status zimmija, nemuslimana koji su živjeli u zemlji kojom su upravljali muslimani. Jevreji su imali ograničenu autonomiju, ali puna prava da praktikuju svoju religiju, kao i punu zaštitu svojih muslimanskih vladara, ali to se nije dešavalo besplatno. Postojao je poseban porez nazvan džizja koji su Dhimmije morali platiti da bi primili ove beneficije. Porijeklom iz Kur'ana, navodi se da zimmije koje nisu platile ovaj porez trebaju ili preći na islam ili se suočiti sa smrtnom kaznom (Kur'an 9, 29). Ovaj porez, veći od poreza koji su muslimani morali plaćati, u nekoliko navrata je bio jedan od najvažnijih izvora prihoda za kraljevstvo. Džizja nije bila samo porez, već i simboličan izraz podređenosti (Lewis 14). „Uobičajena je zabluda da sveti rat znači da su muslimani svojim protivnicima dali izbor 'između islama i mača'. To je ponekad bio slučaj, ali samo kada su protivnici bili politeisti i idolopoklonici. Za Jevreje, kršćane i druge 'Ljude Knjige' postojala je treća mogućnost, mogli su postati 'zaštićena grupa', plaćajući porez ili danak muslimanima, ali uživajući unutrašnju autonomiju“ (Watt 144)
Tokom perioda Kordopskog halifata, El-Andaluz je bio svjetionik učenja a grad Córdoba, najveći u Evropi postao je jedan od vodećih kulturnih i ekonomskih centara širom Mediteranskog bazena, Evrope i islamskog svijeta. El-Andaluz je bio izvor mnogih dostignuća koja su doprinjela razvoju i napretku islamske i zapadnjačke nauke, uključujući značajan napredak u oblastima trigonometrije (Džabir ibn Aflan), astronomije (el-Zarkali), medicinskih operacija (El-Zahravi), farmakologije (Ibn Zuhr), agronomije (Ibn Bassal i Ebu Kajr) i mnogih drugih polja ljudskog djelovanja. El-Andaluz je postao glavni obrazovni centar za Evropu i područja oko Sredozemnog mora, kao i kanal za kulturnu i naučnu razmjenu između islamskog i kršćanskog svijeta.
Etimologija
Toponim El-Andaluz je prvi put potvrđen natpisima na kovanicama koje su 716. godine kovali novi vladari Pirinejskog poluostrva. Kovani novac, zvani dinari, sadržavali su naziv na latinskom i arapskom jeziku. Tradicionalno se pretpostavljalo da je etimologija naziva El-Andaluz izvedena iz imena Vandali iako se od 1980-tih godina ova pretpostavka osporava. Godine 1986., Joaquín Vallvé je predložio da je termin El-Andaluz iskrivljeni naziv termina Atlantida. Halm je 1989. godine termin El-Andaluz izvukao iz gotičkog termina landahlauts dok je Georg Bossong 2002. godine pretpostavio da je termin nastao iz predrimskog supstrata.
Historija
Pokrajina emevijskog halifata mini|lijevo|175px|Unutrašnjost Velike džamije u Córdobi sagrađene 742. godine. thumb|Širenje muslimanske države
Za vrijeme emevijskog halife El - Velida I, vojskovođa Tarik ibn Zijad predvodio je malobrojnu vojsku koja je 30. aprila 711. pristala na područje današnjeg Gibraltara. Nakon odlučne pobjede nad vizigotskim kraljem Španije Roderikom u bitci kod Guadalete 19. jula 711. godine, ovaj muslimanski vojskovođa, kojem se pridružio arapski guverner Ifrikije Musa ibn Nusajr, je tokom naredne sedmogodišnje vojne kampanje zavladao većinom vizigotskog kraljevstva, prešao Pirineje i zauzeo Septimaniju na jugu današnje Francuske.
Najveći dio Iberijskog poluostrva postao je dio Emevijskog halifata, pod imenom El-Andaluz. El-Andaluz je organizovana kao pokrajina podređena Ifrikiji, tako da je, prvih nekoliko decenija, guvernera ove pokrajine imenovao emir Ifrikije sa sjedištem u Kairuanu a ne halifa iz Damaska. Glavni grad pokrajine se nalazio u Kordobi sa prvobitnim značajnim prilivom muslimanskih doseljenika u grad. thumb|left|El-Andaluz tokom perioda oko 750. godine Mala vojska koju je predvodio Tarik u prvobitnom osvajanju sastojao se uglavnom od Berbera, dok su snage Muse ibn Nusajra bile sastavljene od Arapa i brojale su oko 12.000 vojnika. Berberski vojnici koji su bili pod komandom Tarika bili su smješteni u centru i na sjeveru poluostrva, kao i na području Pirineja, dok su se berberske snage naselili u svim dijelovima pokrajine. Vizigotskim lordovima koji su pristali da priznaju muslimansku suverenost nad tim područjem bilo je dozvoljeno da zadrže svoje feudalne posjede (posebno u Murciji, Galiciji i dolini rijeke Ebro). Ostali Vizigoti sklonili su se na područje kantabrijske visoravni, gdje su uspostavili Kraljevinu Asturiju.
Tokom 20-tih godina 8. vijaka vladari El-Andaluza su pokretali napade na Akvitaniju ali su u bitci kod Tuluza 721. godine poraženi od vojvode Akvitanije Ode Velikog. Abdul Rahman Al Ghafiqi poveo je ekspediciju na sjever preko zapadnih dijelova Pirineja i porazio akvitanskog vojvodu, koji je pozvao franačkog vođu Čarlsa Martela u pomoć, nudeći da se postavi pod Karolinški suverenitet. U bitci kod Poitiera 732. godine, vojska El-Andaluza poražena je od Čarlsa Martela. 734. godine Andalužani su pokrenuli napad na istok, zauzevši Avignon i Arles i veći dio Provanse, regije na jugoistoku današnje Francuske. Godine 737. vojska El-Andaluza je stigla do doline Rone, dosegnuvši područja na sjeveru čak do Burgundije. Karls Martel je uz pomoć Liutpranda, vladara Langobarda, napao Burgundiju i Provansu i preuzeo kontrolu nad tom teritorijom 739. godine.
Odnosi između Arapa i Berbera u El-Andaluzu bili su napeti u prvim godinama nakon osvajanja. Uveliko su nadmašili Arape u pokrajini, obaviljali su većinu borbi i imali općenito teže dužnosti u odnosu na Arape. Usljed takvih relacija 729. godine berberski komandant Munnus se pobunio i uspio je neko vrijeme održati pobunjeničku državu u Cerdaniji.
Godine 740. pobuna Berbera izbila je na području Magreba. Da bi ugušio pobunu, emevijski halifa Hišam poslao je veliku arapsku vojsku u Sjevernu Afriku. Međutim, veliku emevijsku vojsku porazili su berberski pobunjenici u bitci kod Bagdoura (područje današnjeg Maroka). Osjetivši povoljan trenutak i Berberi El-Andaluza su se pobunili, svrgavši svoje arapske komandante osnovali su veliku pobunjeničku vojsku i krenuli prema centrima Toleda, Kordobe i Algecira.
Balj Bishr je 741. godine je poveo odred od oko 10.000 arapskih vojnika preko Gibraltarskog tjesnaca. Arapski guverner El-Andaluza, pridružio se tim snagama koje su razbile berberske pobunjenike u seriji žestokih borbi vođenih tokom 742. Međutim, nakon te pobjede izbili su sukobi u redovima pobjednika, između sirijskih komandanata i Andalužana. Iako su Sirijci u tom sukobu, u bitci kod Aqua Portorija 742. godine pobijedili Andalužane bilo ih je premalo da bi svoju vlast nametnuli pokrajini.
Sukob između dvije frakcije muslimana se nastavio i 743. godine, kada je Abul-Khaar al-lusām, novi guverner El-Andaluza, rasporedio Sirijce na pokrajinskim posjedima Andaluza. Dolazak Sirijaca znatno je povećao arapski element na Iberijskom poluostrvu i pomogao da se ojača muslimansko vladanje jugom. Međutim, u isto vrijeme, nevoljni da budu vođeni i da imaju vlast iznad sebe, sirijski vojnici su nastavili sa održavanjem feudalne anarhije, što je ozbiljno destabilizovalo autoritet guvernera El-Andaluza.
Druga značajna posljedica pobune bila je ekspanzija Kraljevine Asturije, koja je do sada bila ograničena na enklave u kantabrijskim planinama. Nakon što su pobunjenički berberski garnizoni napustili sjeverne granične tvrđave, kršćanski kralj Asturije Alfonso I krenuo je s vojskom da odmah povrati kontrolu nad praznim tvrđavama brzo pridodavajući teritoriju severozapadnog dijela provincije Galicije i León svojoj mladoj kraljevini. Asturijci su evakuisali hrišćansko stanovništvo iz gradova i sela Galicijsko-leonske nizije, stvarajući praznu tampon zonu u dolini rijeke Douro. Ova novo ispražnjena i uspostavljena granica ostala je otprilike nepromijenjena narednih nekoliko stoljeća kao granica između kršćanskog sjevera i islamskog juga. Između ove granice i njenog centra na jugu, država El-Andaluz je imala tri velike marke: Donja marka (glavni grad u Meridi, kasnije Badajoz), Srednja marka (sa Toledom kao glavnim gradom) i Gornja marka (sa centrom u Zaragozi).
Međusobne sukobe između muslimana El-Andaluza iskoristili su i Franci, pod vođstvom Pipina Malog i 752. godine napali strateški važnu teritoriju Septimanije. Osim povratka izgubljene teritorije Franci su se nadali da će osvajanjem te teritorije usporiti napredovanje muslimanske vojske i smanjiti broj upada na teritoriju koju su kontrolisali. Poslije duge opsade, posljednje muslimansko uporište tvrđava Narbonna, konačno je palo u ruke Franaka 759. godine čime je El-Andaluz ograničen na sjeveru Pirinejima.