Područje Visokog bilo je naseljeno od 5. milenijuma p. n. e, dok je Okolište reprezentativni primjer Butmirske kulture, i jedno od najvećihMüller 2006; Hofmann et al. 2007, 195–200 neolitskih naselja u jugoistočnoj Evropi. Visočka dolina bila je rani centar srednjovjekovne države Bosne. U Milima je bilo bansko sjedište i centar državnog života, gdje se održavao stanak, te krunidbeno mjesto prvog bosanskog kralja Tvrtka Kotromanića. Stari grad Visoki koji se nalazi na brdu Visočica je bio politički važna tvrđavaPavao Anđelić (Doba stare bosanske države, Visoko i okolina kroz historiju 1, Visoko 1984, 105), a njegovo podgrađe Podvisoki je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području Bosne.Pavao Anđelić, Srednji vijek – Doba stare bosanske države, "Visoko i okolina kroz historiju I, Visoko 1984, 160-162 U prvoj polovini 14. stoljeća, je u obližnjim Moštrima bila kuća krstjana.
Od srednjovjekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik Ajas-pašaŠabanović, "Dvije najstarije vakufname u Bosni", 35. 11. novembra 1911, u zadnjim godinama Austrougarske uprave, grad je skoro potpuno izgorio u požaru koji je slučajno započet. Prije rata u Bosni i Hercegovini Visoko je najveći izvoznik tekstila i kože u Jugoslaviji, dok su danas nosioci privrednog razvoja i dalje kožarsko-tekstilna industrija, ali i auto-industrijska. Od 2006. Visoko posjećuju desetine hiljada turista zbog tvrdnji Semira Osmanagića da u Visokom postoje pradavne piramide. Prahistorija
U visočkom bazenu u kasnom neolitu razvila se gusta mreža naselja kakanjske i butmirske kulturne grupe, koncentrirana ponajviše uz doline rijeka Bosne i Fojnice. Dosadašnjim istraživanjima u samom bazenu i njegovim bočnim dolinama evidentirano je oko petnaest srednjoneolitskih i kasnoneolitskih lokaliteta, među kojima se izdvajaju Okolište, Donje Moštre, Arnautovići, Zbilje, Ginje, Dvor, Čifluk i Hadžići.
Najznačajniji među tim lokalitetima jest Okolište, smješteno na pleistocenskoj riječnoj terasi u sjevernom dijelu visočkog bazena. Površina naselja iznosila je približno 7,5 hektara, a debljina kulturnih slojeva dosezala je do tri metra, što ga čini ne samo najvećim poznatim neolitskim naseljem u visočkom bazenu nego i jednim od najvećih lokaliteta butmirske kulture uopće. Istraživanja upućuju na to da druga butmirska naselja u pravilu nisu prelazila 3,5 hektara, pa se Okolište tumači kao središnje naselje u hijerarhijski organiziranom naseljenskom sistemu centralne Bosne.
Geomagnetska prospekcija i arheološka iskopavanja, koja se na Okolištu sistematski provode od 2002. u saradnji Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, Rimsko-germanske komisije u Frankfurtu i Univerziteta u Kielu, pokazala su da je naselje bilo planski organizirano. U više istraženih sektora utvrđeni su nizovi paralelno postavljenih kuća, među kojima su registrirani i ostaci spaljenih objekata, kao i tragovi neizgorjelih kuća iz različitih građevinskih faza. Najbolje istražene kuće bile su pravougaone osnove, približnih dimenzija 4 × 10 m, s unutrašnjom podjelom na više prostorija.
Naselje je bilo i utvrđeno. Oko ranih faza Okolišta postojao je sistem opkopa, podignut približno oko 5200/5100. p. n. e. i obnavljan najmanje dvaput do oko 4900. p. n. e. Istraživanja su pokazala da je vanjski opkop stariji od unutrašnjeg, što se tumači kao znak da je naselje već u ranoj fazi smanjeno s približno 7,5 na oko 5,6 hektara. U kasnijem razvoju njegova površina dodatno se smanjila, pa je oko 4500. p. n. e. obuhvatala oko 1,2 hektara.
Na osnovu rezultata iskopavanja i geomagnetskih snimanja procijenjeno je da je u ranijoj fazi Okolišta istovremeno postojalo oko 200 kuća, što uz pretpostavku od pet članova po domaćinstvu daje približno hiljadu stanovnika. Ako se slična gustina izgradnje projicira i na druga kasnoneolitska naselja visočkog bazena, ukupno stanovništvo tog prostora moglo je iznositi oko 3.500 ljudi, odnosno oko 32 stanovnika po km². Takva koncentracija stanovništva ubraja visočki bazen među gušće naseljene neolitske prostore u ovom dijelu jugoistočne Evrope.
Analize pokretnog arheološkog materijala, keramike, životinjskih kostiju i ugljeniziranih biljnih ostataka pokazuju da je privreda neolitskih zajednica u visočkom bazenu počivala na kombinaciji zemljoradnje i stočarstva, pri čemu je govedarstvo imalo posebno važno mjesto. Istovremeno, promjene u veličini naselja, rasporedu kuća i širenju manjih lokaliteta na rubovima bazena ukazuju na dugotrajan proces preoblikovanja naseljenskog sistema tokom kasnog neolita.
U novijoj literaturi Okolište se razmatra i kao važan primjer društvene diferencijacije u neolitskim zajednicama centralne Bosne. Pojedini autori povezuju kasnije smanjenje naselja i dugotrajni pad njegove važnosti s unutrašnjim društvenim napetostima i nejednakim pristupom ključnim resursima.
Zbog svojih naučnih, kulturno-historijskih i dokumentarnih vrijednosti, prahistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.
Metalno doba Kontinuitet naseljenosti na području današnjeg Visokog nastavljen je i tokom bronzanog i željeznog doba. Arheološki nalazi pokazuju da se u tom razdoblju stanovništvo u većoj mjeri vezivalo za uzvišene i prirodno zaštićene položaje, odnosno za gradinska naselja, dok su plodna riječna polja i dalje ostala važna za privredu i komunikacije.
Na visočkom području iz željeznog doba poznat je veći broj nalazišta i gradinskih položaja, među kojima se u literaturi navode Hadžići, brdo Gradina, Kopači, Malo Čajno, Zbilje, Mokronoge, Vratnica i Porječani. Ovi lokaliteti pripadaju širem kulturnom prostoru srednje Bosne, koji se u arheologiji najčešće povezuje sa srednjobosanskom kulturnom grupom bronzanog i željeznog doba. U kasnijoj historiografskoj i arheološkoj tradiciji taj se prostor obično dovodi u vezu s ilirskim Dezidijatima, premda savremena nauka upozorava da se etnički identiteti iz antičkih pisanih izvora ne mogu jednostavno projicirati na cijelo prethistorijsko razdoblje.
Posebno važan nalaz predstavlja nekropola Vratnica-Gornji Skladovi kod Visokog. Riječ je o zajedničkoj inhumacijskoj grobnici s ostacima većeg broja muškaraca, koja se u stručnoj literaturi najčešće tumači kao grobna cjelina ratnika poginulih u oružanom sukobu. U grobnici su pronađeni željezni vrhovi kopalja, ulomci kratkih mačeva i noževa, kao i skromniji grobni prilozi poput fibula, igala, dugmadi, prstenja, perli, keramike i životinjskih kostiju. Na osnovu objavljenih analiza grobnica se uglavnom datira u mlađe željezno doba, najčešće u drugu polovinu ili kraj 4. stoljeća p. n. e, i ubraja se među najznačajnije nalaze te vrste u visočko-brežanskoj podregiji.
Za željezno doba važna je i gradina Gradac u Gunjačama, na području Mokronoga. Taj lokalitet pripada grupi utvrđenih uzvisinskih naselja koja su imala nadzor nad okolnim plodnim zemljištem i komunikacijama, a u literaturi se navodi da je mokronoška gradina imala približne dimenzije oko 300 × 100 metara. Mreža takvih gradina na prostoru Visokog i šire srednje Bosne upućuje na dobro organiziran sistem naseljenosti u kojem su prirodno zaštićeni položaji imali istaknutu odbrambenu i nadzornu ulogu.
Iako je na području Visokog evidentiran veći broj lokaliteta iz metalnog doba, mnogi od njih nisu sistematski istraženi, pa su dosadašnja saznanja u znatnoj mjeri zasnovana na starijim zaštitnim iskopavanjima, površinskim nalazima i naknadnim reinterpretacijama. Uprkos tome, raspored gradina i nekropola pokazuje da je visočki kraj tokom metalnog doba predstavljao važan dio kulturnog i naseljenskog prostora srednje Bosne.
Antički period Visočko područje ušlo je u antičko razdoblje nakon uspostave rimske vlasti nad srednjom Bosnom u vrijeme završnih Augustovih osvajanja Ilirika i potom je, uz prekid izazvan Velikim ilirskim ustankom od 6. do 9. n. e, ostalo u sastavu rimske države sve do kasne antike. U rimsko doba visočki kraj pripadao je prostoru intenzivne naseobinske i komunikacijske aktivnosti, posebno u širem području Moštra, koje je zbog svog položaja imalo važnu ulogu u povezivanju doline Bosne s pravcima prema Lepenici, Fojnici i Lašvi.
Najvažniji antički lokalitet na području Moštra jest naselje na lokalitetu Svibe, uz potok Zimašnicu. Prema dosadašnjim nalazima, riječ je o ravničarskom rimskom naseobinskom kompleksu površine oko 7 hektara, smještenom na nešto višem terenu zaštićenijem od poplava. Na lokalitetu su registrirani temelji zgrada, lomljeni i tesani kamen, malter, opeka, crijep, ulomci fresko-slikarstva, keramika provincijalne izrade te različiti metalni predmeti, što upućuje na razvijenu naseobinsku djelatnost i postojanje značajnije antičke aglomeracije. Ipak, zbog ograničenog obima istraživanja nije moguće precizno odrediti ni puni prostorni obuhvat ni tačan upravni status tog naselja.
Antička naseobinska djelatnost evidentirana je i na nešto sjevernijem lokalitetu Crkvina na širem području Mokronoga. Ondje su još krajem 19. vijeka uočeni ostaci antičkih objekata, a kasnija istraživanja potvrdila su postojanje substrukcija zgrada i obilja rimskog građevinskog materijala, uključujući opeku, crijep, tubuluse, ostatke suspenzura, ulomke kamenih arhitektonskih elemenata, novac i trosku. Tokom izgradnje objekata PIK-a "Sarajevo" 1967. veći dio lokaliteta je devastiran, ali su spašena dva novčića careva Trebonijana Gala i Galijena, kao i dobro očuvani kanelirani kameni stup koji se čuva u Zavičajnom muzeju u Visokom. Ivo Bojanovski je na Crkvini zabilježio i postojanje monumentalnijeg objekta s centralnim grijanjem (hypocaustum), koji je tumačio kao vjerovatni centar većeg gospodarskog imanja, odnosno ville rustice.
Na prisustvo rimskih građevina upućuju i nalazi s drugih lokaliteta u visočkom kraju. U Milama u Arnautovićima, ispod ostataka srednjovjekovne banske i kraljevske crkve, zapaženi su dijelovi starijeg zida i fragmenti rimskog krovnog crijepa, što ukazuje na antički sloj i kontinuitet korištenja prostora. Slično tome, i na lokalitetu Visoki na Visočici zabilježeni su stariji ilirski i rimski tragovi ispod srednjovjekovnih slojeva, što pokazuje dugotrajnu stratešku važnost tog uzvišenja u kontroli doline Bosne.
Na lokalitetu Gradina u Seoči, na uzvišenju zvanom Veliki grad, još je Vjenceslav Radimski krajem 19. vijeka uočio ruševine manje rimske utvrde, a Ivo Bojanovski ih je kasnije interpretirao kao kastel sa stražarnicom. Položaj tog objekta, s pogledom prema dolini Bosne i pravcu Radovlja, ukazuje na njegovu moguću ulogu u nadzoru lokalnih komunikacija. Tragovi antičke naseobinske djelatnosti utvrđeni su i na lokalitetima Gradac u Gunjačama, Omejak kod Maurovića, gdje su pronađeni substrukcije, opeke, tragovi hipokausta i troska, te na Raskršću kod Maurovića-Rizvića, gdje su registrirani temelji rimske zgrade s brojnim ulomcima krovne opeke.
Arheološki nalazi potvrđuju da je šire područje Moštra u rimsko doba predstavljalo saobraćajno čvorište. Kroz njega su prolazili pravci koji su povezivali sarajevsko polje i srednju Bosnu s rudnim i privrednim područjima centralne Bosne, dok su plodne ravnice uz Bosnu pogodovale razvoju poljoprivrede. U takvom okruženju razvila se šira antička naseobinska aglomeracija, čiji su pojedini dijelovi danas poznati samo fragmentarno zbog višestoljetnog razaranja, pregradnji i zemljoradničkih radova.
Kasna antika na visočkom području, kao i u ostatku Bosne, obilježena je postupnim slabljenjem rimske uprave, nakon čega su uslijedile vlast istočnih Gota i potom kratkotrajna bizantska prevlast. Doseljavanjem Avara i Slavena u 6. i početkom 7. vijeka antičko razdoblje se završava, a prostor ulazi u rani srednji vijek.
Srednji vijek alt=|mini|Stari grad Visoki