mini|desno|Karta antičkih naselja i putova na području Bosne i Hercegovine Hedum je naselje ili kastel koje je evidentirano za najraniji antički period Srednje Bosne, na solinskom natpisu CIL III,3198b (p 2275, 2328,19) =CIL III, 10156b =ILJug I, 26315. Pojavljuje u obliku HE[…. ?]ASTEL[….?] DAESITIATIVM, koji se rekonstruira kao He(dum???) castellum Daesitiatium. Naselje je postojalo 19/20. god. n. e. kada je za vrijeme namjesništva Dolabele bila dovršena cesta koja je do njega dolazila iz Salone, prijestolnice rimske provincije Dalmacije.
Poslije Dolabele produžena je do Argentarije. Na Tabuli Peutingeriani je obilježena kao linija Salona – Argentaria. Vodila je trasom Salona (Solin) – Tilurio (Gardun kod Trilja) – Ad Libros (Bukova Gora) – In monte Bulsinio (Privala, Žbanica) – Bistue Vetus (Duvno) – Ad Matricem (Otinovci kod Kupresa) – Bistue Nova (Bugojno) – Stanecli (Sarajevsko polje) ... Argentaria (Srebrenica). Bila je duga 122 rimskih milja, odnosno dužine 183 km. Dolabela je ovu cestu počeo graditi kao vojničku cestu – via munita radi kontrole glavnog uporišta Dezitijata Castellum Hedum u blizini Breze, kao i nadzora ostalih usputnih područja u unutrašnjosti provincije. Hedum je postojao i u predrimsko vrijeme, u formi gradinskog naselja.
Osim solinskog natpisa više ne postoji nijedan jedini podatak koji bi se odnosio na ovaj dezitijatski kastel. Za sada se još uvijek nije poznata tačna ubikacija, pa se Hedum locira na više lokacija: južne oblasti Srednje Bosne (Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine): Artur Evans i Ivo Bojanovski ga smještaju „negdje oko Breze ili Kiseljaka“ Esad Pašalić i Carl Patsch navode „Breza ili njena okolina“ Ivo Paškvalin ga locira u Brezu Salmedin Mesihović ga smješta u naseobinski kompleks Zlatište – Debelo Brdo – Soukbunar (u Sarajevu) ili u širu zonu Višnjica – Podastinje - Kiseljak.
Hedum i Desnik Salmedin Mesihović je iznio teoriju kojom povezuje Hedum sa Desnikom, srednjovjekovnim naseljem u Bosni koji pominje Konstantin Porfirogenet, čija lokacija takođe nije utvrđena. Ako je Hedum nastavilo postojati i u toku antičkog perioda, onda je možda dočekao i naseljavanje Slavena, pa se u ranoj bosanskoj historiji pretvorio u srednjovjekovnu tvrđavu.
Reference
Kategorija:Bosna i Hercegovina u vrijeme Rimljana