thumb|250px|Vladimírska ikona Bogorodice, bizantijska ikona iz 12. vijeka, Tretjakovska galerija, Moskva Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Komnen i Angel jest doba bizantijske umjetnosti koje je labavo ograničeno na period 1081–1204, a ponekad se naziva i komnenskom renesansom.Norman Davies, Europe: A History, Oxford University Press, 1996, str. 333; ISBN 9780198201717. Krajem 12. vijeka porodica Angel došla je na bizantijsko prijestolje, što nije stvorilo temeljniji proboj na polju umjetnosti. Godine 1204. nakon Četvrtog krstaškog rata dinastija Angel bila je protjerana iz Konstantinopolja. Bizantijsko Carstvo nije de facto postojalo za vrijeme vladavine krstaša u Konstantinopolju sve do 1261, a Nikejsko Carstvo smatralo se njegovim glavnim nasljednikom, zahvaljujući čijoj inicijativi je i došlo do obnove carstva.
Historijski okvir i karakteristike bizantijske umjetnosti za vrijeme vladavine dinastije Komnen Makedonske bizantijske careve pratila je dinastija Komnen, počevši od vladavine Aleksija I Komnena 1081. Bizantija je u to vrijeme pretrpjela težak period raseljavanja stannovništva nakon poraza od Turaka u bici kod Mancikerta 1071. i posljedičnog gubitka Male Azije. Međutim, Komneni su carstvu donijeli stabilnost (1081–1185) i tokom 12. stoljeća njihova energična kampanja na vojnom, političkom i privrednom planu učinila je mnogo za obnavljanje bogatstva carstva. Nakon makedonske renesanse, koja je daleko manje utjecala na zidno slikarstvo i mozaike nego na minijature i skulpture od slonovače, dogodilo se zatišje u umjetničkom stvaralaštvu. Međutim, ubrzo dolazi do ponovnog pokretanja umjetničkih aktivnosti za vrijeme Komnenâ u 12. vijeku, a možda i malo ranije. Među dostignućima iz komnenskog razdoblja više ne nalazimo precizne kopije grčkih djela nego preispitivanje bizantijskog umjetničkog stila. Ljudsko lice, draperije i kompozicija u cjelini dosegli su savršenu ravnotežu koja je zahtijevala duge studije proporcije, ritma linija i volumena, snage izražavanja i silueta na običnoj pozadini. Ovo istraživanje je zasnovano na pažljivom proučavanju klasičnih modela, posebno skulpture. U njima kompozicija, kao u određenim pažljivo izvedenim arhitektonskim djelima iz tog razdoblja, otkriva mnoštvo primjena. Znanje i upotreba matematičke konstante zlatni rez dokazuje da su umjetnici uživali u naprednom teorijskom obrazovanju. Također, oni su uveli motive po uzoru na antičku grčku umjetnost – gola tijela u stojećem ili ležećem položaju kao u Raspeću ili Silasku u Limbo u mozaicima u manastiru Dafni. U mnogim spomenicima iz 11. i 12. vijeka često se mogu primijetiti pokušaji reprodukcije određenih grčkih motiva, nakon čega se koriste u kontekstu hrišćanske ikonografije.Cyril Mango, The Art of The Byzantine Empire, 312 – 1453, University of Toronto Press, Toronto, 1986, str. 210–217; ISBN 0-8020-6627-5
Bizantijski stil u umjetnosti nije bio statičan u kasnom komnenskom periodu u drugoj polovini 12. vijeka. Jedan od razloga bio je taj što se bizantijska umjetnost neprestano obnavljala podržavajući cijenjene ikonografije iz prošlosti. Prema mišljenju njemačko-američkog historičara bizantijske umjetnosti Ernsta Kitzingera, ovu umjetnost neprestano je hranilo i oživljavalo grčko-rimsko nasljeđe Bizantijuma, posebno rječito u likovima u živoj akciji, u trodimenzionalnoj tjelesnosti i u prostornim postavkama. U posljednjim decenijama 12. vijeka, bizantijska umjetnost ušla je u dinamičnu, pomalo linearnu fazu, što pokazuju zidne slike iz 1164. u crkvi svetog Pantelejmona u selu Gorno Nerezi, neki od mozaika u bazilici Monreale i zidne slike iz 1290-ih u crkvi svetog Georgija u Kurbinovu (pogledati galeriju), čiji se agitativni manir vidi i na ikoni Blagovijesti sa Sinajske gore. Ovu stilsku fazu slijedila je ona u kojoj je naglašena nova jednostavnost i mirna monumentalnost oblika i izraza, kao na zidnoj slici svetog Jovana u Bogorodičinoj crkvi manastira Studenica.The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, Helen C. Evans, William D. Wixom. Izdavač, Metropolitan Museum of Art, New York City, drugo izdanje, 1997, str. 255-256, 340, 448, 437
Slikarstvo Slikarstvo se već tipično manifestovalo u bizantijskoj umjetnosti, posebno u ikonografiji, koja je imala različite dizajne i oblike – od klasičnih ikona do mozaika ili fresaka. Međutim, iluminacija je i dalje imala svoju primjenu. Tematski, to su gotovo uvijek bile religijske teme – evanđeoski ciklusi ili teme iz Starog zavjeta. Nastavljen je kult Bogorodice, kao i ideje Strašnog suda, Majčinog sna, Deesis (molitva). Većina likova već ima uobičajeni prikaz, od kojeg autori ne odstupaju previše, ali se čak i na ovom području može primijetiti pomak. U 12. vijeku sazrijeva koncept bizantijskog stila crtanja glava, a prikaz portreta monarha također se razvija. Međutim, o nekim od ovih djela saznajemo samo iz pisanih izvora.
Ikonopis thumb|250px|ľijevo|Ikona Ljestvica božanskog uspona Jovana Klimaka, manastir svete Katarine, Sinaj, 12. vijek Ikonopisci za vrijeme vladavine dinastije Komnen nastavili su tradiciju iz prethodnog perioda.Charles Bayet. Byzatine Art. New York : Parkstone Press International, 2009. ISBN 978-1-78310-385-0. str. 48 – 49, 151. Razlika u crkvenoj doktrini povučena između obožavanja slika, koje je bilo zabranjeno kao idolopoklonstvo i štovanja ideje ili osobe koju su predstavljali često se gubila među laicima, od kojih su mnogi ikonama pripisivali čudesne moći.Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995, , str. 1-608 Slike svetaca razvijaju se uglavnom na drvenim pločama, koje su bile namijenjene ili za privatnu upotrebu ili za izradu ikonostasa (njihova upotreba kasnije se razvila, posebno u slavenskim zemljama). Tipična karakteristika slikanja ikona iz ovog perioda je osjećaj raskoši, koji se ogleda u izboru boja i suptilnosti. Novi način prikazivanja Bogorodice i Djeteta u bizantijskoj umjetnosti koji se pojavio u 11. i 12. vijeku odražava rastuću želju za neposrednijom i intimnijom religijom. Sličan trend primijećen je u umjetnosti zapadne Evrope otprilike u isto vrijeme. Tokom ovog perioda došlo je do velikog porasta štovanja Bogorodice. Ikone ove vrste, poznate kao Bogorodica saosjećanja, prikazuju Bogorodicu i Dijete kako pritiskaju obraze i nježno gledaju jedno u drugo. Općenito se smatralo da je izvor za ovaj humanizirani prikaz portret koji je prema tradiciji naslikao apostol Luka slijedeċi njegovu viziju Hristovog rođenja. Vjerovatno najpoznatija ikona iz tog vremena je Vladimírska ikona Bogorodice. Urađena je u Konstantinopolju početkom 12. vijeka, (približno 1131. godine), a carigradski patrijarh Luka Chrysoberg poslao ju je između 1131 - 36 na poklon velikom knezu Juraju Dolgorukom iz Kijeva. Premještena je u grad Suzdalj, a zatim u Vladimir 1185. godine. U Moskvu je prebačena 1480, gdje je krasila Uspensku katedralu u Kremlju. Danas se ova ikona čuva u Tretjakovskoj galeriji u ovom gradu. Smatra se svetom zaštitnicom Rusije i najštovanija je ikona u ovoj zemlji. Trenutna istraživanja potvrđuju da su (zbbg čestih intervencija i neophodnog prefarbavanja u prošlosti) samo lice i jedna dječija ruka originalni dijelovi ikone. Prepoznatljiva osobina iz vremena Komnena koja je uočljiva na Vladimirskoj ikoni je osjećaj koji Bogorodica izražava prislanjanjem tijela djeteta na njeno lice. Time ona pokazuje duboku nježnost, ali u isto vrijeme njezine oči označavaju duboku tugu.
Nisu sve ikone iz perioda Komnena došle iz Konstantinopolja. Solun, Atos, Sinaj i obnovljene radionice u Jerusalemu također su bili važni centri proizvodnje. Manastir svete Katarine na Sinaju u Egiptu i danas čuva brojne ikone iz ovog perioda. Jedna od najpoznatijih ikona je Ljestve do neba, koja je tematski zasnovana na djelu sirijskog monaha Jovana Klimaka iz 6. ili 7. vijeka. Još jedna važna sinajska ikona je Ikona Blagovijesti, koja potječe s kraja 12. vijeka i prikazuje dinamično prikazanog anđela koji dolazi s lijeve strane do Bogorodice. Tematski klasična ikona nosi mnoge inovativne komnenske elemente - složene detalje (anđeoska krila, zavjesa, zlokobni vrt, protok vode ili životinje), ali i dinamičan položaj likova (posebno anđela, čija vrlo grafička zavjesa od algi leluja na zračnoj struji).
Ikona Preobraženja u Louvre muzeju nastala je u mozaiku oko 1200. godine. Prenosna ikona dimenzija 50 x 35 cm nosi elemente krajnje finoće mozaika i koristi nekoliko materijala - mramor, lapis lazuli, vitraž, te pozlaćeni i posrebreni bakar. Čini se da se dizajn ikone sastoji od dva različita dijela - gornjeg, glomaznijeg monumentalnog dijela starijeg dizajna i donjeg, koji pokazuje gotovo ekspresionistički motiv.
Bizantijske ikone iz vremena vladavine Komnena dospjele su i do kulturno obližnje Venecije. Zlatni dio ikone koja prikazuje svetog Mihajla čuva se u riznici bazilike svetog Marka u Veneciji. Potječe s kraja 11. ili početka 12. vijeka. Pri njenoj izradi korištene su tradicionalne tehnike, poput tehnike kovanog zlata (repoussé) na caklini, ali sadrži i nove elemente poput cakline na fleksibilnom dijelu lima, koji krasi lice arhanđela. Uz to, u Veneciji postoji i ikona Ivana Hrišćanina, a poznata je i ikona Milostivog Hrista iz Berlina.
S ikonama nastalim za vrijeme latinske vladavine mogu se osjetiti neki zapadnjački utjecaji - lik sveca je naprimjer, predstavljen kao vitez u zapadnjačkom oklopu, koji nosi štit i okružen je scenama iz svog života, ali one ostaju u bizantijskoj umjetničkoj tradiciji (naprimjer, ikona svetog Georgija iz 13. vijeka).
Freske thumb|300px|desno|Oplakivanje Hrista, jedna od najpoznatijih freski u crkvi svetog Pantelejmona u Nerezima blizu Skoplja (1164), sa svojim jedinstvenim spojem visoke tragedije, nježne humanosti i domaćeg realizma, najavljuje dolazak Giottoa i drugih protorenesansnih italijanskih umjetnika. Počevši od 11. vijeka, izrada freski postaje sve češća, a kako je njihov broj rastao, tako je rastao i broj umjetnički vrijednijih djela. Razvoju izrade freski posebno su pomogli nedostatak sredstava za plaćanje izrade mozaika i nedostatak zanatlija izvan važnih umjetničkih središta poput Konstantinopolja ili Soluna. Stoga se fresko-ukras uglavnom koristio na selu. Rad s četkicom, za razliku od mozaika, omogućio je dramatičniji prikaz slikarskih tema. Freske su služile kao "kosmesis" (sveti ukras svetog mjesta). Tipični su veliki setovi mozaika koji se nalaze u kupolama i narteksima. U 12. vijeku dolazi do temeljne promjene u stilu - osjetljivost je značajna, pristup prikazanim svojstvima je drugačiji - naprimjer, Isusova čovječnost osjeća se više teološki nego psihološki.
Crkva svetog Pantelejmona u Nerezima (blizu Skoplja u Sjevernoj Makedoniji), koju je sagradio jedan od rođaka cara Manuela I 1164, pruža izvanredan primjer novih trendova u bizantijskoj umjetnosti. Budući da je crkva bila donacija carskoj porodici, umjetnici koji su doprinijeli njenom uljepšavanju bili su iz Konstantinopolja i imali su odgovarajući slikarski kvalitet. Dok je Skidanje s krsta narativno prikazano u rukopisima iz 11. vijeka, ovdje na zidnim ikonama dramatičnost predmeta poprima ljudski intenzitet. Izrazi lica imaju duboku ili tragičnu tugu. Bogorodica, izvorno predmet kontemplacije i mističnosti u homilijama (besjedama) monaha Jakuba iz Kokkinabafe, ponovo je predmet dirljive simpatije na mozaiku.
Lica uplakane Bogorodice i apostola Ivana obilježena bolom, držeći bespomoćno Hristovo tijelo, blijedost otirača na kojem počiva tijelo, plavo nebo prepuno lelujavih anđela, rastrgani Hristovi udovi predstavljaju čitav sastav Oplakivanja Hrista kod poznobizantijskih mozaika kao i na prethodnim freskama.