Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, koja se obično nazivala Socijalistička Bosna ili jednostavno Bosna, bila je jedna od šest konstitutivnih saveznih socijalističkih republika koje su činile Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju. Bila je to prethodnica današnje Bosne i Hercegovine, koja je postojala između 1945. i 1992, pod nizom različitih formalnih naziva.
Unutar Jugoslavije, Bosna i Hercegovina bila je jedinstvena federalna država bez dominantne etničke grupe, kao što je bio slučaj u drugim konstitutivnim državama, koje su sve bile i nacionalne države južnoslavenskih naroda. Upravljano je pod strogim uslovima sankcionisanog konsocijacionalizma, lokalno poznatog kao "etnički ključ" ili "nacionalni ključ", na osnovu ravnoteže političke zastupljenosti 3 najveće etničke grupe (Muslimani, Srbi i Hrvati).
Sarajevo je služilo kao glavni grad i ostalo je nakon proglašenja nezavisnosti. Svi nivoi vlasti bili su u isključivoj kontroli Saveza komunista Bosne i Hercegovine, bosanskohercegovačkog ogranka Saveza komunista Jugoslavije, sve do 20. decembra 1990. nakon prvih višestranačkih izbora, gdje vlast preuzimaju tkz. nacionalne stranke: Stranka demokratske akcije (SDA), Srpska demokratska stranka (SDS) i Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine (HDZ BiH).
Granice SR Bosne i Hercegovine bile su gotovo identične onoj kondominijumu Bosne i Hercegovine u periodu austro-ugarske vladavine koja je trajala do 1918. Te godine Bosna je postala dio Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i podijeljena na nekoliko banovina (regionalnih administrativnih jedinica), odnosno dijelovi Vrbaske, Drinske, Zetske i Primorske (kasnije Hrvatske) banovine. Uspostavom Narodne Republike ocrtane su njene moderne granice.
Svoj najveći industrijski procvat Bosna i Hercegovina je doživjela baš u ovom periodu. Zbog toga su se na njenom grbu nalazili fabrički dimnjaci kao simbol moderne Bosne i Hercegovine temeljene na industrijskom razvoju.
Naziv Naziv Demokratska Bosna i Hercegovina službeno je dobila na osnivačkoj skupštini Zemaljskog antifašističkog vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH) noći 25. i 26. novembra 1943. u Mrkonjić Gradu. Nosila je to ime sve do Trećeg zasjedanja ZAVNOBiH-a održanom od 26. do 28. aprila 1945. u oslobođenom Sarajevu gdje dobija ime Federalna Država Bosna i Hercegovina (ili samo Federalna Bosna i Hercegovina). Promjenom imena Demokratske Federativne Jugoslavije u Federativna Narodna Republika Jugoslavija 29. novembra 1945, kao i proglašenjem prvog Ustava FNRJ dva mjeseca kasnije u januaru, njene konstitutivne jedinice su također promijenile svoja imena. FD Bosna i Hercegovina je tako postala poznata kao Narodna Republika Bosna i Hercegovina.
Ovaj ustavni sistem (narodna demokratija) je trajao do novog jugoslavenskog ustava. Dana 7. aprila 1963. Jugoslavija je rekonstituisana kao Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija, a NR Bosna i Hercegovina, kao i ostale jugoslavenske republike, promijenila je ime u Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina
Nakon sticanja nezavisnosti, država je 8. aprila 1992. preimenovana u Republiku Bosnu i Hercegovinu. Nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma 14. decembra 1995. država postaje federalna parlamentarna direktorijska republika danas poznata kao Bosna i Hercegovina.
Historija
Pozadina Područje Bosne i Hercegovine je poslije završetka Prvog svjetskog rata, 29. oktobra 1918. osnivanjem Države Slovenaca, Hrvata i Srba, postalo dio nove južnoslavenske države. Od 1918. do 1924 područje je teritorijalno određeno kao pokrajina Bosna i Hercegovina, jedna od 7 pokrajina Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca. Nakon ujedinjenja, umjesto Narodne vlade formirane u državi Slovenaca, Hrvata i Srba, osnovana je Zemaljska vlada Bosne i Hercegovine, koja je imala manji broj resora. Kasnije je, umjesto Zemaljske vlade, osnovana Pokrajinska uprava za Bosnu i Hercegovinu, a njeno ukidanje je izvršeno u februaru 1923.TOKOVI ISTORIJE Časopis Instituta za noviju istoriju Srbije Politički život u BiH u to vrijeme obilježili su dva glavna događaja: socijalni i ekonomski nemiri zbog agrarne reforme 1918-1919, manifestirani kroz masovnu kolonizaciju i oduzimanje imovine,An International Symposium "South-Eastern Europe 1918–995" Serbian Land Reform and Colonization in 1918 te osnivanje nekoliko političkih stranaka koje su često mijenjale koalicije i saveze sa strankama u drugim jugoslavenskim područjima. Preovladavajući ideološki sukob jugoslavenske države bio je između hrvatskog regionalizma i srpskog centralizma, dok su etničke grupe iz Bosne i Hercegovine tome prilazile u zavisnosti od ukupne političke atmosfere. Iako je početna podjela zemlje na 33 oblasti izbrisala prisustvo tradicionalnih geografskih entiteta sa karte, napori bosanskohercegovačkih političara, kao što je Mehmed Spaho, osigurali su da se šest oblasti (Bihaćka, Mostarska, Sarajevska, Travnička, Tuzlanska i Vrbaska), koje su uklesane iz Bosne i Hercegovine, poklapaju sa šest sandžaka iz osmanskih vremena i u skladu s tradicionalnim granicama zemlje kao cjeline.
Uspostavljenje Kraljevine Jugoslavije 1929. donijelo je ponovno povlačenje granica u banovine koji su namjerno zaobilazile sve etničke i historijske linije. Nastavljaju se srpskohrvatske tenzije oko organizovanja jugoslavenske države, sa konceptom odvojene bosanske upravne teritorijalne jedinice koja je dobila malo ili nimalo pažnje. Sporazumom Cvetković-Maček iz 1939. kojim je stvorena Hrvatska banovina, praktički je podijelila Bosnu i Hercegovinu između Srbije i Hrvatske. Međutim, vanjske političke okolnosti prisilile su jugoslavenske političare da skrenu pažnju na rastuću prijetnju koju je predstavljala Nacistička Njemačka pod vođstvom Adolfa Hitlera. Međutim, taj period bio je obilježen početkom Drugog Svjetskog Rata već 1939. u Evropi, dok će Jugoslavija postati meta tek poslije 25. marta 1941, kada je pristupila trojnom paktu, ali ubrzo i izašla iz njega kada je izvršen državni udar. To je razbjesnilo Hitlera koji je obećao potpuno uništenje jugoslavenske države, koja je napadnuta 6. aprila 1941, čime počinje Aprilski rat.
Narodnooslobodilačka borba i nastanak
Ubrzo nakon što su nacističke snage osvojile Jugoslaviju, čitava Bosna i Hercegovina je stavljena pod kontrolu profašističke Nezavisne Države Hrvatske. Tokom rata, vlasti NDH su sistematski protjerivale i ubijala jevrejsko i srpsko stanovništvo. To je ponukalo mnoge Srbe da se pridruže četničkom pokretu, koji je osim početne borbe protiv okupatora, počeo da vrši zločine nad Bošnjacima, većinom u istočnoj Bosni.
Početkom 1941. Jugoslavenski komunisti su, sa Josipom Brozom Titom na čelu, organizovali multietnični pokret otpora nazvani partizani. Glavni štab Narodnoosolobodilačkih partizanskih odreda Bosne i Hercegovine na području Bosne i Hercegovine, formiran je 13. jula 1941. na sjednici Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu. Bio je potčinjen Vrhovnom štabu Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije (NOVJ). Osim borbe protiv nacističkih snaga, partizani su bili protivnici četnicima.
Od 1943. i Saveznici počinju podržavati partizane, a četnici od tada gube svaku vanjsku podršku. Nakon toga, partizani ostvaruju nekoliko vojnih uspjeha, i na kraju bivaju najuspješnija protivgerilska grupa koja će do kraja rata osloboditi čitavu Jugoslaviju.
Dana 25. novembra 1943. ZAVNOBiH je u Mrkonjić Gradu uspostavio Demokratsku Bosnu i Hercegovinu kao republiku unutar Demokratske Federativne Jugoslavije, sa historijskim granicama, koje su datirale još iz osmanskog doba, te se taj datum obilježava i dan danas kao Dan državnosti. U Jajcu, četiri dana kasnije, održano Drugo zasedanje AVNOJ-a, na kome su udareni temelji nove jugoslavenske države i taj datum se u SFRJ obilježavao kao Dan Republike. Još je važan datum i 27. juli Dan ustanka naroda BiH kada je 1941, oružanom akcijom u Drvaru, počeo ustanak protiv okupatora.
Bosna i Hercegovina u drugoj Jugoslaviji Nakon ulaska partizanskih trupa u Sarajevo 26. aprila 1945. sazvano je i treće zasjedanje ZAVNOBiH-a koje je bilo posljednje ratno i uopšte posljednje zasjedanje ovog tijela. Državna struktura Federalne Bosne i Hercegovine zaokružena je na tom zasjedanju. Tada je, najprije, odobren rad Prezidijuma ZAVNOBiH-a između dva zasjedanja, a zatim se ZAVNOBiH konstituisao u Privremenu Narodnu skupštinu Bosne i Hercegovine. Tada je, također, imenovana Narodna Vlada FD Bosne i Hercegovine.
Po AVNOJ-skim dogovorima i jugoslavenskim ustavima definisana je kao srpska, hrvatska i muslimanska (bošnjačka) zajednička teritorija. Nedjeljiva po principima historijskih činjenica postojanja bosanske teritorije definisana je kao jedna od 6 sastavnih federalnih jedinica socijalističke Jugoslavije pod nazivom Narodna Republika Bosna i Hercegovina, a kasnije Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina. Priznata je kao najrazličitija republika u okviru bivše Jugoslavije. Imala je svoju posebnost, jer je u svom sastavu imala tri glavna južnoslavenska naroda i ostale svoje građane. Josip Broz Tito je često naglašavao da je BiH nedjeljiva, te je jednom izjavio:
Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina je jedinstven dio historije Bosne i Hercegovine. Jugoslavenski komunistički slogan "bratstvo i jedinstvo" uistinu je ujedinio multietničku Bosnu i Hercegovinu i u njoj stvorio jedinstven sistem kulturne, socijalne, etničke i vjerske tolerancije. Zbog svog središnjeg geografskog položaja u sklopu Jugoslavenske federacije, poslijeratna Bosna i Hercegovina je označena kao osnova za razvijanje vojne odbrane. To je značilo veliku koncentraciju Jugoslavenske narodne armije i razvoj namjenske industrije. Nekoliko godina nakon završetka Drugog Svjetskog Rata kreće se sa obnovom i izgradnjom razorene zemlje, grade se nove željezničke pruge, ceste, tvornice i hidroelektrane. Dolazi do ubrzanog razvoja industrije, posebno, metalurške, namjenske, mašinske, prehrambene, tekstilne, proizvodnje lijekova, izgradnje elektro-energetskog sistema, hidrocentrala, novih gradova i tvornica, škola i visokoškolskih ustanova, bolnica, domova zdravlja, uspostava sistema zdravstvene i socijalne zaštite za cjelokupno stanovništvo. Čitav taj ubrzani privredni i prometni razvoj znači širenje postojećih gradova, te nastanak novih, kao i porast broja stanovnika u urbanim sredinama, te velike seobe iz ruralnih sredina. Važnost SR Bosne i Hercegovine u SFRJ i svijetu potvrđena je i izborom Sarajeva za domaćina Zimskih olimpijskih igara 1984. mini|225x225piksel|Most kod Jablanice, srušen tokom Bitke na Neretvi
Politika Iako se smatrala političkim zaostalom u SFRJ, tokom većeg dijela 50-ih i 60-ih godina, 70-te su doživjele uspon jake bosanske političke elite. Dok su radili u komunističkom sistemu, političari poput Džemala Bijedića, Branka Mikulića i Hamdije Pozderca jačali su i štitili suverenitet Bosne i Hercegovine. Njihovi napori su se pokazali ključnim tokom turbulentnog perioda nakon Titove smrti 1980, a danas se smatraju jednim od ranih koraka ka bosanskohercegovačkoj nezavisnosti. Međutim, republika je jedva izbjegla sve više nacionalističku klimu tog vremena, neozlijeđena.
Nakon Titove smrti, rastuće nacionalističke ideje, prvenstveno zapažene u Srpskoj akademiji nauke i umjetnosti (SANU), izvršile su pritisak na BiH da se pozabavi optužbama o rastućem nacionalizmu u sopstvenom društvu. Jedan od najkontroverznijih događaja, koji je bosanskohercegovačko političko rukovodstvo pogodilo, bio je Sarajevski proces 1983. u kojem je, pod značajnim pritiskom političkog vrha Srbije, bosanskohercegovačka politička elita iskoristila svoj uticaj kako bi osigurala osuđujuće presude za nekoliko muslimana nacionalista, kao vrstu političke žrtve za sticanje političkih poena u borbi protiv srpskih nacionalista.