Bosna i Hercegovina u Kraljevini Jugoslaviji obuhvata period od završetka Prvog svjetskog rata i raspada Austro-Ugarske 1918. do sloma Kraljevine Jugoslavije u Aprilskom ratu 1941. Nakon kratkog perioda u sastavu Države Slovenaca, Hrvata i Srba, Bosna i Hercegovina je 1. decembra 1918. ušla u zajedničku južnoslavensku monarhiju, Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, koja je 1929. preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju.
thumb|right|upright=1.25|alt=Tramvaj prolazi pored Vijećnice u Sarajevu 1938. godine.|Sarajevo 1938. godine. Tramvaj prolazi pored Vijećnice na uskotračnoj gradskoj pruzi.
Državnopravni i upravni položaj Bosne i Hercegovine tokom međuratnog perioda više puta se mijenjao. U prvim godinama nove države zadržala je posebnu zemaljsku upravu i dotadašnji teritorijalni okvir. Nakon Vidovdanskog ustava njen teritorij je organiziran u šest oblasti koje su zajedno ostale unutar dotadašnjih granica Bosne i Hercegovine. Uvođenjem Šestojanuarske diktature 1929. taj je teritorijalni okvir napušten, a Bosna i Hercegovina razdijeljena je između Vrbaske, Drinske, Primorske i Zetske banovine. Sporazumom Cvetković-Maček 1939. trinaest bosanskohercegovačkih kotara uključeno je u Banovinu Hrvatsku, dok konačno državno preuređenje nije provedeno prije sloma Kraljevine 1941.
Politički život obilježavali su sporovi o centralističkom, federalističkom i autonomističkom uređenju države te promjenjivi odnosi među političkim strankama. Jugoslavenska muslimanska organizacija (JMO), tokom najvećeg dijela međuratnog perioda najutjecajnija politička organizacija među muslimanskim stanovništvom Bosne i Hercegovine, djelovala je i kao opoziciona stranka i kao učesnica državnih vlada. Značajnu ulogu imali su i Hrvatska seljačka stranka, radikalske, demokratske i zemljoradničke stranke, kao i Komunistička partija Jugoslavije i radnički pokret.
Bosna i Hercegovina je između dva svjetska rata ostala izrazito agrarno društvo. Broj stanovnika porastao je sa 1.890.440 na popisu 1921. na 2.323.555 na popisu 1931, dok su urbanizacija i industrijalizacija napredovale sporo i neujednačeno. Rudarstvo, metalurgija, šumarstvo i drvna industrija bili su važna središta industrijskog razvoja, ali je velika većina stanovništva i dalje živjela na selu i bila vezana za poljoprivredu. Obrazovni razvoj ograničavali su visoka nepismenost i nedovoljno razvijena mreža obrazovnih ustanova, a Bosna i Hercegovina u ovom periodu nije imala univerzitet.
Prijelaz u novu državu (1918–1921)
Narodno vijeće i prijenos vlasti
Raspad austrougarskog državnog sistema u jesen 1918. doveo je do stvaranja novih političkih organa na južnoslavenskim područjima Monarhije. U Sarajevu je 20. oktobra 1918. osnovan Glavni odbor Narodnog vijeća za Bosnu i Hercegovinu. Predstavnici Narodnog vijeća preuzeli su vlast od zemaljskog poglavara Stjepana Sarkotića 1. novembra, a Narodna vlada za Bosnu i Hercegovinu počela je djelovati 3. novembra 1918.
Nova vlast organizirala je lokalna narodna vijeća i preuzimala poslove dotadašnje austrougarske uprave. Bosna i Hercegovina se potom našla u sastavu Države Slovenaca, Hrvata i Srba. Ta država nije 1. decembra 1918. samo promijenila ime, nego je ujedinjenjem s Kraljevinom Srbijom nastala nova zajednička monarhija Srba, Hrvata i Slovenaca.
Upravni položaj Bosne i Hercegovine
U prvim godinama zajedničke države Bosna i Hercegovina nije imala status federalne ili autonomne jedinice, ali je zadržala niz obilježja posebnog upravnog područja. Narodnu vladu naslijedila je Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu, a na njenom području nastavili su važiti brojni propisi iz austrougarskog perioda. Prenošenje nadležnosti na centralne organe i pravna, upravna i privredna integracija u novu državu odvijali su se postepeno.
Takvo prijelazno uređenje omogućilo je da Bosna i Hercegovina do uspostavljanja novog ustavnog sistema ostane jedinstvena administrativno-teritorijalna cjelina, iako su se njene pokrajinske nadležnosti postepeno sužavale u korist centralne uprave.
Agrarna reforma i sigurnosne prilike
Jedno od najvažnijih društvenih i političkih pitanja neposredno nakon rata bila je agrarna reforma. Prethodne odredbe za pripremu agrarne reforme iz februara 1919. pokrenule su ukidanje preostalih kmetskih odnosa i promjenu vlasničkih odnosa nad zemljom. Pitanja prijenosa zemlje, obeštećenja ranijih vlasnika i načina provođenja reforme postala su važan predmet političkih sukoba.
Prijelaz vlasti odvijao se u nestabilnim sigurnosnim prilikama. Povlačenje i raspad dijelova austrougarskog vojnog i policijskog aparata, povratak vojnika, agrarni sukobi i djelovanje različitih naoružanih grupa pratili su pljačka, samovolja i drugi oblici nasilja u više krajeva Bosne i Hercegovine.
Omerović razlikuje represivne mjere novih državnih organa, uključujući cenzuru, politički nadzor i ograničavanje pojedinih sloboda, od lokalnih zloupotreba i nasilja nastalih u uslovima slabe kontrole i sigurnosne nestabilnosti.
Političko organiziranje i izbori 1920.
Stranački život intenzivnije se razvijao tokom 1919. i 1920. Političke organizacije razlikovale su se prema stavovima o državnom uređenju, agrarnoj reformi, nacionalnim pitanjima i odnosu prema centralnoj vlasti. Pored radikalskih, demokratskih, zemljoradničkih, socijalističkih i komunističkih organizacija, značajan politički prostor zauzele su stranke čija se izborna baza u velikoj mjeri oslanjala na pojedine vjerske i nacionalne zajednice.
Jugoslavenska muslimanska organizacija osnovana je u Sarajevu 16. februara 1919. Njen prvi predsjednik bio je tuzlanski muftija Ibrahim Maglajlić, dok je Mehmed Spaho ubrzo postao jedan od vodećih političara stranke. JMO je u svojoj ranoj politici posebno isticala imovinska i agrarna pitanja, vjersko-prosvjetne interese muslimanskog stanovništva i položaj Bosne i Hercegovine u novoj državi.
Na izborima za Ustavotvornu skupštinu 28. novembra 1920. JMO je osvojila 24 poslanička mandata i postala najuspješnija pojedinačna politička organizacija na području Bosne i Hercegovine. Značajnu podršku ostvarile su i druge zemljoradničke, radikalske, hrvatske i komunističke liste.
Vidovdanski poredak (1921–1929)
Vidovdanski ustav i član 135.
Vidovdanski ustav usvojen je 28. juna 1921. i novu monarhiju uredio kao centraliziranu državu. JMO je podršku ustavu povezala s pregovorima s vladom o položaju Bosne i Hercegovine, agrarnim pitanjima i interesima muslimanskih vjerskih i prosvjetnih ustanova.
Za Bosnu i Hercegovinu poseban značaj imao je član 135. Ustava. Njime je određeno da se pri uspostavljanju oblasti Bosna i Hercegovina razdijeli unutar svojih tadašnjih granica, pri čemu su dotadašnji okruzi privremeno tretirani kao oblasti. Odredba nije Bosni i Hercegovini davala političku autonomiju niti je njene granice činila apsolutno nepromjenjivim, jer je pod određenim uslovima omogućavala naknadno izdvajanje pojedinih općina ili srezova i njihovo priključenje drugim oblastima.
Uloga Mehmeda Spahe u ovom procesu bila je značajna, ali je posebno rješenje za Bosnu i Hercegovinu bilo rezultat političkih pregovora vlade s poslaničkim klubom JMO, a ne djelovanja jednog političara.
Oblastna podjela i ukidanje pokrajinske uprave
Uredbom o podjeli države na oblasti iz 1922. teritorij Bosne i Hercegovine organiziran je u šest oblasti: Bihaćku, Mostarsku, Sarajevsku, Travničku, Tuzlansku i Vrbasku. Oblasti nisu činile jedinstvenu političko-upravnu jedinicu, ali su zajedno ostale unutar dotadašnjeg teritorijalnog okvira Bosne i Hercegovine.
alt=Karta oblasti Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca od 1922. do 1929.|desno|mini|Oblastna podjela Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1922–1929. Na području Bosne i Hercegovine formirane su Bihaćka, Vrbaska, Travnička, Tuzlanska, Sarajevska i Mostarska oblast.
Uspostavljanje oblasti nije istovremeno značilo trenutni prestanak svih pokrajinskih institucija. Poslovi Pokrajinske uprave postepeno su prenošeni na nove organe, dok je pravna unifikacija države trajala znatno duže. Pojedini bosanskohercegovački propisi iz austrougarskog perioda nastavili su se primjenjivati i nakon ukidanja pokrajinske uprave.
JMO, Mehmed Spaho i koalicijska politika
Podrška Vidovdanskom ustavu izazvala je neslaganja unutar JMO o daljem odnosu prema centralnoj vlasti. Mehmed Spaho se početkom 1920-ih profilirao kao vodeći političar stranke, a izborni uspjesi JMO učvrstili su njegov položaj.
thumb|left|upright=0.8|alt=Portret Mehmeda Spahe.|Mehmed Spaho, vodeći političar Jugoslavenske muslimanske organizacije tokom većeg dijela međuratnog perioda.
JMO tokom 1920-ih nije imala nepromjenjiv odnos prema centralnim vladama. Djelovala je i kao opoziciona stranka i kao partner u parlamentarnim sporazumima. Nakon izbora 1923. učestvovala je, zajedno s Hrvatskom republikanskom seljačkom strankom i Slovenskom ljudskom strankom, u Federalističkom bloku koji je tražio izmjene centralističkog ustavnog sistema. Kasnije je ulazila u druge opozicione kombinacije, ali i ponovo učestvovala u vlasti.
Koalicijska politika JMO stoga se ne može jednostavno opisati ni kao stalna podrška centralizmu ni kao neprekidna federalistička opozicija.
Lokalna samouprava i kriza parlamentarizma
Opći općinski izbori u Bosni i Hercegovini godinama su odgađani. Održani su tek u oktobru 1928, pri čemu je zbog nepostojanja jedinstvenog novog zakonskog sistema lokalne samouprave bilo potrebno ponovno objaviti i prilagoditi dio ranijeg bosanskohercegovačkog općinskog zakonodavstva.
Parlamentarni sistem je istovremeno ulazio u sve dublju krizu. U Narodnoj skupštini u Beogradu 20. juna 1928. radikalski poslanik Puniša Račić pucao je na poslanike Hrvatske seljačke stranke, pri čemu su Pavle Radić i Đuro Basariček ubijeni, a Stjepan Radić teško ranjen. Radić je kasnije umro od posljedica ranjavanja. Kriza koja je uslijedila bila je neposredna politička prethodnica ukidanja parlamentarnog poretka početkom 1929.
Šestojanuarska diktatura (1929–1935)
Banovinska podjela
Kralj Aleksandar I je 6. januara 1929. ukinuo Vidovdanski ustav, raspustio Narodnu skupštinu i uspostavio kraljevsku diktaturu. Političke stranke izgubile su mogućnost legalnog djelovanja. U oktobru iste godine država je preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju i reorganizirana u devet banovina, u sklopu politike integralnog jugoslavenstva.
thumb|right|upright=1.4|alt=Karta banovina Kraljevine Jugoslavije od 1929. do 1939.|Banovinska podjela Kraljevine Jugoslavije 1929–1939. Teritorij Bosne i Hercegovine bio je podijeljen između Vrbaske, Drinske, Primorske i Zetske banovine.
Teritorij Bosne i Hercegovine podijeljen je između Vrbaske, Drinske, Primorske i Zetske banovine. Time je napušten teritorijalni okvir koji je, uprkos podjeli na šest oblasti, bio zadržan nakon 1922.
Nova podjela bila je dio šireg napuštanja historijskih pokrajinskih jedinica u korist banovina čija imena i granice nisu trebali neposredno slijediti ranije pokrajinske identitete.
Politički život pod diktaturom
JMO je, kao i druge stranke, nakon 6. januara izgubila mogućnost legalnog djelovanja. Njeno vodstvo u početnoj fazi diktature nije organiziralo aktivni ilegalni otpor, nego je uglavnom zauzelo pasivan i oprezan stav prema režimu. Mehmed Spaho održavao je političke kontakte, ali se otvorenija opoziciona aktivnost razvila tek početkom 1930-ih.
Oktroiranim ustavom iz 1931. obnovljen je formalni predstavnički poredak, ali bez povratka slobodnom višestranačkom parlamentarizmu. Kralj je zadržao široka ovlaštenja, dok su političko organiziranje i izborni proces ostali pod snažnim ograničenjima režima.
Islamska vjerska zajednica
Režim je 1930. proveo reorganizaciju Islamske vjerske zajednice na nivou Kraljevine. Sjedište reisul-uleme premješteno je iz Sarajeva u Beograd, centralne vlasti dobile su veći utjecaj na imenovanje vrhovnih vjerskih funkcionera, a nadzor nad vakufskim i drugim poslovima zajednice pojačan je.