thumb|200px|desno|Tetra evanđelje sa prikazom Posljednje večere s tekstom na grčkom i latinskom jeziku. Bizantijski iluminirani rukopisi bio je veoma popularan oblik ukrašavanja knjiga širom Bizantijskog Carstva, koji su rađeni u manastirima, a drugi u carskim ili komercijalnim radionicama. Vjerske slike ili ikone rađene su u bizantijskoj umjetnosti u raznim medijima: mozaici, slike, male statue i iluminirani rukopisi.Byzantine Art, Robin Cormack, Oxford University Press, objavljena 2000., , str. 207-215 U manastirima su proizvedeni brojni iluminirani rukopisi posvećeni religioznim djelima koristeći ilustracije za isticanje određenih dijelova teksta, kao naprimjer, mučeništvo svetaca, dok su drugi korišćeni u pobožne svrhe slične ikonama. Ove religiozne rukopise najviše su naručivali mecene i koristili su se za privatno bogosluženje, ali su također poklanjani crkvama za korištenje u vjerskim službama. Minijatura iz 12. stoljeća iz Skylitzeske hronike koja prikazuje cara Teofila i njegov dvor.
Nisu svi bizantijski iluminirani rukopisi bili vjerski tekstovi. Također, pisani su rukopisi na svjetovne teme koje su predstavljene u bizantijskoj carskoj hronici (npr. Madridski Skilica), medicinskim tekstovima kao što su Bečki dioskuridi i nekim rukopisima grčke verzije romana o Aleksandru Velikom. Pored većine rukopisa, na grčkom jeziku, postoje i rukopisi iz Sirijske crkve, kao što su Rabbula evanđelje, i armenski iluminirani rukopisi koji su bili pod velikim utjecajem bizantijske tradicije.
Bogato ukrašeni iluminirani rukopisi bili su manje zastupljeni u bizantijskom svijetu nego u zapadnom hrišćanstvu, vjerovatno zbog toga što je grčka elita uvijek mogla da čita vjerske i sekularne tekstove koji su bili pisani na grčkom jeziku. Upravo ovo često nije bio slučaj sa latinskim knjigama na Zapadu, pa je stoga ovaj stil bio rasprostranjeniji na Zapadu. Međutim, postoje primjeri, kako književni (uglavnom rani) tako i vjerski (uglavnom kasniji). Ova vrsta srednjovjekovnog bizantijskog slikarstva ostala je potpuno odvojena od monumentalne umjetnosti. Bizantijski ikonoklazam zaustavio je proizvodnju figuralne umjetnosti u iluminiranim rukopisima na mnogo desetljeća, što je rezultiralo uništenjem ili oštećivanjem mnogih postojećih primjera. Sve zajedno, poznato je da postoji približno 40.000 bizantijskih iluminiranih rukopisa kao i onih koji nisu iluminirani.
Bizantijska iluminacija za vrijeme vladavine Justinijanove i Heraklijeve dinastije
thumb|250px|lijevo|Rabbula evanđelje, Uzašašće Hristovo thumb|250px|desno| Bečki dioskuridi , rukopis naučnog rada De Materia Medica Pedanije Dioskoridea, crtež divlje kupine. Bizantinci su uživali u umjetničkim knjigama i poznavali su tehnike rukopisnog slikanja, koje su kultivisali sa istrajnošću i talentom tokom cjelokupnog postojanja Bizantijskog Carstva. Početak ove umjetnosti, koja je praktikovana u istim bizantijskim radionicama u kojoj su i sami rukopisi kopirani, vezana je za 4. i 5. vijek naše ere. Tokom 6. vijeka vrste knjiga koje su bile ukrašavane i ilustrovane slikama gotovo su isključivo biblijske - posebno evanđelja, ali iz nekog razloga i Knjiga postanka. Knjige su pisali visokokvalifikovani kaligrafi na posebno obrađenoj životinjskoj koži poznatoj kao pergament (grčki: pergamene). Najskuplja i razmetljivija obrada koju je knjiga mogla dobiti bila je da bude napisana srebrnim ili zlatnim slovima na pergamentu, koji je bio obojen bojom "purpura" koja se obično koristila za tekstil i koja je u ovom periodu bila rezervirana za carsku upotrebu. Na taj način stvoreni su novi rukopisi i kopije starijih djela, tzv. "ljubičasti rukopisi" (napisani na ljubičastom pergamentu). Značajna djela su: Rabula evanđelje i Rossano evanđelje, Bečka knjiga stvaranja, naučni radovi - bečka i napolitanska dioskura i pariski fragment Sinope.Early Christian and Byzantine art, John Lowden, Phaidon Press Limited, London, prvo izdanje 1997. str. 84-169, U 6. vijeku objavljena je Aleksandrijska svjetska hronika sačuvana samo u obliku fragmenta - Goleniščev papirus.Alexandrian World Chronicle In: The Oxford Dictionary of Byzantium. Ed. Alexander P. Kazhdan. New York : Oxford University Press, 1991. . str. 62.
Rossano evanđelje (poznato i po svom latinskom nazivu Codex Rossannensis) je rukopis urađen na ljubičastom pergamentu, a čuva se u katedrali u južnom italijanskom gradu Rossano. Potječe iz 6. vijeka i sadrži niz novozavjetnih slika. To su najčešće figuralni prikazi ekspresionističkog karaktera, sa ukupno 188 listova. Tekst je napisan srebrnom bojom na ljubičastom pergamentu i sadrži nekoliko ilustracija na cijeloj stranici, koje dijele stranice na dva dijela. Njene slike su sakupljene zajedno kao ilustracije na početku knjige. Najkarakterističnije su scene iz Hristovog života (pogledati galeriju) koje zauzimaju gornji dio stranice, a posmatrane su iz donjeg dijela stranice od gestikuliranjućih figura koje drže svitke na kojima su napisani tekstovi. Promatrači su prepoznati kao starozavjetni autori, a tekstovi koje drže citati su iz njihovih djela koja se mogu uzeti za proricanje gore zabilježenog događaja iz Novog zavjeta. Zajedno sa Codex Sinopensis, to je najstarije sačuvano grčko ilustrirano evanđelje (Septuagint). Sadrži tekstove iz Matejevog i Markovog evanđelja. Rossano minijature oslikane su izvanrednom profinjenošću i ekonomičnošću. Poput ilustracija u Bečkoj knjizi stvaranja, oni opisuju narativnu akciju u nekoliko uvjerljivih gesta. Helenistički naturalizam preživljava u mehkom, istaknutom odjevnom predmetu, dramskoj akciji i detaljima postavljanja. Naprimjer, Hristovo suđenje prikazano je kao autentični sudski postupak. Ipak, u rukopisu je evidentno slabljenje klasične uvjerljivosti i snage. Na stranici sa prikazom svetog Marka, personifikacija i vrtni zid izgledaju spljošteno i pokazuju tendenciju ka apstraktnom uzorku. Rossanovo evanđelje je već bilo blago katedrale kad ga je napuljski novinar Cesare Malpica prvi put primijetio 1845. godine.
Bečka knjiga stvaranja je usko povezani, a možda istog porijekla i iz istog vremenskog peioda kao Rossanovo evanđelje. To je najstariji dobro sačuvani iluminirani rukopis za kojeg se zna da sadrži biblijske scene. U njemu se koristi kontinuitet friza u svitku. U kontinuiranom prikazu poput ovog, dvije ili više scena iz priče predstavljene su u jednom okviru. Ovo će postati uobičajeni oblik pripovijedanja u srednjovjekovnoj umjetnosti.Art Through the Ages, Horst De La Croix, Richard G. Tansey, Diane Kirkpatrick, prvo izdanje od strane Yale University, 1926, Kongresna biblioteka SAD-a pod brojem 90-83735, , str. 265-271
Značajan rukopis iz ovog vremena je i botanička enciklopedija poznata po svom latinskom nazivu De Materia Medica u kojoj je naveden popis izgleda, svojstava i medicinske upotrebe biljaka. Napisao ju je grčki liječnik Pedanija Dioscoride, koji je najvjerovatnije putovao zajedno sa rimskom vojskom. Njegov rad bio je prvi sistematski tretman takvog materijala i u svoje vrijeme bio je visoko cijenjena naučna studija. Naredne generacije pisara i profesionalnih pisaca dokumenata kopirali su ovo naučno djelo.Art History, Marylin Stokstad, prvo izdanje od strane Harry N. Abrams, Inc., New York City, 1995, , str. 1-608Chatelet, Albert; Groslier, Bernard Philip; Pitrova, Lucie: Art History, 1999. . str. 201 – 210. Knjiga je postala preteča kasnijih savremenih farmaceutskih priručnika. U srednjem vijeku knjiga je bila objavljena na latinskom (Codex Medicus Graecus), grčkom i arapskom jeziku. Mnogi ilustrirani rukopisi sačuvani su nakon mnogih prerada i napomena iz arapskih i indijskih izvora sve do danas. Jedan od najpoznatijih, bogato ilustriranih tzv. Dioscurides Costantinopolitanus (Bečki dioskurid), urađen je u Konstantinopolju između 512. - 513. kao prezentacija za princezu Julijanu Aniciju. Kodeks započinje serijom minijaturnih portreta (od Dioskure do princeze Anicije) i sadrži nekoliko crteža biljaka s opisima. Julijana Anicija je prikazana između dvije personifikacije, Velikodušnosti i Mudrosti. Njihov je stav jednostavan i prirodan, a likovi se ugodno ističu u tamnoplavoj pozadini. Uokvirivanje portreta je posebno lijepo urađeno. Kasnije djelo Dioscurides Neapolitanus (Napuljski dioskurid) zasniva se vjerovatno na istom izvoru kao i Bečki dioskuridi, što pruža realnije, ali i manje prikaze slabijeg kvaliteta. Ovaj trend ukazuje na pad kvaliteta bizantijske iluminacije u periodu koji je vodio do ikonoklazma.David H. Wright, Tradition and Invention in Iconographic Transmission, Eighth Byzantine Studies Conference, Chicago, 1982
Laurentinska biblioteka u Firenci posjeduje sirijski rukopis poznat pod nazivom Rabbula evanđelje, koji je 586. u mezopotamskom samostanu Beth Mar Yohanna izradio monah po imenu Rabbula. Gotovo svaka stranica uokvirena je velikim arhitektonskim crtežom, visokim trijemovima poduprtim krhkim i elegantnim debelim stubovima. Na fasadi ili oko ovih građevina nalaze se grupe ptica, životinja i drveća, zatim male scene čiji se predmeti prenose iz svetih tekstova. Pred kraj rukopisa nalazi se nekoliko kompozicija većih dimenzija, od kojih jedan prikazuje jedan od prvih primjera raspeća. Teme o kojima se govori u rukopisima su brojne: mnoge pripadaju Starom zavjetu, ali i Novom zavjetu i ranoj historiji hrišćanstva (lapidiranje svetog Petra ili obraćenje svetog Pavla). Na kraju rukopisa nalazi se velika i lijepa iluminacija koja zauzima cijelu stranicu, a u gornjem dijelu nalaze se dva medaljona koji sadrže slike sv. Ane i Simeona; ispod njih je Hrist, Djevica Marija, sveti Jovan Krstitelj, sveštenik Zaharija i sveta Elizabeta. Ikonografija djela je svojstvena, a boje su živahne i dinamične.Bayet, Charles. Byzantine Art. New York : Parkstone Press International, 2009. . str. 20 – 28, 40 - 72
Bizantijska iluminacija za vrijeme ikonoklazma
thumb|200px|desno|Prikaz uništavanja ikone tokom bizantijskog ikonoklazma, Hludov psaltir, 9. vijek. Tokom ikonoklazma određeni broj umjetničkih djela, a posebno rukopisa sa prikazima Isusa, Bogorodice i svetaca uništen je. Zbog toga je došlo do velikog pada broja izrađenih iluminiranih knjiga. Unatoč tome, nekoliko rukopisa je još uvijek nastalo u periodu od 7. do sredine 9. vijeka, posebno u perifernim područjima carstva, kao što su Palestina i Italija. U potonjoj je nastala knjiga pod nazivom "Sacra Parallela" Jovana Damaskena koja sadrži više od 1600 ilustracija smještenih na marginama rukopisa. Stil je veoma daleko od antičkog modela, sa debelom crnom linijom i upotrebom zlatne pozadine. Ali upravo je u Carigradu, u monaškoj pisarnici skriptoriju, sredinom 9. vijeka naslikan Hludovski psaltir, koji je sadržavao i brojne figurativne ukrase na marginama, među kojima je i prikaz poznate scene uništenja ikona.The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843 - 1261, Metropolitan muzej, prvo izdanje 1997, , str. 283, 131-181De Durand, Jannic. Byzantine Art. [s.l.] : Pierre Terrail, 1999. ISBN 978-2702825839. str. 150 – 183 U umjetnosti tokom ovog perioda veoma su uočljivi orijentalni, perzijski i arapski utjecaji, koji se pojavljuju ne samo kod ukrasnih ćilima, nego su korišteni u arhitektonskoj keramici i ukrašavanju rukopisa. Time je čak i u vrijeme ikonoklazma nastavljena velika bizantijska tradicija, koja potječe još iz šestog vijeka. Ikonoklazam je ostavio vidljive posljedice na bizantijsku umjetnost jer je stvorio ograničenja u pogledu onoga što umjetnici mogu predstavljati i kako ti subjekti mogu biti predstavljeni.
Bizantijska iluminacija za vrijeme vladavine Makedonske dinastije
thumb|300px|desno|David svira harfu, detalj iz Pariskog psaltira