Izraelsko-arapski sukob je neprestani politički i vojni sukob na području Bliskog istoka koji traje od stvaranja države Izrael 1948.
Podjela Palestine Nijedno svjetsko žarište u proteklih pola vijeka nije bilo kontinuirano nestabilno, niti je imalo globalno važne posljedice kao područje prednjeg Bliskog istoka. Regija obuhvata države Bliskog istoka okrenute Mediteranu - Izrael s okupiranim područjima te Libanon, Siriju, Egipat i Jordan. Početkom 20. vijeka ta područja nalazila su se u sastavu Osmanlijskog carstva, s izuzetkom Egipta koji je bio britanski protektorat i Libanona u koji je prije djelomično prodrla francuska kolonijalna vlast. Naseljavala ga je apsolutna većina muslimanskog stanovništva arapskog porijekla s malim enklavama kršćanskih maronita, Židova i šiitskih muslimana.
Slabljenje Osmanlijskog carstva krajem 19. vijeka dalo je određenu nadu arapskim liderima da će svršetkom osmanlijske vlasti biti stvorena jedinstvena arapska država. Ali, razvoj događaja tekao je drugim smjerom. Važnost regije za strateške interese evropskih kolonijalnih sila bila je velika pa je područje Bliskog istoka krajem I. svjetskog rata i propasti osmanlijske imperije, uz blagoslov Lige naroda, bilo razdijeljeno između evropskih sila na više teritorija s različitim stepenom autonomije. Tako su na području prednjeg Bliskog istoka Velikoj Britaniji kao mandatna područja pripali Palestina, s obavezom stvaranja nacionalnog doma za Židove (od koje će ona, ubrzo, otcijepiti 4/5 i od toga stvoriti državu Transjordan, za svog saveznika, šerifa od Meke, koji je izgubio utjecaj u svojoj domovini, sada Saudijskoj Arabiji, i Židove, a Francuskoj Sirija i Libanon.
Nastanak cionističkog pokreta i ideja židovske države
Kao odgovor na val antisemitizma, koji je u drugoj polovini 19. vijeka ponovo zapljusnuo Evropu, a u kontekstu nastajanja brojnih nacionalnih pokreta, među evropskim Židovima nastala je ideja stvaranja suverene židovske države, koja bi bila jamstvo opstanka Židova u svijetu. Na inicijativu austrougarskog Židova Theodora Herzla 1897.osnovan je cionistički pokret, koji je na svom prvom zasjedanju za mjesto osnivanja države izabrao biblijski Izrael. Pokret je dobio naziv po brdu Cion, na kojem je bio smješten jerusalemski hram, a tvorac naziva je bio austrijski filozof Nathan Birnbaum. Pokret je istovremeno zatražio međunarodnu potporu za svoj cilj, no ideja židovske državnosti isprva nije naišla na psoebno odobravanje u međunarodnim diplomatskim krugovima.
No, realizacija ideje židovske državnosti ipak se pojavila na horizontu, nakon što je britanska vojska 1917. zauzela taj dio Osmanlijskog carstva. U tom trenutku najvećim postignućem cionističkog pokreta pokazalo se donošenje tzv. Balfourove deklaracije u novembru 1917, nazvane po britanskom ministru vanjskih poslova Balfouru. Tom je deklaracijom britanska vlada, nastojeći pridobiti potporu svjetskih Židova za sile Antante, dala potporu ideji da se na području Palestine osnuje nacionalni dom za Židove. No, britanska je diplomacija vješto trgovala Palestinom u dva ranija slučaja. London je obećao Arapima stvaranje države na ruševinama Osmanlijskog Carstva u zamjenu za njihovu borbu protiv Turaka, o čemu svjedoči korespondencija britanskog predstavnika za Egipat McMahona i tada najutjecajnijeg arapskog vođe Huseina Ibn Alija vođena između 1915. i 1916. U drugom dokumentu, tajnom dogovoru Sykes-Picot iz 1916. Velika Britanija je obećala podjelu područja svojim saveznicama Francuskoj i Rusiji.
Balfourova je deklaracija otvorila put većem židovskom useljavanju u Palestinu. Ubrzo, podjelom Palestine na Palestinu i Transjordan, dio Palestine istočno od rijeke Jordan zatvoren je za židovsko useljavanje. Iako je u početku britanskog mandata u Palestini živjelo 590.000 Arapa i tek pedesetak hiljada Židova, taj se omjer ubrzo počeo mijenjati. Useljavanje Židova dodatno su potaknuli ekonomska depresija tridesetih godina i uspon nacizma u Njemačkoj. Arapsko useljavanje ubrzano je ekonomskim razvojem regije. Iako su Britanci nastojali održati političku ravnotežu između doseljenih Židova i arapske većine hraneći ih kontradiktornim obećanjima, s rastom židovske imigracije u Palestinu jačalo je i arapsko nezadovoljstvo. Prvi napadi na doseljene Židove dogodili su se 1920 u Jerusalemu, a kulminirali su velikim arapskim ustancima 1929. i 1936. Pobune su Britanci ugušili silom, a činjenica da je osim britanskih vojnih ciljeva na meti arapskih ustanika bilo i židovsko stanovništvo imala je za posljedicu stvaranje i naoružavanje židovskih milicija.
Najveća židovska paravojna formacija bila je lijevo orijentirana grupa Hagana sa svojom elitnom jedinicom Palmach, iz koje je potekao niz židovskih lidera 20. vijeka, kao što su Yitzhak Rabin i Moshe Dayan. Na drugoj strani nalazila se ideološki desna oružana grupa Irgun Zvai Leumi, iz koje su pak potekli bardovi izraelske desnice Menachem Begin i Yitzhak Shamir. Obje grupe su učestvovale u okršajima s arapskim militantima te u napadima na britanske garnizone u Palestini, da bi poslije, tokom političke konsolidacije izraelskog vodstva, došlo i do kratkotrajnog oružanog sukoba između te dvije grupe.
Tretirajući ga kao unutrašnje britansko pitanje, problem Palestine je 1937. pokušala riješiti tzv. Peelova komisija koja je predložila novu podjelu Palestine na dva dijela. Uoči početka II. svjetskog rata Velika Britanija je i pored vijestima o progonu evropskih Židova, u nastojanju da da ustupke Arapima, primijenila još oštrije restrikcije kod židovskog (ali ne i arapskog) useljavanja u Palestinu i ograničila kontingent židovskih useljenika na 75.000 tokom pet godina, dok je za veći broj imigranata bila potrebna arapska suglasnost. No, sve ozbiljne pokušaje rješavanja arapsko-židovskog konflikta prekinuo je početak II. svjetskog rata.
Ali ni rat u Evropi i Sjevernoj Africi nije okončao povremene međusobne sukobe Židova i Arapa, koji su 1944. godine kulminirali oružanim ustankom židovske milicije Irgun protiv britanske vlasti u Palestini. Nakon što su na vidjelo izbila stradanja Židova za vrijeme holokausta, ideja židovske državnosti na Zapadu je dobila simpatije i veće razumijevanje. Uprkos tome, Velika Britanija nije dopustila useljavanje stotinjak hiljada preživjelih zatvorenika koncentracijskih logora u Palestinu, pa su mnogi našli utočište ilegalno. U razdoblju nakon rata London je stvorio nekoliko planova političkog rješenja Palestine koji su bili odbijeni jedan za drugim. Na kraju, Velika Britanija oslabljena u II. svjetskom ratu shvatila je da više nije spremna nositi teret angažmana u Palestini te je u februaru 1947. stavila svoj mandat u Palestini na raspolaganje Ujedinjenim Narodima i odlučila se povući.
U međuvremenu su se ostale zemlje regije polako izvlačile ispod kolonijalne vlasti: 1944. Libanon je postao nezavisan, 1946. Transjordanija i Sirija, a Egipat je još 1922. stekao formalnu nezavisnost uz britansku vojnu prisutnost na svom tlu koja se protegnula do 1956. Uprkos nezavisnosti, u većini zemalja na vlasti su ostale monarhije ili političke elite koje su odgovarale bivšim kolonijalnim posjednicima. Tek su revolucije koje su se dogodile deceniju kasnije otrgnule arapske države od kolonijalnog utjecaja. U Kairu su 1945. Egipat, Libanon, Sirija, Transjordanija, Irak, Saudijska Arabija i Jemen osnovali Arapsku ligu, političku organizaciju arapskih država čiji je deklarirani cilj bio zajednička saradnja i koordinacija vanjske politike država članica. No, u trenutku stvaranja, jedna od najvažnijih političkih zadaća Arapske lige bilo je sprečavanje nastanka židovske države u Palestini, koja će proglašenjem države Izrael tri godine kasnije evoluirati u vojnu zadaću.
U novembru 1947. Ujedinjeni narodi su Rezolucijom br. 181 odlučili da mandat Velike Britanije u Palestini prestaje u maju 1948. i objavili plan o podjeli Palestine na dvije države, židovsku i arapsku. Prema planu, oba dijela su trebala biti ujedinjena ekonomskom unijom a podjela je predviđala posebni status grada Jerusalema kao područja pod direktnom jurisdikcijom Ujedinjenih naroda. Odluka je donesena uvjerljivom većinom glasova u Glavnoj skupštini, uz istodobnu potporu glasova Sjedinjenih Država i Sovjetskog Saveza. Velika Britanija ostala je suzdržana, a protiv podjele glasale su sve arapske zemlje. Palestinski Židovi prihvatili su plan, dok ga je arapska zajednica odlučno odbacila. Različit stav dviju zajednica prema UN-ovom planu rezultirao je eskalacijom borbi.
Stvaranje države Izrael i prvi izraelsko-arapski rat
Na temelju odluke UN-a u novembru 1947. britanski je mandat u Palestini prestao u ponoć 14. maja. Istog dana je Židovsko narodno vijeće na području koje mu je dodijeljeno planom podjele okrunilo svoju četiri decenije staru cionističku borbu za židovsku državnost i proglasilo izraelsku državu. Odmah su je priznale i Sjedinjene Američke Države i Sovjetski Savez, a do kraja godine učinila je to i većina suverenih država u svijetu, s izuzetkom arapskih.
Nastojeći spriječiti podjelu Palestine, dan nakon proglašenja Izraela počeo je napad vojski arapskih zemalja na tek proglašenu židovsku državu. U napadu je učestvovalo šest arapskih država, članica Arapske lige: Egipat, Sirija, Transjordanija, Irak i Libanon te mali vojni kontingent iz Jemena, a arapskim vojskama svakako treba pribrojati i aktivne arapske borce iz Palestine, kojima je zapovijedao klerik al-Susayn. Sjever Izraela napadale su sirijske i libanonske snage, a transjordanska Arapska legija, ojačana iračkim vojnim kontingentom, prodrla je u smjeru grada Jerusalema. Egipatske snage, koje su s otprilike 12.000 vojnika bile najbrojnija arapska vojska u ratu, napreduju s područja Sinajskog poluostrva u smjeru grada Tel Aviva. No, arapske vojske su djelovale bez jasno definiranih ciljeva i međusobne koordinacije što će se u drugoj fazi rata pokazati kobnim.
Uoči rata na području cijele Palestine živjelo je milion i tri stotine hiljada Arapa te šesto hiljada Židova. Iako je Izrael od prije imao poluautonomnu vladu, a u trenutku napada arapskih država imao je pod oružjem 35.000 ljudi, nije bio spreman za rat većih razmjera. Najvažniji oslonac odbrane bile su milicije u koje su bili organizirani stanovnici malih poljoprivrednih komuna, kibuca. S druge strane, palestinski Arapi se nisu nikad oporavili od poraza u ustanku 1936. te je većina njihovih lidera bila u egzilu (najpoznatiji od kojih je jerusalemski muftija Hadž Amin al Huseini, osnivač Handžar divizije), a veliki dio arapskih gerilaca razoružala je britanska vlast.
Nakon dva tjedna borbi, transjordanska vojska zauzela je stari dio Jerusalema, koji su otprije opsjedali arapski militanti, dok su židovske snage ostale odsječene u novom dijelu grada. Na sjeveru Palestine sirijske snage osvojile su grad Mishmar Hayarden, a na jugu su Egipćani zauzeli Pojas Gaze te pustinju Negev i grad Bershevu. Nekoliko dana kasnije egipatske snage južno od Tel Aviva su se spojile s transjordanskom vojskom, čime su arapska osvajanja u ratu 1948. dosegnula teritorijalni maksimum. Izrael se u tom trenutku nalazio u izrazito teškoj poziciji. Državnost i opstanak Židova u Palestini bili su dovedeni u pitanje, a jedini segment fronta kojim je još dominirala izraelska strana bio je zračni prostor.
Na inicijativu Ujedinjenih naroda 11. juna 1948. borbe su zaustavljene. Izrael je iskoristio stanku u ratu za dopremanje oružja te reorganizaciju i pregrupiranje svojih snaga, a broj ljudi pod oružjem na izraelskoj strani u to je vrijeme narastao na šezdeset hiljada. Zanimljivo je da je presudnu ulogu u naoružavanju Izraela u Prvom izraelsko-arapskom ratu imao Sovjetski Savez preko Čehoslovačke. On je u nastanku Izraela vidio priliku za realizaciju vlastitih strateških interesa na Bliskom istoku. No, sljedećih godina fokus Moskve premjestio se s Izraela na mlade arapske socijalističke republike u izraelskom susjedstvu, a između Tel Aviva i Washingtona počinje se stvarati blisko savezništvo.