20.000 milja pod morem () jest naučnofantastični avanturistički roman francuskog pisca Julesa Vernea. Često se smatra klasikom i u svojim žanrovima i u svjetskoj književnosti.
Roman je prvobitno bio serijalizovan od marta 1869. do juna 1870. u francuskom dvosedmičnom časopisu Pierre-Jules Hetzel-a, Magasin d'éducation et de récréation. Deluxe oktavo izdanje, koje je Hetzel objavio u novembru 1871, uključivalo je 111 ilustracija Alphonsea de Neuvillea i Édouarda Rioua. Knjiga je bila široko cijenjena po objavljivanju, i ostala je takva; smatra se jednim od najistaknutijih avanturističkih romana i jednim od Vernovih najvećih djela, zajedno sa Put oko svijeta za osamdeset dana i Put u središte Zemlje. Njegov prikaz podmornice kapetana Nema, Nautilus, smatra se ispred svog vremena, jer precizno opisuje mnoge karakteristike modernih podmornica, koje su 1860-ih bile relativno primitivna plovila.
Jules Verne je vidio model francuske podmornice Plongeur na Exposition Universelle 1867, što ga je inspirisalo dok je pisao roman.Payen, J. (1989). De l'anticipation à l'innovation. Jules Verne et le problème de la locomotion mécanique.Notice at the Musée de la Marine, RochefortCompère, D. (2006). Jules Verne: bilan d'un anniversaire. Romantisme, (1), 87-97.
Naslov Naziv se odnosi na pređenu udaljenost pod različitim morima: 20.000 metričkih liga (80.000 km, preko 40.000 nautičkih milja), skoro dvostruki obim Zemlje.F. P. Walter's Project Gutenberg translation of Part 2, Chapter 7, reads: "Accordingly, our speed was 25 miles (that is, twelve four–kilometer leagues) per hour. Needless to say, Ned Land had to give up his escape plans, much to his distress. Swept along at the rate of twelve to thirteen meters per second, he could hardly make use of the skiff."
Sažetak radnje
Tokom 1866, brodovi različitih nacionalnosti vide misteriozno morsko čudovište, za koje se nagađa da je džinovski narval. Američka vlada okuplja ekspediciju u New Yorku da pronađe i uništi čudovište. Profesor Pierre Aronnax, francuski morski biolog i narator priče, u to je vrijeme u gradu i u posljednjem trenutku dobija pozivnicu da se pridruži ekspediciji. Kanadski kitolovac i majstor harpuna Ned Land i Aronnaxov vjerni sluga Conseil su također među učesnicima.
Ekspedicija napušta Brooklyn na fregati američke mornarice Abraham Lincoln, a zatim putuje na jug oko rta Horn u Tihi okean. Nakon petomjesečne potrage koja je završila kraj Japana, fregata locira i napada čudovište, koje oštećuje kormilo broda. Aronnax i Land su bačeni u more, a Conseil skače u vodu za njima. Oni preživljavaju tako što se penju na "čudovište", koje je, kako su zaprepašteni otkrili, futuristička podmornica. Čekaju na palubi broda do jutra, kada su zarobljeni i predstavljeni misterioznom konstruktoru i komandantu podmornice, kapetanu Nemu.
Ostatak romana opisuje avanture protagonista na brodu Nautilus, koji je izgrađen u tajnosti i koji sada luta morima van domašaja kopnenih vlada. U samonametnutom egzilu, kapetan Nemo izgleda ima dvostruku motivaciju — potragu za naučnim saznanjima i želju da pobjegne od zemaljske civilizacije. Nemo objašnjava da je njegova podmornica na električni pogon i da može provoditi napredna istraživanja mora; on također govori svojim novim putnicima da njegovo tajno postojanje znači da ih ne može pustiti da odu – moraju trajno ostati na brodu.
Posjećuju mnoge okeanske regije, neke stvarne, a druge fiktivne. Putnici vide koraljne formacije, potopljena plovila iz bitke kod zaliva Vigo, antarktičku ledenu barijeru, transatlantski telegrafski kabl i legendarno podvodno carstvo Atlantide. Oni čak putuju na Južni pol i na povratku bivaju zarobljeni u preokretu sante leda, uhvaćeni u uskoj galeriji leda iz koje su prisiljeni da se iskopaju. Putnici također oblače ronilačka odijela, love ajkule i drugu morsku faunu podmorskim oružjem u podvodnim šumama ostrva Crespo i prisustvuju podvodnoj sahrani člana posade koji je poginuo tokom misterioznog sudara koji je doživeo Nautilus. Kada se podmornica vrati u Atlantski okean, jata divovskih lignji napada brod i ubija drugog člana posade.
Kasnije stranice romana sugerišu da je kapetan Nemo otišao u podmorsko izgnanstvo nakon što je njegova domovina osvojena i njegova porodica poklana od strane moćne imperijalističke nacije. Nakon epizode divovske lignje, Nemo uglavnom izbjegava Aronnaxa, koji počinje stajati na strani Neda Landa. Na kraju, Nautilus je napadnut od strane ratnog broda misteriozne nacije koja je Nemu nanijela takvu patnju. Obavljajući svoju potragu za osvetom, Nemo — koga Aronnax naziva "arhanđelom mržnje" — zabija brod ispod njene vodene linije i šalje je na dno, na veliki užas profesora. Nakon toga, Nemo kleči pred portretom svoje pokojne žene i djece, a onda tone u duboku depresiju.
Okolnosti na podmornici se drastično mijenjaju: straže se više ne drže, a brod besciljno luta uokolo. Ned postaje toliko povučen da se Conseil boji za život harpunera. Jednog jutra objavljuje da je na vidiku kopno i da imaju priliku pobjeći. Profesor Aronnax je više nego spreman da napusti kapetana Nema, koji ga sada užasava, ali ga i dalje privlači taj čovjek. U strahu da bi samo Nemovo prisustvo moglo oslabiti njegovu odlučnost, izbjegava kontakt s kapetanom. Prije njihovog odlaska, profesor prisluškuje Nema i čuje ga kako u tjeskobi doziva: "O svemogući Bože! Dosta! Dosta!". Aronnax se odmah pridružuje svojim drugovima dok sprovode svoje planove za bijeg, ali dok se ukrcaju na čamac podmornice, shvaćaju da je Nautilus naizgled zalutao u najsmrtonosniji okeanski vrtlog, Moskenstraumen. Oni bježe i nalaze utočište na ostrvu kraj norveške obale. Konačna sudbina podmornice ostala je nepoznata sve do događaja na Tajanstvenom otoku.
Teme i podtekst
Ime kapetana Nema podsjeća na Homerovu Odiseju, kada Odisej susreće monstruoznog Kiklopa Polifema tokom svojih lutanja. Polifem pita Odiseja kako se zove, a Odisej odgovara da je to Outis (Οὖτις) 'niko', prevedeno na latinski kao "Nemo". Poput kapetana Nema, Odisej luta morima u izgnanstvu (iako samo deset godina) i na sličan način tuguje zbog tragične smrti svoje posade.
U romanu se više puta spominje komandant američke mornarice Matthew Fontaine Maury, okeanograf koji je istraživao vjetrove, mora i struje, prikupljao uzorke iz dubina i crtao svjetske okeane. Maury je bio međunarodno poznat, a Verne je možda znao za njegovo francusko porijeklo.
Roman aludira na druge Francuze, uključujući Lapérousea, proslavljenog istraživača čije su dvije ratna broda nestala tokom plovidbe; Dumont d'Urville, kasniji istraživač koji je pronašao ostatke jednog od Lapérouseovih brodova; i Ferdinand de Lesseps, graditelj Sueskog kanala i nećak jedinog preživjelog Lapérouseove nesrećne ekspedicije. Nautilus ide stopama ovih ljudi: posjećuje vode u kojima su nestala Lapérouseova plovila; ona ulazi u Torresov moreuz i tamo ostaje nasukana, kao i d'Urvilov brod, Astrolab; i ona prolazi ispod Sueskog kanala kroz fiktivni podvodni tunel koji spaja Crveno more sa Mediteranom.
U možda najpoznatijoj epizodi romana, gore opisanoj bici sa jatom divovskih lignji, jedno od čudovišta zarobi člana posade. Osvrćući se na bitku u sljedećem poglavlju, Aronnax piše: "Da bi se prijeneli takvi prizori, bilo bi potrebno pero našeg najpoznatijeg pjesnika, Victora Huga, autora Les Travailleurs de la mer." Najprodavaniji roman iz Vernovog doba, Les Travailleurs de la mer također prikazuje prijetećeg glavonožaca: radnika koji se bori s hobotnicom, za koju kritičari vjeruju da je simbol industrijske revolucije. Svakako, Verne je bio pod uticajem Hugovog romana, i, pišući ovu varijaciju o susretu sa hobotnicom, možda je imao namjeru da simbol također uzme u Revolucije 1848.
Ostali simboli i teme izazivaju moderne kritičare. Margaret Drabble, na primjer, tvrdi da je Vernovo remek djelo također anticipirao ekološki pokret i utjecao na francuske avangardne slike. Što se tiče dodatnih motiva u romanu, Kapetan Nemo se više puta bori za progonjene i potlačene u svijetu. Dok je bio u vodama Sredozemnog mora, kapetan pruža finansijsku podršku pobunjenicima koji su se odupirali osmanskoj vlasti tokom Kritske pobune 1866-1869, dokazujući profesoru Aronnaxu da nije prekinuo sve odnose sa zemaljskim čovječanstvom. U drugoj epizodi, Nemo spašava indijskog ronioca bisera od napada ajkule, a zatim mu daje vrećicu punu bisera, više nego što je čovjek mogao prikupiti nakon godina svog opasnog posla. Na pitanje zašto bi pomogao "predstavniku one rase od koje je pobjegao pod morem", Nemo odgovara da ronilac, kao "istočni Indijac", "živi u zemlji potlačenih".
Zaista, roman ima političku viziju ispod površine, nagoviještenu u liku i pozadini samog kapetana Nema. U konačnom obliku knjige, Nemo kaže profesoru Aronnaxu: "Taj Indijac, gospodine, je stanovnik potlačene zemlje; a ja sam još uvijek, i biću, do posljednjeg daha, jedan od njih!"Verne, Jules. Twenty Thousand Leagues Under The Sea. New York, Charles Scribner's Sons. 1937, p. 221 U početnim nacrtima romana, misteriozni kapetan bio je poljski plemić, čiju su porodicu i domovinu poklale ruske snage tokom Januarskog poljskog ustanka 1863. Ove specifičnosti potisnute su u kasnijim fazama na insistiranje Vernovog izdavača Pierre-Jules Hetzela, za kojeg današnji naučnici smatraju da je odgovoran za mnoge modifikacije Vernovih originalnih rukopisa. U to vrijeme Francuska je bila navodni saveznik Ruskog Carstva, stoga je Hetzel zahtijevao od Verna da potisne identitet Nemovog neprijatelja, ne samo da bi izbjegao političke komplikacije već i da bi spriječio nižu prodaju ukoliko se roman pojavi u ruskom prijevodu. Stoga profesor Aronnax nikada ne otkriva Nemovo porijeklo.
Čak i tako, ostaje trag od početnog koncepta romana, detalj koji je Hetzelu možda izmicao: aluzija na neuspješnu pobunu pod vodstvom poljskog heroja Tadeusza Kościuszka, vođe ustanka protiv ruske i pruske kontrole 1794;He also travelled to the Thirteen Colonies and served as an officer in the Continental Army during the American Revolutionary War. Kościuszko; oplakivao prethodni poraz svoje zemlje latinskim uzvikom "Finis Poloniae!" ("Poljske više nema!").
Pet godina kasnije, i ponovo na Hetzelovo insistiranje, kapetan Nemo je oživljen i preuređen za još jedan Vernov roman, Misteriozni otok. Roman mijenja kapetanovu nacionalnost iz Poljaka u Indijca; u poslednjim poglavljima knjige, Nemo otkriva da je on indijski princ po imenu Dakar, koji je bio potomak Tipu Sultana, istaknutog vladara Kraljevine Misore, i učestvovao je u indijskoj pobuni 1857, neuspješnom ustanku protiv vladavine Kompanije u Indiji. Nakon pobune, koja je dovela do smrti njegove porodice, Nemo je pobjegao ispod mora, a zatim se konačno ponovo pojavio na završnim stranicama kasnijeg romana.
Verne je preuzeo ime "Nautilus" od jedne od najranijih uspješnih podmornica, koju je 1800. izgradio Robert Fulton, koji je također izumio prvi komercijalno uspješan parobrod. Fulton je svoju podmornicu nazvao po morskom mekušcu, nautilusu sa komorama. Kao što je ranije navedeno, Verne je također proučavao model novorazvijene francuske mornaričke podmornice Plongeur na Exposition Universelle 1867, što ga je vodilo u razvoju romana Nautilus.