Norveška je država u sjevernoj Evropi, u sjevernom i zapadnom dijelu Skandinavskog poluostrva. Većina zemlje graniči s vodom, uključujući zaljev Skagerrak na jugu, Sjeverno more na jugozapadu, sjeverni Atlantski okean (Norveško more) na zapadu i Barentsovo more na sjeveru. Graniči sa Švedskom na istoku, a na sjeveroistoku ima kopnene granice s Finskom i Rusijom.
Ima izdužen oblik, jednu od najdužih i najrazuđenijih obala na svijetu te 320.249 ostrva i ostrvaca (239.057 ostrva i 81.192 ostrvaca), prema Kartverketu (službenoj norveškoj kartografskoj agenciji). To je jedna od najsjevernijih zemalja svijeta i jedna od najbrdovitijih zemalja Evrope, s velikim područjima kojima dominiraju Skandinavske planine. Prosječna nadmorska visina zemlje je 460 m, a 32% kopna iznad je granice šume. Lanac vrhova koji se proteže cijelom državom u geološkom je kontinuitetu s planinama Škotske, Irske i, nakon prelaska ispod Atlantskog okeana, s Apalačima u Sjevernoj Americi. Geolozi smatraju da su sve one formirale jedinstveni lanac prije raspada drevnog superkontinenta Pangee.
Tokom posljednjeg ledenog doba, kao i u mnogim ranijim ledenim dobima, gotovo cijela zemlja bila je prekrivena debelim ledenim pokrivačem. Kretanje leda urezalo je duboke doline. Kao rezultat toga, Sognefjord je drugi fjord po dubini na svijetu, a Hornindalsvatnet najdublje jezero u Evropi. Kada se led otopio, more je ispunilo mnoge od ovih dolina, stvarajući poznate norveške fjordove. Današnji lednici u višim planinskim područjima nisu ostaci velikog ledenog pokrivača iz ledenog doba – njihovo porijeklo novijeg je datuma. Regionalna klima bila je toplija za 1–3 °C između 7000. i 3000. p. n. e. u holocenskom klimatskom optimumu (u odnosu na period 1961–1990), topeći preostale lednike u planinama gotovo potpuno tokom tog perioda.
Iako je odavno oslobođeno ogromne težine leda, kopno se i dalje oporavlja nekoliko milimetara godišnje. To oporavljanje najveće je u istočnom dijelu zemlje i unutrašnjim dijelovima dugih fjordova, gdje je ledeni pokrivač bio najdeblji. Ovo je spor proces i hiljadama godina nakon završetka ledenog doba more je prekrivalo znatna područja onoga što je danas suho kopno. Ovo staro morsko dno sada je među najproduktivnijim poljoprivrednim zemljištima u zemlji.
Površina i granice lijevo|mini|250px|Norveška i njene teritorijalne vode Površina Norveške je 324.220 km2, od čega 16.360 km2 čine vodene površine. Sa Svalbardom i ostrvom Jan Mayen površina iznosi 385.199 km2.
Njene granice duge su 2515 km, od čega 1619 km sa Švedskom, 729 km s Finskom i 196 km s Rusijom.
Kontinentalna obala Norveške duga je 25.148 km; s otocima ta dužina iznosi 83.281 km.
Norveška ekskluzivna ekonomska zona (EEZ) iznosi 2.385.178 km2. Jedna je od najvećih u Evropi i 17. u svijetu. Ta zona duž kopna čini 878.575 km2, EEZ ostrva Jan Mayen čini 29.349 km2, a od 1977. Norveška polaže pravo na ekonomsku zonu oko Svalbarda od 803.993 km2. Norveška također ima pomorske zahtjeve od 10 nautičkih milja (18,5 km) za vanjsku zonu, 200 nautičkih milja (370,4 km) za kontinentalni pojas i 12 nautičkih milja (22,2 km) za teritorijalno more.
Fizička geografija mini|upright|Satelitski snimak južne Norveške; viša područja prikazana su crvenom bojom. Sognefjord i Hardangerfjord vidljivi su na zapadu, a Oslofjord na jugoistoku. Trondheimsfjord (nešto bijelih oblaka) jest na sjeveru, s ostrvima Hitra i Frøya na ulazu. mini|upright=1.3|Pogled s grebena između Segle i Hestena na Senji
mini|upright=1.2|Vodopadi su uobičajeni duž zapadnog dijela planinskog lanca; na slici je Sedam sestara u Geirangeru
Pregled
Kontinentalna Norveška, s obzirom na svoju umjerenu veličinu, obuhvata širok raspon prirodnih varijacija, uključujući kopnene, morske, limničke te snježne i ledene ekosisteme. Norveška ima visoku raznolikost minerala i osnovnih stijena te oblika reljefa. Glavni tipovi krajolika uključuju brda i planine, doline, ravnice i obalne ravnice, fjordove te brda i planine uz obalu. Visoravni i strme planine isprekidane su plodnim dolinama. Karakteristične su još male, raštrkane ravnice, obala znatno razuđena fjordovima, arktička tundra samo na krajnjem sjeveroistoku (uglavnom na poluostrvu Varangeru). Smrznuto tlo tokom cijele godine može se naći i u višim planinskim područjima i u unutrašnjosti regije Finnmark. U Norveškoj postoje i brojni lednici.
Najviša tačka je Galdhøpiggen na 2469 m, a najniža je Norveško more na 0 m.
Kopno Skandinavske planine One su najizrazitija karakteristika zemlje. Počevši od Setesdalsheienea sjeverno od obale Skagerraka, pružaju se velikim dijelovima zemlje i presijecaju mnoge fjordove u Vestlandetu. Ova regija uključuje Hardangerviddu, Jotunheimen (s Galdhøpiggenom), Sognefjell i Trollheimen na sjeveru, s velikim lednicima, kao što su Jostedalsbreen, Folgefonna i Hardangerjøkulen. Južno od Trondheima planine "skreću" istočno, s lancima kao što su Dovrefjell i Rondane, i dosežu granicu sa Švedskom, gdje uglavnom prelaze u blago nagnute visoravni. Zatim prate granicu u sjeveroistočnom smjeru i poznate su kao Kjølen ("kobilica"). Presijecaju mnoge fjordove u Nordlandu i Tromsu, gdje stječu izraženije alpske karakteristike i formiraju mnoga ostrva nakon što se susretnu s morem. Skandinavske planine formiraju Lingenske Alpe, koje se protežu do sjeverozapadnog Finnmarka, postepeno se spuštajući od Altafjorda prema Sjevernom rtu, gdje konačno završavaju kod Barentsovog mora.
Skandinavske planine prirodno dijele zemlju na fizičke regije; doline okružuju planine u svim smjerovima.
Južna obala U južnoj Norveškoj Skagerrak i obala Sjevernog mora čine niziju južno od planinskog lanca, od Stavangera na zapadu do zapadnih ogranaka vanjskog dijela Oslofjorda na istoku. U ovom dijelu zemlje doline se obično protežu u smjeru sjever–jug. Područje je uglavnom brdovito, ali s nekim vrlo ravnim područjima, poput Liste i Jærena. mini|Krajolik s poljem žita u Tønsbergu, u jugoistočnoj Norveškoj
Jugoistok Terenom istočno od planina (što odgovara Østlandetu, većem dijelu Telemarka i općini Røros) dominiraju doline koje se protežu u smjeru sjever–jug u istočnom dijelu, a dalje na zapad u smjeru sjeverozapad–jugoistok, pri čemu doline završavaju kod Oslofjorda. Najduže doline u zemlji smještene su ovdje – Østerdal i Gudbrandsdal. U ovoj su regiji i velika nizijska područja koja okružuju Oslofjord, kao i rijeka Glomma i jezero Mjøsa.
Zapadni fjordovi Terenom zapadno od planina (što odgovara Vestlandetu sjeverno od Stavangera) dominira planinski lanac, dok se planine protežu, postepeno se snižavajući sve do obale. Ovom regijom dominiraju i veliki fjordovi, od kojih su najveći Sognefjord i Hardangerfjord. Geirangerfjord se često smatra mjestom s ultimativnim fjordovskim krajolicima. Obala je zaštićena lancem školjeva (malih, nenaseljenih ostrva), koji su paralelni s obalom i predstavljaju početak zaštićenog prolaza duž gotovo cijele rute od 1600 km od Stavangera do Sjevernog rta. Na jugu, fjordovi i većina dolina uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok, a na sjeveru u smjeru sjeverozapad–jugoistok.
Regija Trondheima Zemljište sjeverno od općine Dovre (koje odgovara okrugu Trøndelag, osim općine Røros) obuhvata blaži krajolik sa zaobljenijim oblicima i planinama te s dolinama koje završavaju kod Trondheimsfjorda, gdje se otvaraju prema velikom nizijskom području. Dalje na sjeveru smještena je dolina Namdalen, koja se otvara u području Namsosa. Međutim, poluostrvom Fosen i najsjevernijom obalom (općina Leka) dominiraju više planine i uže doline.
Sjeverni fjordovi Sjevernije područje u sjevernoj Norveškoj (koje odgovara Nordlandu, Tromsu i sjeverozapadnom Finnmarku) ponovo karakterišu strme planine, koje se spuštaju sve do obale, prateći brojne fjordove. Doline i fjordovi uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok u južnom dijelu ovog područja, a sjevernije u smjeru sjeverozapad-jugoistok. Izuzetak je planinski lanac Saltfjellet jer se od ovih planina dolina proteže više u smjeru sjever–jug. Ovo dugo, usko područje uključuje mnoga velika ostrva, kao što su Lofoti, Vesterålen i Senja.
Krajnji sjeveroistok U unutrašnjosti i uz obalu istočno od Sjevernog rta (što odgovara Finnmarksviddi i istočnom Finnmarku) manje je planina i tu je nadmorska visina uglavnom ispod 400 m. Unutrašnjošću dominira velika visoravan Finnmarksvidda. Postoje veliki, široki fjordovi koji se protežu u smjeru sjever–jug. Uz ovu obalu nema školjeva, tipičnih za norvešku obalu. Najdalje na istoku, Varangerfjord se proteže u smjeru istok–zapad i jedini je veliki fjord u zemlji u koji se ulazi s istoka.
Arktička ostrva Svalbard mini|desno|Tundra na Svalbardu Dalje na sjeveru, u Arktičkom okeanu, smješten je arhipelag Svalbard, kojim također dominiraju planine uglavnom prekrivene velikim lednicima, posebno u istočnom dijelu arhipelaga, gdje pokrivaju više od 90% površine, od kojih je Austfonna najveći u Evropi. Za razliku od onih na kopnu, ovi lednici direktno se obrušavaju u otvoreni okean.
Jan Mayen Na krajnjem sjeverozapadu, na pola puta prema Grenlandu, smješteno je ostrvo Jan Mayen, na kojem je jedini aktivni vulkan u Norveškoj – Beerenberg.
Antarktička ostrva i pretenzije na Antarktiku Norveška ima nekoliko teritorijalnih pretenzija na Antarktiku i njegovim ostrvima. Ostrvo Bouvet smješteno je u južnom Atlantiku na 54° južne geografske širine i uglavnom je prekriveno lednicima te je jedno od najudaljenijih na svijetu, naseljeno samo fokama i pticama. Ostrvo Petra I smješteno je u južnom Pacifiku na 69° južne geografske širine i 90° zapadne geografske dužine, a njime dominiraju lednici i vulkan. Kao i Bouvet, ovo ostrvo smatra se vanjskim zavisnim područjem, a ne dijelom kraljevine. Zemlja kraljice Maud kontinentalna je pretenzija Norveške na Antarktiku. Veliko područje proteže se do Južnog pola i njime potpuno dominira najveći ledeni pokrivač na svijetu, s nekim nunatacima (golim stijenama) koji prodiru iznad leda. Istraživačkom stanicom Troll upravlja Norveški polarni institut, a izgrađena je na planinskoj padini bez snijega i jedina je stanica na Antarktiku koja nije na ledu.
Klima
mini|upright=0.9|Köppenove klimatske zone u Norveškoj 1991–2020. (izoterma 0 °C za najhladniji mjesec) Klima Norveške relativno je umjerena. To je uglavnom zbog Sjevernoatlantske struje i njenog produžetka, Norveške struje, koja podiže temperaturu zraka, prevladavajućih jugozapadnih vjetrova, koji donose blagi zrak na kopno, i opće jugozapadno-sjeveroistočne orijentacije obale, što zapadnim vjetrovima omogućava prodiranje u Arktik.
Padavine Norveška je među najvlažnijim zemljama Evrope, ali s velikim varijacijama u količini padavina zbog planinskog terena, što rezultira orografskim padavinama, ali i stvaranjem tzv. kišnih sjena. U nekim regijama lokacije sa znatno različitim količinama padavina mogu geografski biti prilično blizu. Padavine su najobilnije u kasnu jesen i zimu duž obale, dok je period od aprila do juna najsušniji. Unutrašnji dijelovi dugih fjordova nešto su suši. Regije istočno od Skandinavskih planina (uključujući Oslo) imaju više kontinentalnu klimu s uglavnom manje padavina, a najviše ih je ljeti i u ranu jesen, dok su zima i proljeće obično najsuši. Veliko područje u unutrašnjosti Finnmarka prima manje od 450 mm padavina godišnje. Neke doline okružene planinama primaju vrlo malo padavina i često im je potrebno navodnjavanje ljeti.
Temperatura mini|Doline u unutrašnjosti imaju stabilan snježni pokrivač zimi, kao ovdje u općini Sigdal. Zbog inverzije dno doline često je hladnije od brda iznad tokom zime. Obala ima blaže zime nego druga područja na istim geografskim širinama. Prosječna temperaturna razlika između najhladnijeg i najtoplijeg mjeseca iznosi samo 10–15 °C u obalnim područjima. Razlike su u unutrašnjosti veće, s maksimalnom od 28 °C u Karasjoku.