Krunisanje Tvrtka I Kotromanića, dotadašnjeg bosanskog bana, za kralja Bosne predstavlja jedan od najznačajnijih događaja u historiji srednjovjekovne bosanske države, čime Bosanska Banovina postaje kraljevina i čime je uspostavljeno Bosansko Kraljevstvo pod domaćom dinastijom Kotromanića.Ćirković, Sima. Istorija srednjovekovne bosanske države. Beograd: Srpska književna zadruga, 1964.Klaić, Nada. Srednjovjekovna Bosna: Politički položaj bosanskih vladara do Tvrtkove krunidbe (1377.). Zagreb: Globus, 1989.
Sam obred krunisanja, kao i datum, mjesto održavanja i identitet koronatora, nisu jednoznačno potvrđeni u historijskim izvorima.Sima Ćirković piše da je krunisanje obavljeno u jesen, najvjerovatnije na Mitrovdan (26. oktobra) 1377. u "srpskoj zemlji, možda u manastiru Mileševu, mestu osobitog kulta svetog Save, osnivača srpske crkve". Zbog nedostatka primarnih izvora, koji ovu temu ne obrađuju dovoljno detaljno, u historiografiji postoje različita tumačenja. Stoga okolnosti krunisanja i dalje ostaju predmet rasprava među historičarima.Klix.ba. "Ovako su historičari odgovorili na pitanje: Ko je bio Tvrtko I Kotromanić". Pristupljeno 3. 8. 2026.
Prvi sačuvani pisani spomen nove vladarske titule nalazi se u svečanoj povelji pisanoj 10. aprila 1378. godine u Žrnovnici na dubrovačkom području, a potvrđenoj 17. juna iste godine u Trstivnici. Titula glasi: "...kralj Srbljem i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranam"."... Богом постављеному Стефану краљу Србљем и Босне и Поморију и Западним странам ..." (10. april 1378.), Љубомир Стојановић, Старе српске повеље и писма, I/1, Српска краљевска академија, Зборник за историју, језик и књижевност српског народа, Прво одељење, Споменици на српском језику 19, Београд - Сремски Карловци 1929, 76-77.
Pozadina Tvrtko I Kotromanić, nakon smrti svog strica Stjepana II Kotromanića 1353,U drugoj polovini 1353. godine, umro je ban Stjepan II Kotromanić, posle dosta duge i vrlo uspešne vladavine. Sima Ćirković: Istorija srednjovekovne bosanske države, str. 121. SKZ. Beograd, 1964. dolazi na čelo Bosanske Banovine. Početak njegove vladavine obilježili su unutrašnji sukobi s bratom Vukom, kao i pritisci Ugarske. Ugarski kralj Ludovik I Anžuvinski pokrenuo je 1363. križarski pohod na Bosnu, ali Tvrtko je uspio očuvati položaj bana i faktičku samostalnost svoje države, iako je formalno priznavao ugarsko vrhovništvo.Tvrtko je neko vrijeme vladao "milošću božijom i kralja Ludovika" - 1366.
Presudna promjena političkih prilika nastupila je 1371. godine, kada su u Maričkoj bici poginuli kralj Vukašin Mrnjavčević i njegov brat Uglješa,Pantelić, Svetlana. "Istorija iskovana novcem: Novac kralja Vukašina Mrnjavčevića (1365–1371)". Bankarstvo, br. 11–12 (2006). a iste godine umro je i srpski car Uroš Nejaki, posljednji vladar i izdanak dinastije Nemanjića.Komatina, Predrag. "Promene na srpskom prestolu 1370–1371. godine. Pokušaj reinterpretacije". Istorijski časopis, knj. LXVI (2017): 149–171. DOI: 10.34298/IC1766149K. Njegovom smrću dinastija Nemanjića izumrla je po muškoj liniji,Sima Ćirković, Istorija srednjovekovne bosanske države, Beograd 1964, str. 135–136. dok se područje nekadašnjeg Srpskog Carstva raspalo na više oblasnih gospodstava.
Tvrtko je iskoristio novonastale prilike za širenje bosanske države prema istoku. U savezu s knezom Lazarom Hrebeljanovićem porazio je 1373. župana Nikolu Altomanovića, nakon čega je Bosni pripojio gornje Podrinje, Polimlje s manastirom Mileševom i Gacko. Do početka 1377. godine od Đurađa Balšića preuzeo je Trebinje, Konavle i Dračevicu, čime je Bosanska Banovina obuhvatila znatan dio nekadašnjih zemalja Nemanjića.Sima Ćirković, Istorija srednjovekovne bosanske države. Beograd: Srpska književna zadruga, 1989. John V. A. Fine Jr., The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1987. Nada Klaić, Srednjovjekovna Bosna: Politički položaj bosanskih vladara do Tvrtkove krunidbe (1377.). Zagreb: Globus, 1989. Rade Mihaljčić, Kraj srpskog carstva. Beograd: Srpska književna zadruga, 1975. Sima Ćirković, The Serbs. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2004.
Osnov za preuzimanje kraljevske titule Tvrtko je nalazio i u svom porijeklu. Preko bake po očevoj liniji, Jelisavete Nemanjić, kćerke kralja Stefana Dragutina, bio je potomak dinastije Nemanjića, što mu je omogućilo da svoju vlast predstavi kao nastavak njihove vladarske tradicije i da istakne pravo na upražnjeni kraljevski prijestol.Noel Malcolm, Bosna – kratka povijest, str. 32.Klix.ba. "Na današnji dan prije 648 godina Tvrtko je okrunjen za kralja 'Srbljem i Bosni i Pomorju i Zapadnim Stranam". Pristupljeno 4. 8. 2026.
Uoči krunisanja Tvrtko je dodatno učvrstio međunarodni položaj Bosne sklapanjem braka s Dorotejom, kćerkom bugarskog cara Ivana Stracimira.RadioSarajevo.ba. "Na današnji dan: Tvrtko I oženio bugarsku princezu Doroteju, a slavlja na dvoru su bila ovakva". 8. 12. 2024. Pristupljeno 4. 8. 2026. Ovaj dinastički savez doprinio je jačanju ugleda bosanskog vladara među susjednim državama i evropskim vladarskim kućama.
Potencijalna mjesta krunisanja Pitanje mjesta na kojem je Tvrtko I krunisan za kralja predmet je rasprave među historičarima.
Mileševa Dugo vremena u historiografiji je prevladavalo mišljenje da se krunisanje odigralo u manastiru Mileševi u Polimlju, te da ga je izvršio tamošnji iguman. Ovakvo tumačenje zasnivalo se prvenstveno na djelu Mavra Orbinija Kraljevstvo Slavena iz 1601. Orbini, dubrovački benediktinac italijanskog porijekla, u svom je djelu iznio tezu da je Tvrtko krunisan u Mileševi, nad grobom svetog Save, što je snažno uticalo na kasnija historiografska tumačenja.U ovom posljednjem dijelu nalazio se i manastir Mileševa u kojem su se čuvali posmrtni ostaci Svetoga Save, jednog od najvažnijih svetaca u povijesti Srpske pravoslavne crkve. Godine 1377. Tvrtko je proslavio svoj uspjeh tako što se u Mileševi okrunio za kralja - ne samo Bosne nego i Srbije. (Ovdje iznosim tradicionalnu teoriju prema kojoj je Tvrtko okrunjen u Mileševi. Međutim, nedavna su istraživanja pokazala da se on nije okrunio u Mileševi, nego u mjestu Mile, nedaleko od Visokog, u središnjoj Bosni. Vidi Anđelić, Bobovac i Kraljeva Sutjeska, i Džaja, Konfesionalnost i nacionalnost Bosne i Hercegovine, Dodatak 1.) Međutim, ovaj je posljednji detalj bio samo znak prilično pompozne dinastičke samohvale, u skladu s impozantnim dvorom u bizantskom stilu što ga je ustrojio u svojoj kraljevskoj tvrđavi na Bobovcu. Tvrtko je zaista bio potomak utemeljitelja srpske dinastije Nemanjića, ali nikad nije ozbiljno pokušao zavladati Srbijom.
Noel Malcolm, Bosna - Kratka povijest.
Međutim, savremena historijska nauka odbacuje ovakvo tumačenje iz više razloga. Prvo, u vrijeme Tvrtkovog krunisanja Mileševa nije bila mitropolija – prvi pouzdani pomen mileševskog mitropolita datira tek iz 1440-ih godina. Drugo, Tvrtko je bio katolik, oženjen po katoličkom obredu, te je malo vjerovatno da bi prihvatio krunisanje od pravoslavnog sveštenstva. Treće, Mileševa se nalazila u oblasti kojom su upravljali lokalni velikaši, a ne u neposrednom Tvrtkovom posjedu, što bi činilo krunisanje na tom mjestu politički rizičnim.
Mile kod Visokog Danas većina historičara, prvenstveno Anđelić i Lovrenović, a na osnovu arheoloških istraživanja, paleografskih analiza i obrade izvora, prihvata tezu da se krunisanje dogodilo u crkvi u Milama (današnje naselje Arnautovići kod Visokog).
Ova crkva, podignuta u vrijeme bana Stjepana II Kotromanića, predstavljala je vjersko i političko središte srednjovjekovne Bosne. U neposrednoj blizini nalazio se kraljevski dvor i utvrđeni grad Visoki. U Milama su sahranjivani bosanski vladari; ban Stjepan II, kralj Tvrtko I, kralj Dabiša i drugi, što svjedoči o izuzetnom značaju ovog mjesta za bosansku državnost.
Arheološka istraživanja na lokalitetu Arnautovići, provođena od 1973. do 1975, otkrila su ostatke monumentalne crkve iz 14. vijeka, koja po svojoj veličini i arhitekturi odgovara mjestu namijenjenom za kraljevsku krunidbu. KONS je u julu 2003. ovu crkvu proglasila nacionalnim spomenikom.Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika (KONS). Odluka: Arheološko područje Mile – Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići, općina Visoko, br. 06-6-894/03-2.
Pitanje krunitelja Pitanje ko je izvršio čin krunisanja jednako je složeno kao i pitanje mjesta. S obzirom na specifičnu konfesionalnu situaciju u srednjovjekovnoj Bosni, odgovor nije sa sigurnošću utvrđen.
U historiografiji se ovo pitanje uglavnom svodi na tri opcije: predstavnika Katoličke crkve, predstavnika Pravoslavne crkve (odnosno mitropolita Mileševe) i djeda Crkve bosanske. Savremena istraživanja uglavnom polaze od analize političkih okolnosti, crkvene organizacije u Bosni krajem 14. vijeka i položaja samog Tvrtka kao vladara.
Katolička biskupija Prema jednoj hipotezi, krunisanje bosanskog kralja mogao je izvršiti katolički biskup. Međutim, ova pretpostavka se smatra manje vjerovatnom zbog položaja Bosanske biskupije u to vrijeme. Naime, katolička Bosanska biskupija imala je svoje sjedište u Đakovu, na teritoriji Ugarske, te se nalazila pod neposrednom vlašću ugarskog kralja. Samim tim, njen biskup bio je politički povezan s ugarskim dvorom, što dovodi u pitanje mogućnost da bi učestvovao u krunisanju bosanskog vladara, koji je upravo tim činom potvrđivao samostalnost Bosne i njeno udaljavanje od ugarskog uticaja.
Zbog toga dio historičara smatra malo vjerovatnim da bi biskup Bosanske biskupije krunisao bosanskog kralja, jer bi takav čin imao i snažnu političku poruku. Osim toga, nijedan poznati historijski izvor ne navodi da je papa dao odobrenje za krunisanje, niti se spominje prisustvo katoličkih prelata ili drugih crkvenih predstavnika prilikom krunisanja bosanskih kraljeva. U dostupnim izvorima nema potvrde o učešću pape ili nekog drugog visokog katoličkog dostojanstvenika sve do krunisanja posljednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomaševića 1461.Lovrenović, Dubravko. Na klizištu povijesti (Sveta kruna ugarska i Sveta kruna bosanska) 1387–1463. Zagreb – Sarajevo: Synopsis, 2006.
U razdoblju između 1377. i 1461. nije zabilježeno da je neki od prelata Katoličke crkve od strane Rimske kurije ovlašten da kruni bosanske kraljeve. Ni bosanski vladari o tome ništa ne govore. Nezaobilazne su to činjenice u cijelom mozaiku posrednih i neposrednih dokaza da se u toj ulozi nalazio episkop Crkve bosanske. Sve je u tom svijetu feudalne kulture sličilo jedno drugom kao jaje jajetu, ako već ne po opsegu, a ono svakako po formi i sadržaju. Sama realizacija obrasca najviše je zavisila od mjesnih okolnosti. Tu se očituje nepisano pravilo povijesti: da su pokušaji stavljanja njezinih nogu u jednu čizmu obično završavali neuspješno, odnosno kao u bosanskom slučaju šizmom: reakcijom na latinizaciju (»globalizaciju«).
Pravoslavna crkva Iako je srpska patrijaršija imala kanonsku nadležnost nad određenim dijelovima Tvrtkovih posjeda, njeno učešće u krunisanju katoličkog vladara bilo bi kanonski sporno. Osim toga, krunisanje od strane pravoslavnog mitropolita podrazumijevalo bi priznavanje njegovog crkvenog autoriteta, što bi za Tvrtka kao bosanskog vladara imalo i određene političke posljedice.
Teza o pravoslavnom krunitelju najviše se povezivala sa starijim tumačenjem prema kojem je Tvrtko krunisan u Mileševi, kod groba svetog Save, od strane tamošnjeg crkvenog velikodostojnika. Međutim, savremena historiografija ovu mogućnost uglavnom odbacuje. Historičari ukazuju da nema potvrde da je mileševski crkveni autoritet imao ulogu u krunisanju vladara, niti da su srpski kraljevi bili krunisani u Mileševi. Srpska kraljevska tradicija bila je prvenstveno vezana za Peć, dok su carevi krunisani u Skoplju.
Zbog nedostatka direktnih izvora koji bi povezali Mileševu ili tamošnjeg crkvenog velikodostojnika s Tvrtkovim krunisanjem, ova interpretacija danas ima znatno manju podršku među historičarima.
Crkva bosanska