Le banda est une langue ou un groupe de langues oubanguiennes parlée(s) par personnes en République centrafricaine et au nord de la République démocratique du Congo par les Banda.
Classification Les classifications de Kenneth Olson et Cloarec-Heiss placent les langues banda dans le groupe des langues oubanguiennes. Elles sont groupées sous l'arborescence suivante (dialectes en italiques) :
Lexique Lexique des langues banda selon Moñino (1988).:
Français Linda Yangere Ngao Vara Wojo Dakpa Langbasi Mbanza abeille kótòrò wótɔ̀rɔ̀ wátèrə̀ wótòrò wátòrò wátòʁò ⱱátɔ̀lɔ̀ acide (vb.) kpì kpì kpì kpi kpì kpi kpi aile kōmbō màmbō kōmbō kɔ̄mbō ōmbō kōmbō kōmbō kāmbō aller nā nē nā nā na; dara; gu gū gu; ʔe na amer (vb.) ʃù sù ʃù ʃù ʃu ʃù ʃu su animal àgìà gìà ~ dìà gìà àgìà gìà àgìà gìàgìà sóngbā année ə́ngú ngúngú úngú ə́ngú úngú ə́ngú ngúngú mbúgú appeler ʔē ʔē ʔē ʔe ʔē ʔe ʔe arbre āyɔ̄ ndōjō ~ njōjō ? ōyō āyɔ̄ yōyō ndɔ̄gɔ̄rɔ̄ yōyō yɔ̄yɔ̄ attacher, lier ʔī ʔī ʔī ʔī ʔi ʔī ʔi ʔi blanc ə́mbí mbímbí ə́mbí ə́gúrú ə́gúrú gúgúʁú ógúlú boire njū njō njō njō nju njū njo nzu ~ nju bon (être) cɔ̄ cō ga zo̰ bouche àmà màmà àmà àmà àmà àmà màmà màmà bras brouillard ɔ̄ndɔ̄rɔ̄ ōndōrō ndɔ̄rɔ̄ ndōrō ndɔ̄rɔ̄ ndōʁō ndɔ̄lɔ̄ brûler (intr.) ʒū zū dā ʒū ʒu ʒū ʒu zu brûler (trans.) ʃò sō ʃō ʃò ʃe ʃò ʃo sio ceci sə́yē mə́sé tɛ̀ɛ̄ ə̀ né ʃí sə́yā à nā kó tátə̀ʔē cànāá cela sə́ʔé mə́séʔé ə̀nə́máí sə́wáé à nā ɓâɲ táʔīā cànākā ce en question sə́wó nə̀ nā cendres mvōrōwò mbɔ̄rɔ̄wò mvə̄rə̄wò ~ mvōrōwò vōrōwò mbūrū vōrōwò vōʁōwò vōlōwò champ kɨ̄ndɨ̄ kēndē kīndī kɨ̄ndɨ̄ kɨ̄ndɨ̄ kɨ̄ndɨ̄ kɨ̄ndɨ̄ kɨ̄ndɨ̄ charbon ngārāwò kìlínjāō ngɨ̄rɨ̄wò ngīrīwù mbūrūwò mbūʁūwù ngēlēwò chaud fūò hōò chauffer wò wò wò wò wo wò wo wo chemin āwā wāwā āwā āwā àmbíʒī gbə̄lō kóbò ~ kɔ̄bɔ̀ màngbézē chèvre yābùrù yōbùrù yābùrù ābə̀rə̀ yābòrò yābùrù ābòʁò yābùlù chien yāvóró yāfóró yāvúrú āvə́rə́ yāvɔ́rɔ́ yābóró āvóʁó yāvóló chose ə̀rə̀ ə̀rè ə̀rə̀ ə̀rə̀ ə̀rə̀ ə̀rə̀ ʁə̀ʁə̀ ùlù cinq mīndû mīndû mīndû mīndû mīndû mīndû mīndû mīndû cœur ə̀lù làsù ə̀lù làsù ə̀lù bèbè bèbè colline/termitière compter dɨ̄ dē dī dɨ̄ dɨ dɨ̄ dɨ de connaître wɨ̄sə́ wōsé wūsə́ wūsə́ w̰ṵ́sé wūsə́ wusə́ w̰ṵsé corde ə́wú wúwú úwú ə́wú úwú ə́wú wúwú wúwú corne ə̀dɨ̀ dèdè ìdì ə̀dɨ̀ kòdè òdù dùdù ə̀dɨ̀ cou/gorge couper (couteau) wā wā wā wa wā wa wa couper (hache) dē jɛ̄ dē dē de de de cracher kū tō tū wa ngúsū creuser jī jī jī jī ji jī ji ji cuire fà fà fà fà fa fà fa fa cuisse ə̄kū kūkū ūkū ōkū ōkū ~ ūkū ə̄kū kūkū ⱱíté cul, fondement bùdú bùdú bùdú bùdú gūrūmbī; kílíngbī ʃû kūʁōjè bāmbī cultiver jō jō jō jo jo danser dɔ̄; mvī tə́ yē ngɔ̄ vū; vū tə́ dɔ̄; vī vu dō da vɨ debout (être) kā-làfó kā-kálàfó kā-kálàfú kā-làfə́ kā-làfó kuʁu-làfó kulu dent ə̄ʒī zīzī īʒī ēʒī kājī ə̄ʒī ʒīʒī zīzī deux bīʃì bīsì bīʃì ɓīʃì bīʃì ɓīʃì ɓīʃì bīsì dire pā pā pā pā yâdə́; yɔ̀rɔ̀ pā to to donner zā kə̄ zā fō zā kə̄ zā sə̄ za fē zā ʔē za ʔē za fē dormir lō lō lō lō lo lō lo lɔ droite (à) ndókɔ̄ kūnè kūnì kūnù ndókō ndɔ́kɔ̄ ndókō ndɔ́kɔ́ eau ə́ngú ngúngú úngú ə́ngú úngú ə́ngú ngúngú ə́ngú écorce kòngɔ́ kócū kúcū; kùngá kòngɔ́ kúcū kɔ̀ngɔ́; kácū kpòtò kɔ̀ngɔ́ éléphant mbə̀là mbə̀là mbə̀là mbə̀là mbàlà mbàlà mbàlà mbàlà enfant ə̀gbə̀lə̀ ə̀gbòlò ~ ə̀gbòrò gbòlò bèʃē wáyà yāgbèʃē bèʃē yābèsē enfanter zū zū zū zū zu zɨ̄ zu zu enfler mèrə̀ mèrè mə̀rè mèrə̀ mɛrɛ mèrə̀ meʁə mele entendre jī jī jī jī ji jī je ji envoyer ⱱā ⱱɔ̄ ⱱā ⱱə̄ ⱱa ⱱō to ⱱa épine ə̀ʃì sìsì ìʃì ə̀ʃì ìʃì ə̀ʃì ʃìʃì ìsì étoile àmbérépè ɛ̀mbɛ́lɛ́pɛ̀ àmbə̀répè àmbérépè àngírípì ákíárá kéʁə́ àmbélépè étranger yìrɨ̀ gɛ̀nɛ̀ yìrì yìrə̀ gènè yìrɨ̀ yìʁɨ̀ gɛ̀nɛ̀ excréments ə̄yū yūyū ūyū ə̄yū ūɲū ə̄yū ɲūɲū ɲūɲū façonner (pot) sō sō sō sɔ̄ sua; ɗafo sōā mbə sua fagot kácè kásè ~ kácè kácù yāwò yāwò yāwā ɛ̄wò faim ə̀gò gògò ògò ə̀gò ògò ògò gògò ògò farine njíwɨ̄ njúwō njúwū zúwā zúwā femme yāʃē yāsē yāʃē āʃē ɲāʃē yāʃē āʃē ɲā̰sē fer kōwɔ̄ kɔ̄wō kōwō kōwō kō kōwō kōwō kōākōā feu ə̀wò wòwò òwò ə̀wò òwò ə̀wò wòwò wòwò feuille kākó kākó kākú kākó kākó kākó kākó kākó filet gbándà gbándá gbándà gbándà finir kā ngòlò kā ka kāmà ka ka flèche àkòrà kɔ̀kɔ̀rà njípírí àkòàrà kùàrà àkòàrà kòàkòàʁà kpīlī foie ə̀bè bɛ̀bɛ̀ èbè ə̀bè èbè ə̀bè lémá kɔ̀fùlù-bè forger dū dā ndàwò tɔ̄ ndàwò mborə mbə̀ ndàwò mbə ndàwò frapper, battre dā dā dā dā ɓi; woro ɓī ɓi bi froid fructifier lē lɛ̄ lē le fumée ngáwò ngáwò ngáwò ngáwò ngówà ngáwò ngáwò ngówà gauche (à) gə̀lè gə́lɛ̀ gèlè gə̀lè gàlè gìlì gèlè gèlè genou kōtà kótà kūtà kōdà kùmù-dà kōdà kōtà kōdà graisse/huile grand ə́gérə́ jéjé ə́géré ə́gérə́ gèrè égéré gégéʁə́ gratter (se) ngùrù ngòrò ngùrù ngùrù nguru ngùrù nguʁu ngolo griller zo guerre kōwɔ̄ kɔ̄wō kōwō kōwō kōwō kōwō kōākōā herbe gūsū; ə̄bē gūsū gūsū gūsū; ə̄bē gūsū gūsū gūsū ēbē homme kōʃē kɔ̄sē kōʃē kōʃē yākōʃē kōʃē kōʃē yākōsē hyène gbɔ̀ngɔ́ gbɔ̀ngɔ̄ gbòngó gbɔ̀ngɔ́ ɓòngō gbòngó gbòngó zúkú; zíkú il cè; ə́ cè; é sə̀; ə́ cè; ə́ cè; á cè; ā cè; ā cà; á ils ə̀njē njē njī ə̀njē ànjē ànjē ànjē ànjá kúí ànjá intestins ʃétá sétá ʃítá ʃétá sétá ʃétá ʃété sété je mə̄ mō mə̄ mē mē; mə̄ mē mē mɛ̄ jumeaux ā méyā à míà à míā à méyā lancer, jeter ⱱī ⱱī tō; yī vē ⱱi ⱱī yi ⱱi langue (organe) tīmà tīmè tīmà tīmà tāmbī tīmà tīmà tīmbī laver yūtù; gītù yūtū yùtù yūtù yutu yùtù yutu yutu; yitu long ə̄ngɨ̄rɨ̄; ə̄gū gūgū īngīrī; gū ə̄ngīrī ūgū gū ngɨ̄ngɨ̄ʁɨ̄ gū; gu lourd kə̄lɨ̄ lè īlɨ̄ ə̄lɨ̄ əlɨ̄ ə́gbó sɨ lɨ lune yípɨ̄ yúpō yípī yípī ỹípū yípū yípī ɲépɨ̄ maison àndà àndà àndà àndà ndàndà àndà ndàndà ndàndà manger zɨ̄ zē zī zɨ̄ zɨ zɨ̄ zɨ zɨ ~ zi marche áná néné áná áná kēná; áná ə́nə́ kə́nà kèná marcher nā áná nē néné nā áná nā áná na nə̄ ənə́ na lo mauvais (être) ìmbrì; ágán ə́kpé ə̄kī kīkī mère èyī èyī àyī èyī ànō ayī àɲī ànɔ̄ montagne kàgà kàgà; ngāwōlā kàgà kàgà kàgà kàgà àgà gà kòtò mordre lō lō lō lō lo lō lo no mortier kòfɔ̄rɔ̄ kòfōrō kòfōrō fūrū mouche vōmā vūmā vōmā vōmā vōmā vōmā vōmɔ̰̄ mourir cū cū cū cū cu cū cu cu ne...pas nē nə̄; tà á...nə̄ nē á ... nē nē; bá...nē àbə́ nē neuf, nouveau tāfà tɔ̄fɔ̀ tōfò tāfə̀ tāfò tāfò tātāfò tāfò nez ngāwɨ̄ màwō màwū; ūwū ngāwū ṵ̄w̰ṵ̄ ə̄wū wūwū w̰ṵ̄w̰ṵ̄ noir ə̄bū būbū ūbū ə̄bū ūbū ə̄bū būbū būbū nom ʔɨ̄rɨ̄ ʔērē ʔīrī ʔārā ērē ʔīrē ~ ʔērē ʔēʁə̄ ʔēlē nombreux (être) ngbā ngbā ngba nombril bítù túrúngù bítì túrúngù bítì ngɨ̄ⱱɨ̄ kpòlèndòʁòvū bítù nous ə̀zə́; ʔā ʔà; ʔā ʔà; ʔā ə̀zə́; ʔāʔā àzə̄; ʔā àzá; ʔāʔá àzə̄ ʔā̰; ɲā nuit célə́bū súlúbū kúlúbū cádə̀būcú cə́lə́bū; kúlúbū célə́bū cébú cóbúlé œil àlà làlà àlà àlà àlà àlà làlà célà œuf ə̄pɨ̄rɨ̄ pērē īpīrī pə̄rə̄ pōrō ōpōrō pōʁō pɨ̄lɨ̄ oiseau yānū yōnū yānū ānū yānū ~ ỹānū yānū ānɨ̄ ɲānū ~ ỹānū oncle maternel ʔòʔú ʔòʔú ʔàʔú ʔə́ʔú ʔàʔú ʔàʔú ʔàʔú ʔàʔú ongle/griffe ngōpé kùngbá-kɛ̄nɛ́ ngōpé ʃīmbī sōngōpé ngōpé-né ʃīmbī kèlékɔ̄-né oreille ə̄tū tūtū ūtū ōtū ūtū ōtū tūtū tùtù os gbābī gbēbī gbāgbī gbābī gbābī gbābī gbābī gbābī panthère múrú múmúrú múrú múrú mírú émírí míʁə́ mílú peau ákóá ~ ákó kɔ́kɔ́ ókó ákɔ́ kuákuá ɔ́kɔ́ kpòtò kɔ́kɔ́ père àbá àbá àbá àɓà àbá àbá ɓàɓà àbá personne, gens ə̄zū ōzū ūzū ə̄zū ūzū ə̄zū ɓàlíá ōzū petit ə̀ngɨ̀ ngèngè; yāyā ìngì; āyā ə̀ngɨ̀ ə̀ngɨ̀; āyā ə̀ngɨ̀ āyā yā; fɛ̰́ peur àwà wàwà àwà àwà àwà àwà wàwà òwà pied ōnū nūnū ūnū àdà àdà àdà dàdà dà pierre/caillou plaie ə̀kù kùkù ùkù ə̀kù ùkù ə̀kù kùkù ùkù planter ʃī sī ʃī ʃī ʃi ʃī ʃi si plein (être) sū bē sū sū su sū sɨ su pleurer (pleurs) kɨ̀ kè kì kɨ̀ kɨ kɨ̄ kɨ kɨ pluie yāvɨ̄rɨ̄ yɔ̄fɔ̄rɔ̄ yāvōrō yīvārā yāvūrū ~ ɲāvūrū līvīrī ~ ỹīvīrī ɲāvūʁū yāvɨ̄lɨ̄ poil/plume ə̀sù sùsù ùsù ə̀sù ùsù ə̀sù sùsù sù poisson gìàngú súngú súngú súngú súmāngú gìàngú gìàngú kāfángú pou ə́cɔ́ cócó ɔ́cɔ́ ə́có àcó ə́có còcó àcó poule ngātə̄ ngātō ngātū ngātə̄ ngōtō ngɔ̄tɔ̄ ngōtō ngɔ̄tɔ̄ pourri (être) fū fō fū fɨ̄ fu ~ fṵ fɔ̄ fɔ fɨ ~ fɨ̰ prendre zā zā zā zā za zā za za profond (être) lī lī lī lī li lī li li puiser tō tō tō tu tū quatre və̀nā vànā və̀nā vànā vànā vànā vòànō̰ vànā queue dàmbá dàmbá dàmbá dàmbá dàmbá dàmbá dàmbá dàmbá qui ? ə̀dè ɗɛ̀ àdè ə̀də̀ dà ə̀dɨ̀ càbá ʔīdɔ̀ quoi ? yēkà yēkɔ̀ yīkò gàdì gàdò yēmá yēmá ɲēmáā racine ə̄ʃē sēsē ēʃē ēʃē ēʃē; ʃēkēdē ə̄ʃē ʃēʃē respirer wɨ̄ wū wū wu wū wu wu rester, être assis sə̀ gàtɨ́ sè kēté jō kâtí sə̀ gàtɨ́ sə ɓá yàtá wā ēgbéʃā sə béʃè sa àtá rire mō mō mɔ̄ mō mo mɔ̄ mɔ mo rosée ngómē ngómɛ̄ ngúmē ~ ngúmɛ̄ ngómē ngɔ́mɛ̄ ngómē ngómē ngóbē rouge ə́dóró dódóró ówóró ə́dóró ə́dóró ə́dóró dódóʁó sable mīndū mbīndū mīndū mīndū mbūtū mīndū wòyè zɨ́lɨ̀ sagaie ə̄dū dūdū údú ə̄dū ūdū ə̄dū dūdū dūdū saison sèche ngbágú ʔɔ́rɔ́sé ngbógú ngbógú ʒǔcú; gbúkūcú ngbúgú bùʁū màmbúgú saison des pluies yāvɨ̄rɨ̄; ə́ngú ngú-yɔ̄fɔ̄rɔ̄ ōvōrō ngú-yīvārā ɓàrà yāvūrū ngú-līvīrī zōngō màngú yāvɨ̄lɨ̄ sang ə̄njī njīnjī īnjī ə̄njī ʒīʒī ə̄ʒī ʒīʒī zī sec (être) ʔɔ̀rɔ̀ ʔɔ̀rɔ̀ ʔùrò ʔɔ̀rɔ̀ gbákū sein àngɔ̀ ngɔ̀ngɔ̀ òngò àngɔ̀ òngò àngɔ̀ ngòngò ngɔ̀ngɔ̀ sel ə̀ngbɨ̀rɨ̀ ngbèngbèrè ìngbìrì ə̀ngbə̀rə̀ ngbɨ̀rɨ̀ ə̀ngbɨ̀rɨ̀ ngbɨ̀ʁɨ̀ ngbɨ̀lɨ̀ semence/graine sentir (intr.) serpent ókóró kókóró ókóró ākóró yākóró yākóró àkóʁó yākóló soleil àlɔ̀ lɔ̀lɔ̀ òlò ə̀lò; òlō ɔ̀lɔ̀ lòlò lɔ̀lɔ̀ souffler ʔùrù ʔùrù ʔùrù ʔùrù ʔuru ʔùrù ʔuʁu ʔulu sucer lā lā lā lā la lā la la sucré (être) ndù ndù ndù ndù ndu ndù ndu ʔene termite àbò kɔ̀kɔ̀ àbò àbɔ̀àbɔ̀ àbò bòbò àbò terre, sol àʃɔ̀ sɔ̀sɔ̀ òʃò àʃɔ̀ ʃə̀ʃò; òʃò ɔ̀ʃɔ̀ ʃòʃò ɛ̀sìɔ̀ tête kūmù kūmò kūmù kūmù kùmù kūmù kūmà kɔ̄lɔ̄ téter ʔɔ̀ ʔɔ̄ njō òngò ʔə̄ ʔa̰ ʔā ɓi ʔa̰ tomber tē cɛ̄ tē tē ti ~ ci tē te ti tortue bākɔ̀ngɔ̄ tānā; ngéréndā bākòngɔ̄ ngéréndā kúlá kúlá kɔ́ⱱɔ̀ tous, tout nɔ́ ɗá gbə́lá nɔ́ kuáỹ gbálé ɲá; kúé kúí tousser tīkɔ̀ cìkò tēkɔ̀ teko tēkɔ̀ teko tekɔlɔ tranchant tranchant (être) kì kì kì ki kì ki ki transpercer tɔ̄; sū; kòrɔ̀ tòrò; tōkòrò tɔ̄ koro sū ta su travail kòsárà gùʃárà kòsárà gòʃárà gòʃárà kòàkòà nàbō trois və̄tà vōtà və̄tà və̄tà vōtà vɔ̄tà vōtà vātà trou kùdú; ōgōrō kùdú kùdú; ōgōrō kùdú; gōrō kùdú; gōrō kùdú; gōrō kùdú kùdú tu bə̀ ɓò bə̀ bə̀ mə̀ mò mà mà tuer wō wō wō wō w̰o̰ wō wo w̰o̰ un bàlē bàlē bàlē bàlē bàlē gbǔ bàlē bàlē urine ngɨ́ndɨ̄ ngíndē ngíndī ngíndī ngéndē ngéndā ngándē ngéndē venir nā; gū gū nā; gɨ̄ na; gu nə̄; gū na; gu na; gu vent ə̀yì yògú ìyì ə̀yì yùgú yìgú yìyì yìgú ventre ə̄vū; célə́ vūvū ūvū; kə́lə́ ə̄vū kélé ə̄vū vūvū dávū viande/chair village ōgō gōgō ōgō āgɔ̄ làkpá; ōgō làkpó; ogō làkpó làkpá voir wɨ̄; wū wō wū wū w̰ṵ wū wu w̰ṵ voler (oiseau) rɨ̀ rò rì rù ru rū ʁu lu voler, dérober zɨ̄-āngbā zū-ngbāngbā zā-āngbā zɨ̄-āngbā zu-āngbā zɨ̄-āngbā zɨ-ngbāngā zu-ngbā vomir njā njā njā njā njà njā nja nza vouloir yīndə́ yīndí yīndə́ yīndə́ yendə́ ~ ɲendə́ yīndə́ yində́ gindé vous ʔē; yē ʔī yē ʔēʔē ɲē ʔē ʔē ànzá
Notes et références
Voir aussi Bibliographie Charles Tisserant, Dictionnaire banda-français, Institut d’éthnologie, Paris, 1931
Articles connexes Banda-ndélé Mono (langue oubanguienne) Langues en République centrafricaine
Liens externes
Catégorie:Inventaire de langues Catégorie:Langue oubanguienne Catégorie:Langue en République centrafricaine