Le préfet d'Égypte est un haut fonctionnaire désigné par l'empereur romain, son délégué personnel, pour diriger Alexandrie et l'Égypte. Il s'agit donc du gouverneur impérial de la province, poste réservée aux chevaliers romains. L'intitulé latin complet est praefectus Alexandriae et Aegypti. Les textes grecs le nomment Ẻπαρχος (éparkhos).
Création et fonctionnement du poste Octavien César (le futur Auguste) crée cette fonction au lendemain des disparitions de Marc Antoine et de Cléopatre à Alexandrie en 30 av. J.-C.
L'empereur se pose en successeur des rois de l'Égypte antique, avec la volonté de garder pour lui la haute main sur cette conquête, sa position de repli stratégique, la richesse de ce pays et du tribut que l'on peut en extraire, une importante réserve d'hommesNotamment, il régule avec beaucoup de précautions et de restrictions l'accès de cette province aux membres du Sénat romain et de l'Ordre sénatorial..
Octavien César choisit un chevalier romain (membre de l'Ordre équestre) qu'il dote d'un imperium (pouvoir de commandement suprême) et d'un rang proconsulairead similtudinem proconsulis selon la formule d'Ulpien reprise dans le Digeste , 17, 1)..
Histoire de la fonction
En 30 av. J.-C., le premier préfet d'Égypte est un ami d'Octavien, Caius Cornelius Gallus. Celui-ci vient de participer à la conquête de l'Égypte depuis la Cyrénaïque jusqu'à Alexandrie et la Nubie.
Au début du règne de Galba, le successeur de Néron, un édit du préfet Tiberius Julius Alexander fixe des points de doctrines juridiques propres à l'Égypte romaine : lutte contre les abus des créanciers, fixation de la jurisprudence relative aux points de droits déjà tranchés et force de loi des précédents judiciaires tranchés en conventus devant le préfet d'Égypte, lutte contre la délation, force de loi du canon fiscal (Gnômôn de l'Idiologue) et plusieurs autres mesures relatives au fiscRéférence papyrologique : FIRA I page 318 N. 58..
Dans le cadre des grandes réformes de l'Empire romain, lors de la Tétrarchie, un édit du préfet d'Égypte, Aristidus Optatis, publie en 297 l'adaptation à l'Égypte de la réforme fiscale de DioclétienRéférences papyrologiques : P. Caire Isidor. 1, P. Oxy. 2713, S.B. 7252..
Lors de la réforme territoriale de l'Empire, entre 292/293 et 297/298, l'Égypte est divisée en trois provinces intégrées au Diocèse d'OrientLe Diocèse d'Orient s'étend de la Cilicie (sud de la Turquie actuelle) au nord à la Thébaïde au sud, de la Libye supérieure à l'ouest à la Mésopotamie et à l'Arabie à l'est, avec pour capitale Antioche.. Toutefois, les trois provinces d'Égypte, l'Égypte herculienne, l'Égypte jovienne et la Thébaïde restent regroupées sous l'autorité éminente du préfet équestre d'ÉgyptePour une présentation pratique, voir ..
Outils d'études La liste des préfets d'Égypte de Caius Cornelius Gallus (30 – 26 av. J.-C.) à Aelius Publius (298 – 299) a été dressée par Andrea Jördens : . Une liste de cinquante-trois édits de préfets d'Égypte a été publiée par le professeur Joseph Mélèze-Modrzejewski dans l'ouvrage collectif Les lois des Romains, Jovene Editore, 1977, pages 338 à 342. Une étude juridique et papyrologique a été réalisée par .
Liste des préfets d'Égypte
+ Préfets d'ÉgypteD’après la liste la plus récente établie par Andrea Jördens : DateNom latin 30 – 26 av. J.-C. Caius Cornelius Gallus 25 – 24 av. J.-C. Aelius Gallus 24 – 22 av. J.-C. Publius Petronius 21 – 16 av. J.-C. --- 15/14 – 13/12 av. J.-C. Publius Rubrius Barbarus 11 – 8 av. J.-C. --- 7 – 4 av. J.-C. Gaius Turranius 2/1 av. J.-C. – 3 ap. J.-C. Publius Octavius 4 – 8 --- 9/10 Publius Ostorius Scapula 10/11 Gaius Iulius Aquila 11 – 14 Lucius Antonius Pedo 14/15 Marcus Magius Maximus 15 – 21 Lucius Seius Strabo 21 – 27 Gaius Galerius 28 – 31 Publius Flavius Hiberus 32 – 38 Aulus Avilius Flaccus 38 Quintus Naevius Sutorius Macro 39 – 41 Gaius Vitrasius Pollio 41 – 42 Lucius Aemilius Rectus entre 42 et 45 Marcus Heius 45 – 47 Gaius Iulius Postumus 47 – 52 Gnaeus Vergilius Capito 53 – 54 Lucius Lusius Geta 55 – 59 60 – 62 Lucius Julius Vestinus 63 – 64 Gaius Caecina Tuscus 66 – 69 Tiberius Julius Alexander 70 – 72 Lucius Peducaeus Colonus 73 Tiberius Iulius Lupus 74 Valerius (?) Paulinus 75 – 76 [S]ept[imius ?] Nu[ 78 – 79 Gaius Aeternius Fronto 80/81 – 82 Gaius Tettius Africanus Cassianus Priscus 83 Lucius Laberius Maximus 84 Lucius Iulius Ursus 85 – 88 Gaius Septimius Vegetus 89 – 91/92 Marcus Mettius Rufus 92 – 93 Titus Petronius Secundus 94 – 98 Marcus Iunius Rufus 98 – 100 Caius Pompeius Planta 100/101 – 103 Caius Minicius Italus 103 – 107 Caius Vibius Maximus 107 – 112 Servius Sulpicius Similis 113 – 117 Marcus Rutilius Lupus 117 – 119 Quintus Rammius Martialis 120 – 124 Titus Haterius Nepos 124 – 126? Petronius Quadratus 126(125 ?) – 133 Titus Flavius Titianus 133 – 137 Marcus Petronius Mamertinus 137 – 142 Gaius Avidius Heliodorus 142 – 143 Gaius Valerius Eudaemon 144 – 147 Lucius Valerius Proculus 147 – 148 Marcus Petronius Honoratus 150 – 154 Lucius Munatius Felix 154 – 159 Marcus Sempronius Liberalis 159 – 160 Titus Furius Victorinus 161 Lucius Volusius Maecianus 161/162 – 164 Marcus Annius Suriacus 164 – 167 Titus Flavius Titianus 167 – 168 Quintus Baienus Blassianus 168 – 169 Marcus Bassaeus Rufus 169 – 175 Gaius Calvisius Statianus 176 Gaius Caecilius Salvianus 176 – 179 Titus Pactumeius Magnus 178 – 180 Titus Aius Sanctus 180 – 181 Titus Flavius Piso 181 – 183 Decimus Veturius Macrinus 185 Titus Longaeus Rufus 186 – 187 Pomponius Faustinianus 188 Aurelius Verianus 188 Marcus Aurelius Papirius Dionysius 189 – 190 Quintus Tineius Demetrius 191 – 193 Larcius Memor 193 – 194 Lucius Mantennius Sabinus 195 – 196 Marcus Ulpius Primianus 197 – 199 Quintus Aemilius Saturninus 200 – 203 Quintus Maecius Laetus 204 – 205/206 Claudius Iulianus 206 – 210 Tiberius Claudius Subatianus Aquila 212 – 213 Lucius Baebius Aurelius Iuncinus 215 Marcus Aurelius Septimius Heraclitus 215/216 Aurelius Antinous 216 – 217 Lucius Valerius Datus 218 Iulius Basilianus 219 ? Callistianus 219 – 220 Geminius Chrestus 222 Lucius Domitius Honoratus 222 – 223 Marcus Aedinius Iulianus 223/224 ? ]alerius 224 Marcus Aurelius Épagathus 225 Tiberius Claudius Herennianus entre 225 et 230 Claudius Claudianus 229/230 Claudius Masculinus 230 ? – 231/232 Marcus Aurelius Zeno Ianuarius 231/232 – 236 Mevius Honoratianus 237 Corellius Galba 239 – 240 Lucius Lucrecius Annianus 240 – 242 Cnaeus Domitius Philippus 242 – 245 Aurelius Basileus 245 – 247/248 ? Gaius Valerius Firmus 249 – 250 Aurelius Appius Sabinus 250/251 – 252 Faltonius Restitutianus 252/253 Lisennius Proculus 253 ]dius Rufinianus entre 247 et 257 Lucius Titinius Clodianus Consultius 253 – 256 Titus Magnius Felix Crescentillianus 269 – 261 Lucius Mussius Aemilianus 262 – 263 Aurelius Theodotus 264/265 Gaius Claudius Firmus 266/267 Iuvenius Genialis 270 Tenagino Probus 271 Iulius Marcellinus 271 – 272/3 Statilius Ammianus 273 ? – 274 Gaius Claudius Firmus 275 – 279 --- 279 – 281/282 Hadrianius Sallustius 282 – 284 Pomponius Ianuarianus 284 – 286 Marcus Aurelius Diogenes 286/287 Bellicius Peregrinus 287 – 290 Gaius Valerius Pompeianus 290 – 292 Titius Honoratus 292/293 Rupilius Felix 293 - 297 --- 297 Aristius Optatus 298 Aemilius Rusticianus 298 – 299 Aelius Publius 299 – 300 Heraclius 303/311 Apollonius 303 (ca.) Eustratius (?) 303 – 306 Clodius Culcianus 307 Sossianus Hieroclus 308 Valerius Victorinus 308 – 309 Aelius Hyginus 310 (ca.) Titinnius Clodianus 312 Aurelius Ammonius 314 Iulius Iulianus 314 - ca.327 --- 328 Aurelius Apion 328 – 329 Septimius Zenius 330 Flavius Magnilianus 331 Florentius 331 – 332 Flavius Hyginus 333 – 335 Paterius 335 – 337 Flavius Philagrius 337(?) – 338 Flavius Antonius Theodorus 338 – 340 Flavius Philagrius 341 – 343 Longinus 344 Palladius 345 – 352 Nestorius 353 – 354 Sebastianus 355 – 356 Maximus 356 – 357 Cataphronius 357 – 359 Parnassius 357 – ca. 359 Pomponius Metrodorus 359 Italicianus 359 – 361 Faustinus 361 – 362 Gerontius 362 – 363 Ecdicius Olimpus 364 Hierius 364 Maximus 364 – 366 Flavianus 366–367 Proclianus 367 – 370 Flavius Eutolmius Tatianus 370 – 371 Olympius Palladius 371 – 37 Aelius Palladius 376 (?) Publius 379 Bassianus (?) 379 Hadrianus (?) 380 Iulianus 381 – 382 (?) Antoninus 382 Palladius 383 Hypatius 384 Optatus 384 – 386 Florentius 386 Paulinus 387 Eusebius 388 Flavius Ulpius Erythrius 388 – 390 Alexander 391 Evagrius 392 (Avril–Juin) Hypatius 392 (Juin–Août) Potamius 393 - 395 --- 396 Remigius 397 Archelaus 398/404 Paulacius 403/404 Pentadius 403/404 Euthalius 405 - 414 ? 415 Oreste 416 - 421 ? 422(?) Callistus 423(?) - 434 ? 435 Cleopater 436 - 442 ? 443(?) Charmosynus 444 - 450 ? 451 Theodorus 453 Florus 457 Nicolaus 458 - 467 ? 468 – 469 Flavius Alexander 470 - 476 ? 475/476 Boethius 477 Anthemius 478/480 (ca.) Theoctistus 482 (ca.) Teognosto 482 Pergamius 482. ? 482/490 Entrechius 487 Theodorus 487 Arsenius 488 - 515 ? 516 Theodosius 518/523 Flavius Strategius 519 ? 520 Licinius 521 - 526 ? 527 – ? Hephaestus 528(?) - 534 ? 535 – ? Dioscorus 536(?) ? 537 – ? RhodonProcope, Histoire secrète de Justinien, 2-7. 539 – 542 Petrus Marcellinus Felix Liberius 542 – ? Johannes Laxarion 543(?) - 559 ? 560 – ? (ca.) Favorinus 561(?) - 565 ? 566 – ? Justinus / Germanus Gestinius 567(?) - 581 ? 582 – ? Johannes I 585 – ? (ca.) Paulus 588 – ? (ca.) Johannes 592 – ? (ca.) Constantinus 595 – ? (ca.) Menas 600 – 603 Petrus Gestinius 604 - 605 ? 606 – ? Johannes 614 – ? Niketas 616 - 628 Domination de l'Empire perse 616 – 628 Benjamin 628 – 642 Empire romain d'Orient 629 – 640 Anastasius 640 Cers 641 – 642 Théodore
Notes et références
Voir aussi Bibliographie
Michel Humbert, « La juridiction du préfet d'Égypte d'Auguste à Dioclétien », in François Burdeau, Nicole Charbonnel et Michel Humbert, Aspects de l'Empire romain (coll. « Travaux et recherches de la Faculté de droit et des sciences économiques de Paris. Série Sciences historiques », 1), Paris, PUF, 1964, 53 p.
Articles connexes Égypte romaine et byzantine Caius Cornelius Gallus Tiberius Julius Alexander Aulus Avilius Flaccus Idiologue
Egypte Catégorie:Charge impériale Catégorie:Index égyptologique