Les langues ngbaka, aussi appelées langues mundu-baka, sont un groupe des langues oubanguiennes parlées par plus de personnes en Afrique centrale, principalement en République centrafricaine, République démocratique du Congo, mais aussi au République du Congo, au Cameroun et au Soudan. Le ngbaka ma’bo et la mayogo sont les langues ngbakas les plus largement parlées, mais malgré le nom du groupe, le ngbaka minangende et le ngbaka manza ne sont pas regroupées avec ses langues mais avec les langues gbaya.
Langues Benedikt Winkhart classifie les langues mundu-baka de la façon suivantes : langues mundu-baka occidentales langues mayogo-bangba mayogo bangba mundu langues mundu-baka orientales baka, ngundi, ganzi, massa, ngombe langues River occidentales mbaka/bwaka (ngbaka ma’bo, gilima) gbanzili (gbanziri–buraka) monzombo (monzombo, kpala–yango)
Lexique Lexique des langues ngbaka selon Moñino (1988).:
Français Ngbaka maʼbo Gbanzili Monzombo ʼBaka Mayogo Mundu abeille nzóì nzî ɓíɓá tōngìà; pɔ̀kì; tūlì wɔ̄ jíà-ó acide (vb.) kpɔ̀ kpɔ̄ kpɔ̄ njɛ́ngɛ̀nɛ̀ ɓíjóà aile ɓākā; nzò-mbànà mbūndà; bɛ̀ mbālā mbúndà mbúɗà yèɗú láká aller nō̰; pā gɔ̄ nō̰; pā gɔ̄ nánú nónò amer (vb.) sō sō sòsō ɓíjóà animal sɔ́ sɔ́ sɔ́ sɔ̄ nú gbá année ngó; mò-kpé mò-kpé ngó; nzémbà yākā kālāngā rrɛ́ appeler ʔē ʔē yē ʔē nàí ʔə́ʔə̀ arbre náā ló ná lō ndùlá rró attacher, lier nǎgbìtɛ́ ʔíʔì blanc mbú mbú-mbū písí ɓūɓà bú ngbɛ́ɗɛ̀ boire nzō nzō nzō njō nǎnjə́ njónjò bon (être) zōkò zōò zúkò gbɛ́ bouche mò mò mò mò bú kɔ́-mò bras bɛ̄ bɛ̄; kpā kpɛ̀lɛ̀ brouillard kùtú kùtū tùtú sángú ndîndí sǎngù brûler (intr.) zūlù sì zūlù sɛ̄kɛ̀ cí cî brûler (trans.) zūlù wūà; zūà zūlù dɛ̀; tūmbà cúlù cúcūrrù ceci nɛ̀ nēè nì kɛ̀ ~ kɛ̀ō ndɛ́ cela lɔ́ kɔ̀ ndɛ́ʼàhɔ́ ce en question ʔàɓō ʔi̋yɛ̀ kɛ̀ cendres sùí mbé sùí mbē mbí mbí champ gbíē gbíē gbíē gbíē jí yé charbon pīndī-wùà mbī píndí wà mbīlì njɛ́kɛ̀dɛ̀ júà njèkèlɛ́ wà chaud wùà ɓèlāà; wà wà chauffer līkì lūā wà lōà chemin kpàzḛ̄ kpàzḛ̄ kpàzē kpàjē kpàjé kàjé chèvre bɛ́lɛ̄ bɛ́ bɛ́lɛ̄ bɛ́lɛ́ mɛ̌mɛ́ mɛ́mɛ́ chien bɔ́nɔ̰̄ bó̰ ndàngé bóló bǒló bóró chose yàá ʔèé míná ʔèē ɛ̌ ɛ́ / wòɛ́ cinq ʔévè ~ vè vūè ~ wūè vūè pūè būlūvūē ɓúrùvɛ́ cœur ngbɔ́kù búmā ngbāɓɛ̀; lē-tɛ́ búmá bʰúà màgúmà colline/termitière tà tà tà tà ta compter vōtò zūwò tāngà kɔ́ má ngbòtángù connaître hḭ̀ nì ɲì ɲì mbílà wúwù corde kú kú kú kū kpú kú corne dì dì ~ ɗi̋dì dì dì dìdí dì cou/gorge ngɔ̀lɔ̀ ngɔ̀ ngɔ̀ ngūlū ngɔ̄rò couper (couteau) kɔ̄lɔ̀; pì; pā̈là kɔ̄nɔ̀; pī pālà; dɛ̄ kɔ̄nɔ̀ kɔ́dɔ̀ couper (hache) dɛ̄ wōlò; dɛ̄ sīnà dɛ̄ dɛ́-ndūlā dɛ́dɛ́ cracher tɔ̰̄ ngɔ́sō̰ tò̰ ngősō̰ zè ngísɔ̰̄ bāà ngúsó kú só ngòsò creuser zē zē zē; wānà jē jēdū jî cuire nzū nzū nzā lē ~ lōà lú mɛ́rɛ̀ cuisse kū kū kū kū kú kú cul, fondement gítā kátā; kőkó kpátā kátá kɔ̄tá; tàbú mú cultiver lū lū kpà lū danser nɔ̄ nɔ̄ nɔ̄; kè nɔ̄ bè debout (être) lò ʔì-só lō kótó wòsōlō ló bólà rrórrò dent tḛ̄ tḛ̄ tɛ́- ~ té tɛ̄ tɛ́ tɛ́ deux ɓīsì ɓīsì ɓīsì bídē ɓísī gbásù dire dì; kò sō; wē dī ngōmà pa mámálà donner hā tɛ̄ zā tɔ̄ hā tɔ̂ dormir là lā là lā là lā là lá rrárrá droite (à) kɔ̄-kpā̰ kɔ̄-kpā̰ kɔ̄-kpā mɔ̄kɔ̄-kpā-bō kɔ̀-kpá eau ngó ngó ngó ngó ngú ngó écorce kūkpē kūkpē kūkpē kpē; kūkpē kɔ́-ndù-lá kɔ̀nɔ̀- éléphant yìà yà yìà yà yá yà enfant lɛ̀; là lɛ̀; píɛ̀ lɛ̀ lɛ̀ ndílī āmbārásè enfanter zū zū zū jū zù tôbú enfler ʔū; sī; ɓō lì; sī; ʔū mbālà bīmbà ʔú ʔúʔù entendre zḛ̄kḛ̀ zḛ̀ zɛ̄kɛ̀ jɛ̀ jɛ̀ jɛ́jɛ̀ envoyer tīmà gbà; tīmà tīmà tīà; kīndà; sɔ̄ tímā títìmà épine tì tì tí tì tí tì étoile ndóngò pa̋mè ~ pa̋mɛ̀ tóngò ngɛ́lɛ̀mù íkùpálà kòfárà étranger wà-yēlè wà-yēè ʔà-yélè yēlè gànzí-kpálà gànjí-kpárà excréments dípā di̋wā dípā dípá dípà gífà façonner (pot) pɔ̄ nɔ̰̄ pɔ̄ pɔ̀ fagot náā-wùà wà ná-wà wà faim gɔ̀mò̰ gō̰mò̰ nzàlà pòtē gǒmu tálà farine nzúlù ndú nzúlù mòpùsɛ̀ mbú; fùfú; bùgálì zú femme wōlō-sɛ̀ wō-sɛ̀ wōlō-bò wósɛ̀ ūlū / wàlá òrɔ́sè fer kátá ká ngbɔ́-kálā ngōnjɔ̀ kàlásè sɛ́ feu wùà wà wà wà júà wà feuille kpáā kpá kpá kpā kpálá kpá filet yìò yò yò nádɔ̀ pèá finir nzīà nzāà ~ nzīà nzà mbɛ̀ flèche mbá̰nzà̰ mba̰̋nzà̰ kpílì mbánjī jí gbànjá foie kɔ́ndɛ̀ ngɛ́ndɛ̀ búmā ngɛ́ndɛ̀ mbú rrí forger gbɔ̄ bɔ̄lɔ̄ gbɔ̀ bɔ̄ gbɔ̄ ndàò gbɔ̄ kùɓà tītī frapper, battre gbɔ̄; bɛ̄ gbɔ̄ gbɔ̄ gbɔ̄ gbí; sú mímì froid dì; píò jīò zǐnì zò fructifier lē lē lē lē fumée ngúà ngűà ngúlì ngūà ngúà ngúà gauche (à) gàlè kɛ̄ndɛ̄; gàlè gàlè kɛ̄ndɛ̄ gálì genou nzò-gbèlè nzò-gbē nzò-gbēlè; nzò-ɓōlò njòngbē lēpōkū njù-gútà graisse/huile mó̰ mó̰ mɔ́ mítà mó grand lō; gā; ngbí; gbé gā gā; ngbí ~ ngbé ngbē ngbɛ́ mɛ́mɛ́rɛ̀ gratter (se) kpākà kpākà kpākpà kpákàlà rrórrókò griller ʔɔ̄ɔ̀ ʔɔ́lɔ̀ sósò guerre gó̰ gó̰ gɔ́ gō gū gó herbe ndí; nzákánì wű gūsū wúlú úlù kpá homme mɔ̄kɔ̄-sɛ̀ mɔ̋-sɛ̀ mɔ́kɔ̄-bò mɔ́kɔ́sɛ̀ ɓɔ̂kɔ̀ / ɛ̀kɔ́ kpárà hyène ɓɔ̀ngɔ́ ɓɔ̀ngɔ́; kpángò ʔèbòō bogbò il ʔé ʔe̋ ʔá ʔé nù ngù ils ʔó wő wó wó húò wò intestins nzā̰ nzā ~ nzā̰ kú-nzā ~ kɔ́-nzā njā nzá je mā mā má mā mā rá jumeaux ngbɔ́ɔ̀í; mókō; kódà múò múkō múkó; yèyē lancer, jeter ɓō; mbù mbù; kpīlì mbù kpīì; wūù tɛ̄ bíkè sósò langue (organe) mīnī mī mīlī ~ mēlē mīl mí mí laver vōlò; ɲḛ̀ ~ ɲìɛ̀ zīè ~ ɲè zōò ~ zūò; ɲɛ̀ jèkè zórò long lō; ngɛ́nɛ̄ ngɛ́- ~ ngé lò ngé njá mòláì lourd tílī tí tílī tíl tílì títírì lune pɛ̄ pɛ̄ pɛ̄ pɛ̄ pɛ́ fɛ́ maison tē tītē tētē ndā tí kàmbó manger hō̰ zō̰ zɔ̄ jō zō zózò marche nó̰ nó ~ nó̰ nó̰ marcher nō̰ nō ~ nō̰ nō̰ nɔ̄ɔ̀ ~ nɔ̄lɔ̀ ɗɔ́lɔ̀ nónò mauvais (être) sītì si̋ sísī; nzɛ̄lɛ̀ mère ʔí; kánà ʔi̋ɲɛ̀ ʔíyā; ʔí ɲúā; ɲá hí ní montagne kéngá; kàlà kàlà; tà tà kēngā tá tà mordre nɔ̄mò̰ nōmò̰ ~ nō̰mò̰ nɔ̄mɔ̀ ɲōmò nómò zózò mortier ɓùkà kótó ɲí-ɓòkà kìngìlī kùlúbɛ̀ kìngírì mouche ngùngù ngűngù ngúngù ngì bògúmù bòkúmú mourir kpī kpī kpī kpī kpí kpíkpì ne...pas dē; lē; síō; kɔ̄ yáā; ˀlē dē; kɔ̄; só dē dɛ́ neuf, nouveau tɔ̄ bɛ̄; tɔ̄ tɔ̄ tɔ̀tɔ̄ ndàtítínè nez hṵ̄ ɲō̰ ʔō̰; ŋʷū ɓàngà wó gò noir bī; bìbī; pí bìī-bī bītò; bìbī bìbī bèlè bírè nom ʔēlē ʔē yēlē ʔē lé írí nombreux (être) bīà ~ bìbíà; wūlà būlà būà nombril mòɲà mòɲà mùɲà; sà-nzā mòɲà ná nà nous ʔāóò yā ngā yā dìní nuit bìtì bī ~ bìtì bíkè bìtì; pítìmà sùkpɛ́ bítì œil zì-là là jǐlà jíà œuf pālā pā pālā pā; pàpālā pālā fárá oiseau nū nū nū nū ɗú lò oncle maternel nɔ̄kɔ̄ nɔ̄ nɔ̄kɔ̄ títà ongle/griffe kū-nzò-kpā̰ kű-kpɛ̄; kű-nzò kūtū-kpā kūkpē lɛ̂-kpā kùpà oreille zḛ̀ zḛ̀ zè jɛ̀ jɛ́ gó-jɛ̀ os kúà bēyè kúà békè běkì bíkì panthère sùà sūà sūà súà síyà kàmí peau ndàlá kòtó kótó kòtō kɔ́ kɔ̀nɔ̀ père mbànà- ~ mbàlà; ʔì ɲè bùbá; ʔàyɛ̀- ~ ʔàɲɛ̀- ɲɛ̀; dāà; bàbā jú òbá personne, gens vò vō bō bō kpálà kpárà petit mbɔ̄; lɛ̀- gūō tí; mbɛ̀tí ɗî; tɛ̂; déké; lɛ̀ yɛ̀ ɗɔ́ngīní peur ngùlù; gò̰ gò̰ gɔ̀ gò cōlō cɔ́rɔ́ pied nō nō nū nō kpáɗù lò pierre/caillou ti̋mí tíìmí tìmī tɛ̀mɛ̀ dá plaie kā; là-kā kā; tɛ̄; là-kò kā; là-kā kā; là-kò ká ká planter lū; sì lū; sì lū; sì lū lú plein (être) sī sī cɛ́rɛ̀ pleurer (pleurs) kù ngbá kù gbá kù gbá kùgbā kúbǎ kû-gbá pluie mā mā mā mā bá ágò poil/plume sū- sú sú poisson sī sī sī sī sùngú sí pou ngbɛ́ɛ̄ ʔi̋síì kpé sílì; mòɓōlī kpɛ́ sírè poule ngō̰ ngō̰ kɔ́kɔ́ kɔ̄kɔ̄ ngū ngó pourri (être) zì zíkò zì jī zī zízì prendre hā zā zā jā; ʔì; ōkòà hā zázà profond (être) dūkà̰ bùbùū tīpà ngé ngīlīmā puiser sḛ̀ sḛ̀ ~ sè sḛ̀ sɛ̀; tēmbòà quatre gbīānā bàānā ɓùānā ~ ɓɔ̀nā bànā bádá bálá queue sɔ̄ ngámbē sɔ̄ sɔ̄-mū sɔ́ sɔ́ qui ? là là málà là kɔ̀ dà nɛ̂-dà quoi ? ʔḭ̄ nḭ̄ míī ɲē kɔ̀ ní nɛ̄-ʔɛ́nɛ̀ racine sīā̰ sīē sīā sīē; lī síyɛ̀ sī respirer wɔ̄ wɔ̀ wɔ̀ wɔ̀ wɔ́ wáwà rester, être assis dō kótó dó dőló dō kótó dòtō mòsìkì dò ngbóngbò rire mɔ̄ zɔ̄ mɔ̄ ~mō zɔ̀ mɔ̀ zɔ̄ mù jɔ̄ mòzò mô-zó rosée gàgà; ɲḛ́ ɲē ~ ɲɛ̄ mbómbóló ɲɛ̄ rouge ngɛ̄lɛ̄ nzɛ̄nɛ̄; ngɛ̀ngɛ̄ gbàgbā mbɛ́ dīdīkī sable kɛ́nzɛ́; mbūtū mbàngà; bűtù sékèlè kɛ̄njɛ̄ síkɛ̀ sîkì sagaie dō̰ mbēngà ɓàlèngà; dɔ̄ mbéngà māndāmbī lìkùngá saison sèche yáká yá yáká yākā kàlángà gárá saison des pluies búlá pèlà zōngō sɔ̄kɔ̀-mā dɔ́bɔ̀ ndɔ́bɔ́ sang nzḛ̄ nzḛ̄ nzɛ̄ njɛ̄; māndā ngɔ́tɛ́ ngɔ́tɛ́ sec (être) ʔōlò; kálá; sū ʔōò; káká wōlò; kálá; sū ʔōò ʔólò ʔóʔōrò sein kà̰ kà̰ kà; kōkpā kà òsá-tò sel tò̰; mò̰ngɔ̀à̰ tò̰ tɔ̀ tò ngútù ngótò semence/graine ngùà; lé lé tērríà sentir (intr.) sḛ̀ sḛ̀ sɛ̌ serpent kpó̰nō̰ kpó̰ kpɔ́nɔ̄ kpóló kpólò kpɔ́rrò soleil ɓáì bāù ɓáì bàkɔ̀ lá rrà souffler ʔūlù; fò ʔū wūlù; pīpà ʔūù úlù ʔúʔūrrù sucer nā; lɔ̄kɔ̀ nā nā njūnjà njú lálà sucré (être) mbɛ́nɛ́; mínī mbélè mbɛ́nɛ́ lɔ̄kɔ̄lɔ̄kɔ̄ tótórò termite bà̰ káàló bàndī bá bā terre, sol tó tó tó tóló dɔ̀tɔ̀ tó tête nzò nzò nzò njò njú njò téter ʔà̰ kà̰ ʔā̰ kà̰ nzò ngó-kà njō kà njúkà lâ kà tomber tè tē tē tē té tétè tortue kùndá kùndá kùndá kùndā kùkùndá kùndá tous, tout gbó kpá kóḛ́ ~ kúɛ́ kɔ̀pɛ̄; pɛ̄ hánà tousser kɔ̀ kɔ̌tì kɔ̀ kɔ̀ gbàkpé kɔ̄tùɓà tranchant tranchant (être) zḛ̄ sɛ́ zā sɛ́ transpercer tōlò; gɔ̄lɔ̀ tō; tō gōò; sò tēkè; dō dó dò sósò travail bìlí bìà tīmā bèlà tîmá trois ɓātà bālà ɓōātà ~ ɓɔ̄tà bātà bǎtā bátà trou dú; bù; yōkō bù bù bù; yūkō; kùkū dú dú tu mò̰ mò̰ mù mò mù dɛ́-mɔ̀ tuer mōlò mōò mōlò mōò bólò mómōrrò un kpáàkɔ́ kpóì kpókà kpódē bǐnī bírì urine síō̰ ső̰ ngísɔ̄ síó síngínī ngósò venir dɔ̄ gɔ̄ mó̰ dɔ̄ dɔ̄ gɔ̀ nónò vent pìpà; pɛ̀pù wɔ̋wù pìpà lìwɛ̀wɛ̀ ā-mví gífì ventre bū bū nzā bū bú gúfù viande/chair sɔ́ sɔ́ sɔ́ sɔ́ mbīlīkā; nó sɔ́ village gbā̰ gbā̰ ngbā gbā kûtí bàlíá voir ʔɛ̄lɛ̀; mū mū yɛ̄lɛ̀; mū mū ú wúwù voler (oiseau) wūù úlù kɔ́kɔ̄fò voler, dérober zì zì zì jī zíyɛ́ zízì vomir zīɛ̀ zīɛ̀ zēè jīè zǐyɛ̀ zízì vouloir yē yē yē yē vous ʔī ʔī yī ʔī; yī yī dì-í
Notes et références
Voir aussi Bibliographie
Liens internes linguistique liste de langues langues par famille langues nigéro-congolaises langues atlantico-congolaises langues voltaïco-congolaises langues adamaoua-oubanguiennes langues oubanguiennes
Liens externes Ngbaka dans ethnologue.com
Catégorie:Langue oubanguienne