Mohammad Reza Pahlavi (en , [mohæmˈmæd reˈzɒː ˈʃɒːh pæhlæˈviː]), nado o 26 de outubro de 1919 e finado o 27 de xullo de 1980, coñecido como Mohammad Reza Shah (), foi o xa de Irán desde o 16 de setembro de 1941 ata o seu derrocamento pola Revolución Iraniana, o 11 de febreiro de 1979. Tomou o título Shāhanshāh ("Emperador" ou "Rei de Reis")D. N. MacKenzie. o 26 de outubro de 1967. Foi o segundo e último monarca da Casa de Pahlavi da monarquía iraniana. Mohammad Reza Shah Pahlavi levou outros títulos, incluíndo o de Āryāmehr (Luz dos Arios) e Bozorg Arteshtārān (Xefe dos Guerreiros).M. Mo'in.
Mohammad Reza Pahlavi chegou ao poder durante a segunda guerra mundial, trala invasión Anglo-Soviética que forzou a abdicación do seu pai, Reza Shah. Durante o seu reinado, a industria iraniana do petróleo foi brevemente nacionalizada, baixo o democraticamente elixido Primeiro Ministro Mohammad Mosaddegh, ata que un golpe de Estado apoiado polos Estados Unidos e o Reino Unido depuxo Mosaddegh e trouxo de volta as empresas petroleiras estranxeiras.All the Shah's Men, Stephen Kinzer, p. 195–196. Baixo o reinado de Mohammad Reza, Irán celebrou o aniversario de 2.500 anos de continua monarquía desde a fundación do Imperio persa por Ciro o Grande - coincidindo con esta celebración, Mohammad Reza cambiou o valor de referencia do calendario iraniano da hegira para ao inicio do Imperio persa. Mohammad Reza tamén introduciu a Revolución Branca, unha serie de reformas económicas, sociais e políticas coa intención de transformar Irán nun poder global e a modernización da nación mediante a nacionalización de certas industrias e a concesión do sufraxio ás mulleres.
Musulmán secular, o xa perdeu gradualmente o apoio do clero xiíta de Irán, así como a clase traballadora, especialmente debido á súa forte política de modernización, secularización, o conflito coa clase tradicional de comerciantes coñecido como bazaari, as relacións con Israel, e a corrupción en torno a si mesmo, súa familia, e a elite gobernante. Varias políticas controvertidas foron aprobadas, incluíndo a prohibición do partido comunista Tudeh, e unha supresión xeral da disidencia política pola axencia de intelixencia, SAVAK. Segundo as estatísticas oficiais, Irán tiña como moitos como 2,200 presos políticos en 1978, un número que multiplicouse rapidamente como resultado da revolución.Amnesty International Report 1978 .
Outros factores que contribuíron a forte oposición ao xa entre determinados grupos dentro de Irán, o máis significativo foi que os Estados Unidos e o Reino Unido apoiaban o réxime, os enfrontamentos cos islamitas e o aumento da actividade comunista. En 1979, a axitación política transformouse nunha revolución que, o 17 de xaneiro, o obrigou a deixar a Irán. Tras isto a monarquía foi formalmente abolida, e Irán declarouse unha república Islámica liderado por Ruhollah Khomeini. Fronte a probabilidade de execución se volvía a Irán, Mohammad morreu no exilio en Exipto, cuxo Presidente, Anwar Sadat, concedéralle o asilo. Debido ao seu estado como o último xa de Irán de facto, coñécese simplemente como "o xa".
Primeiros anos 200px|thumbnail|Mohammad en 1939 Nado en Teherán. Muhammad Reza foi fillo do primeiro xa da dinastía Pahlavi, Reza Shah e a súa segunda muller Tadj ol-Molouk. Foi o terceiro fillo do matrimonio e primeiro varón. Naceu cunha irmá xemelga, Ashraf Pahlavi. Naceu fora da realeza, xa que o seu pai non ascendeu ao trono ata 1925. Porén, Reza Shah sempre estivo convencido que a súa boa fortuna comezou en 1919 co nacemento do seu fillo que foi alcumado khoshghadam (paxaro de bo presaxio).Fereydoun Hoveyda, The Shah and the Ayatollah: Iranian Mythology and Islamic Revolution (Westport: Praeger, 2003) p. 5; and Ali Dashti, Panjah va Panj ("Fifty Five") (Los Angeles: Dehkhoda, 1381) p. 13
Cando Mohammad Reza cumpriu 11 anos, o seu pai seguiu a recomendación de Abdolhossein Teymourtash, o Ministro da Corte, de enviar ao seu fillo ao Institut Le Rosey, un internado suízo, para continuar os seus estudos. Foi o primeiro príncipe herdeiro iraniano en ser enviado ao estranxeiro para ser educado e permaneceu alí durante catro anos antes de regresar, xa graduado, a Irán en 1936. Tralo seu regreso ao país, o príncipe herdeiro enrolouse na academia militar de Teherán, onde permaneceu ata 1938. Graduouse como piloto.
Reinado Deposición do seu pai
200px|dereita|miniatura|Billete de 5 Riais do ano 1944. Durante a segunda guerra mundial en 1941, a Alemaña nazi comezou a Operación Barbaroxa e invadiu a Unión Soviética, rompendo o Pacto Molotov-Ribbentrop. Isto tivo un grande impacto en Irán, que declarara a súa neutralidade no conflito.
miniatura|Mohammad Reza Pahlavi co presidente americano Franklin D. Roosevelt Ese mesmo ano, as forzas británicas e soviéticas ocuparon militarmente Irán, forzando a abdicación do xa. Mohammad Reza substituíuno no trono o 16 de setembro de 1941. Consecuentemente, Muhammad Reza ascendeu ao trono, e Irán pasou a ser un corredor británico e, máis adiante, americano para axudar aos soviéticos durante a guerra. Este esforzo masivo de apoio aos soviéticos coñeceuse como o corredor persa.
miniatura|esquerda|Durante a segunda guerra mundial, Rezā Shāh viuse forzado a abdicar no seu fillo. A orquestración do traspaso do trono do xa ao seu fillo debeuse aos esforzos de Mohammad Ali Foroughi. Sufrindo anxina de peito, Foroughi foi convocado ao palacio e nomeado primeiro ministro, cando Reza Shah temía o fin da dinastía coa invasión dos aliados en 1941. Cando Reza Shah buscou a súa asistencia para asegurar que non derrocaran a dinastía, Foroughi deixou de lado os seus contrarios sentimentos políticos apartados desde 1935. O príncipe herdeiro confiou asombrado ao embaixador británico que Foroughi "non esperaba que ningún fillo de Reza Shah fora un humano civilizado", pero Foroughi pronto descarrilou o interese Aliado de levar a cabo reformas políticas máis profundas en Irán.
Aprobouse unha amnistía xeral dous días despois do ascenso de Mohammad Reza Shah ao trono o 19 de setembro de 1941. Todas as personalidades políticas que caeran en desgraza durante o reinado do seu pai quedaron rehabilitadas, e a política inaugurada polo seu pai en 1935 quedou revogada. A pesar das ideas ilustradas do novo monarca, o embaixador británico en Teherán informou a Londres que "o novo xa recibiu unha espontánea benvida na súa primeira experiencia pública, posiblemente [debido] como alivio á desaparición do seu pai que afecto público cara el".
O novo xa posuía un temperamento máis refinado, e entre os desagradables sucesos que "o asombraron cando era rei" foron a desgraza política traída polo seu pai en Teymourtash; a dimisión de Foroughi a mediados dos anos 1930; e o suicidio de Ali Akbar Davar en 1937.Gholam Reza Afghami, The Life and Times of the Shah (2009), pp. 34–35
Intentos de asasinato dereita|miniatura|O xa no hospital tras un intento infrutuoso de asasinato en 1949. Mohammad Reza Pahlavi foi vítima de polo menos dous intentos de asasinato. O 4 de febreiro de 1949, acudiu á cerimonia anual para conmemorar a fundación da Universidade de Teherán. Na cerimonia, Fakhr-Arai disparoulle cinco tiros nun radio de tres metros. Só un dos disparos golpeou ao monarca, rozando a súa cara. Fakhr-Arai foi reducido inmediatamente polos oficiais que estaban arredor. Trala investigación, pensouse que Fakhr-Arai pertencía ao Partido Tudeh, que consecuentemente foi prohibido. Porén, existen probas de que o asaltante non pertencía ao partido senón que era un fundamentalista relixioso membro de Fada'iyan-e Islam.Stephen Kinzer, All The Shah's Men: An American Coup and the Roots of Middle East Terror, John Wiley & Sons, 2003, ISBN 0-471-26517-9 O Tudeh seguiu estando culpado e perseguido.Behrooz writing in Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran, Edited by Mark j. Gasiorowski and Malcolm Byrne, Syracuse University Press, 2004, p.121
A segunda intentouna de acabar coa vida do xa tivo lugar o 10 de abril de 1965. Un soldado disparou ao seu paso no Palacio de Mármore de Teherán. O atacante resultou morto antes de acadar as estancias reais. Dous gardas morreron protexendo ao xa.
Segundo Vladimir Kuzichkin – un ex-oficial do KGB que desertou ao SSI – o xa tamén foi obxectivo da Unión Soviética, que intentou utilizar un mando a distancia de televisión para facer detonar un Volkswagen Beetle. Porén, o mando a distancia fallou. Un desertor romanés, Ion Mihai Pacepa apoiou esta teoría, afirmando que o xa fora obxectivo de varias intentounas de acabar coa súa vida por parte de axentes soviéticos durante varios anos.
Emperador Coroación imperial miniatura|O xa Mohammad Reza Pahlavi coroando a emperatriz Farah en 1967 O 26 de outubro de 1967, tras vinte e seis anos de reinado como xa (Rei), tomou o antigo título de Shāhanshāh (Emperador ou Rei de Reis) nunha ostentosa cerimonia de coroación que tivo lugar en Teherán. Dixo que esperara a ata ese momento para asumir o título porque na súa opinión non o mereceu ata entón; tamén hai rexistros nos que o xa afirmaba que non hai honra en ser Emperador dun país pobre (como vía Irán ata entón).<ref>National Geographic" magazine volume 133 no 3 (p. 299). Marzo de 1968</ref>
Relacións exteriores miniatura|esquerda|Mohammad Reza Shah Pahlavi, o presidente dos Estados Unidos Kennedy, e o secretario de defensa Robert McNamara na Casa Branca en abril de 1962 miniatura|esquerda|Mohammad Reza Shah Pahlavi e a emperatriz Farah xunto a Leonid Brezhnev en Moscova en 1970 Mohammad Reza Shah apoiou aos realistas do Iemen contra as forzas republicanas na guerra civil iemení (1962–70) e asistiu ao sultán de Omán a acabar coa rebelión en Dhofar (1971).
En cuanto a Bahrein (controlado polos británicos desde o século XIX, pero que Irán reclamaba como parte do seu territorio) e tres pequenas illas no golfo pérsico, o xa negociou un acordo cos británicos, no cal, mediante un consenso público, concederían a independencia a Bahrein (en contra dos nacionalistas iranianos). A cambio, Irán tomaría o control absoluto sobre Tumb Maior e Menor e Abu Musa no Estreito de Hormuz, tres illas estratéxicas que eran reclamadas polos Emiratos Árabes Unidos.
Revolución
O derrocamento do xa chegou por sorpresa para case todos os observadores.Amuzegar, The Dynamics of the Iranian Revolution, (1991), pp. 4, 9–12Narrative of Awakening : A Look at Imam Khomeini's Ideal, Scientific and Political Biography from Birth to Ascension by Hamid Ansari, Institute for Compilation and Publication of the Works of Imam Khomeini, International Affairs Division, [no date], p. 163 As primeiras manifestacións na súa contra comezaron en outubro de 1977, trala morte de Mostafa, fillo de Khomeini.Kurzman, The Unthinkable Revolution in Iran, HUP, 2004, p. 164 Un ano despois, as manifestacións paralizaron o país, e a comezos de decembro de 1978 un total de "6 a 9 millóns de persoas –máis do 10% da poboación– marcharon en contra do xa por todo Irán.Kurzman, The Unthinkable Revolution in Iran, (2004), p. 122 O 2 de outubro 1978, o xa declarou e garantiu a amnistía a todos os disidentes exiliados, incluíndo ao aiatolá Khomeini.