miniatura|Catedral de Albi, localidade francesa que deu nome ao movemento relixioso combatido pola forza pola Igrexa católica. A cruzada albixense —denominación derivada de Albi, cidade situada no suroeste de Francia—, tamén coñecida como cruzada cátara ou cruzada contra os cátaros, foi un conflito armado que tivo lugar entre 1209 e 1244, por iniciativa do papa Inocencio III co apoio da dinastía dos Capetos (reis de Francia na época), co fin de reducir pola forza o catarismo, un movemento relixioso cualificado como herexía pola Igrexa católica e asentado desde o século XII nos territorios feudais do Languedoc, favorecendo a expansión cara ao sur das posesións da monarquía capetana e os seus vasalos.
A guerra, que se desenvolveu en varias fases, iniciouse co enfrontamento entre os exércitos de cruzados súbditos do rei Filipe Augusto de Francia coas forzas dos condes de Tolosa e vasalos, provocando a intervención da Coroa de Aragón que culminou na batalla de Muret. Nunha segunda etapa, na que inicialmente os tolosanos alcanzaron certos éxitos, a intervención de Lois VIII decidiu a submisión do condado certificada polo Tratado de París (1229). Nunha prolongada fase final, as operacións militares e as actividades da recentemente creada Inquisición centráronse na supresión dos focos de resistencia cátara, que, desprovistos dos seus apoios políticos, terminaron por ser reducidos. A guerra destacou por episodios de gran violencia, provocou a decadencia do movemento relixioso cátaro, o ocaso da até entón florecente cultura languedociana e a conformación dun novo espazo xeopolítico en Europa occidental.
Xeopolítica occitana da época miniatura|Mapa do territorio en vésperas da batalla de Muret. A principios do século XIII, as rexións do Languedoc atopábanse baixo o dominio de varios señores: O condado de Tolosa, gobernado por Ramón VI de Tolosa, dominaba a zona comprendida entre os vales do Garona, Rouergue e Quercy, aos que se engadían as súas posesións na Alta Provenza. O condado de Cominges, baixo o poder de Bernaldo IV de Cominges, conde de Cominges e de Bigorra, primo irmán do conde de Tolosa e vasalo deste en tanto que señor de Samatán e Muret. O condado de Foix, cuxo titular era Raimundo Roxerio I, vasalo do conde de Tolosa. O vizcondado de Béarn. O vizcondado de Carcasona, Béziers, Albi e Limoux, cuxo señor feudal era Ramón Roger Trencavel, sobriño de Raimundo VI. Posuía o principado que abarcaba desde Carcasona a Béziers. A familia Trencavel rendía solemne homenaxe á Coroa de Aragón desde 1179, sendo á vez vasalos do Condado de Tolosa. A dinastía feudal Trencavel mantiña así mesmo alianzas co Vizcondado de Minerve. A Coroa de Aragón, dominios do rei Pedro II de Aragón, á que rendían vasalaxe os condes de Tolosa. As cinco dioceses cátaras —Albi, Cahors, Carcasona, Narbona e Tolosa—, e mesmo Agen, ocupaban case exactamente os territorios dos grandes señores feudais do Languedoc. Os cátaros recibían o apoio dalgúns nobres e lograran asentarse grazas á acción exemplar dos Perfectos —seguidores cátaros dunha vida ascética— e á incapacidade do clero católico. Os Perfectos e Perfectas non eran moi numerosos, pero unha gran parte da poboación toleraba a súa doutrina e mesmo a favorecía.
Causas da Cruzada
O catarismo O catarismo é frecuentemente clasificado como unha relixión de carácter gnóstico e maniqueísta, especialmente inspirada no movemento dos bogomilos que xurdiron no século X nos Balcáns e con influencias litúrxicas do cristianismo primitivo.
Tivo un forte auxe durante os séculos XII e XIII en Europa occidental onde chegaron a ser coñecidos tamén como albixenses, en alusión á cidade de Albi onde residían algunhas das maiores comunidades cátaras, xunto con outras establecidas no norte de Italia, no reino de Aragón e condado de Barcelona, aínda que o seu enclave principal atopábase na rexión do Languedoc. Implantouse principalmente nos burgos, poboacións complexas nas que coexistían os señores, cabaleiros, burgueses e xente do pobo; vilas e cidades con obradoiros, artesáns e comercio. En 1178 Henri de Marcy, legado do papa, cualificou as poboacións de implantación cátara co alcume en latín de sedes Satanae —sedes de Satán—.
Doutrina O catarismo baseábase nunha interpretación dualista do Novo Testamento (rexeitaban o Antigo por ser unha crónica da creación do mundo material polo falso Deus, tamén denominado Demiurgo). Deste xeito defendían a existencia de dous principios supremos: o 'Ben' e o 'Mal', sendo o primeiro o creador dos espíritos e o segundo o do mundo material.
Para eles o mundo era unha plasmación desta dualidade na que vagaban as almas (espíritos puros creados polo Deus bo) envoltas nos seus corpos (materia creada polo Deus malo). Rexeitaban o concepto do inferno, sendo o equivalente a este o propio mundo no cal as almas debían purificarse a través de sucesivas reencarnacións até alcanzar un grao de autocoñecemento que as levaría á visión da divindade escapando do mundo material ao paraíso inmaterial.
Para chegar a este estado predicaban unha vida ascética e contemplativa. Aos que a seguían denominábaselles «Perfectos» e considerábaselles unha especie de herdeiros ou continuadores das prácticas dos apóstolos tendo o poder de absolver dos pecados a través da cerimonia do consolamentum, único sacramento na relixión cátara.
Posición da Igrexa católica miniatura|Inocencio III. A doutrina cátara colidía radicalmente coa predicada pola Igrexa romana. Entre outras cousas: Negaba a existencia dun único Deus ao afirmar a dualidade das cousas (existencia dun Deus malo). Negaba o dogma da Trindade, rexeitando o concepto do espírito santo e afirmando que Xesús non era o fillo de Deus encarnado senón unha aparición que mostraba o camiño á perfección. Expuña un concepto do mundo e a Creación diferente (para os católicos o mundo e o home son bos pois son creados por Deus e o pecado vén da corrupción do home no pecado orixinal). Propugnaba a salvación a través do coñecemento no canto da través da fe en Deus. Ademais, o modo de vida ascético predicado e practicado polos Perfectos contrastaba coa corrupción e o luxo amplamente estendidos na Igrexa católica, representando unha ameaza para a supervivencia das dioceses católicas nun medio rural empobrecido e canso de décimos eclesiásticos.
Tamén rexeitaban os xuramentos, por ser ataduras ao mundo material, o que atacaba á súa vez a propia disposición da sociedade feudal europea, onde dado o analfabetismo reinante case todas as transaccións comerciais e compromisos de fidelidade baseábanse en xuramentos.
Por todo iso a Igrexa romana co papa Celestino III tratou de contrarrestar o auxe do catarismo mediante unha política misioneira, multiplicando as fundacións cistercienses e enviando a predicadores de relevancia como Bernaldo de Claraval no século XII.
Xa a finais de devandito século, Celestino III foi sucedido por Inocencio III, que pola súa orixe familiar era un gran señor feudal. Cría na virtude das armas cando estaban guiadas por Deus; tamén era un xurista, formación que recibira en París e Boloña. Comprendeu que o catarismo xurdira por unha carencia da Igrexa; había poucos clérigos católicos ben instruídos, poucas abadías e bispos; moitos destes últimos non visitaban as súas dioceses máis que para recoller impostos.
O 1 de abril de 1198 escribiu aos seus arcebispos instándolles a castigar os herexes cátaros. En 1199 equiparouse a herexía ao crime de lesa maxestade; en diante, os herexes obstinados serían proscritos e os seus bens confiscados. Esta disposición estendeuse a Occitania en xullo do ano 1200. Instituíu legados e outorgoulles plenos poderes: dereito de excomuñón, de pronunciar interdito, de facerse obedecer polos prelados e, en caso necesario, de substituílos por homes máis decididos. A súa principal misión consistía en reformar o clero local e combater a herexía.
As misións miniatura|Domingo de Guzmán. En 1203 Inocencio III designou como legados a dous irmáns cistercienses da abadía de Fontfroide, Raoul de Fontfroide e Pierre de Castelnau, un xurista da orde do císter que se conducía coa intransigencia dun xuíz seguro da lei que aplicaba. En decembro dirixíronse a Tolosa onde fixeron xurar ao conde que se extirparía a herexía. En febreiro de 1204 tivo lugar unha reunión en Béziers presidida polo rei Pedro II de Aragón. O rei recoñeceuse vasalo da Santa Sé mais, en contra do que pedían os legados, manifestou que non estaba disposto a facer uso da espada contra os seus vasalos occidentais, senón todo o contrario.
Uns meses máis tarde Arnaud Amaury, abade de Cîteaux, incorporouse á delegación, mais mesmo co reforzo de Arnaud Amaury, os legados non obtiñan logros. A súa presentación non era a máis adecuada para alcanzar o éxito que pretendían: percorrían o país en luxosos coches de cabalos acompañados de todo un cortexo de servidores. É lóxico o efecto adverso que causaron cando precisamente o luxo e a suntuosidade era o que máis reprochaba o pobo occitano á igrexa romana. En maio de 1206 os abades decidiron regresar ás súas respectivas abadías. No camiño de regreso fixeron unha parada en Montpellier e alí coincidiron con dous casteláns que regresaban de Roma. Eran Diego de Acebes, bispo de Osma, e o seu viceprior, Domingo de Guzmán, posterior fundador da Orde dominica. Este encontro foi decisivo. Os legados expuxeron as súas dificultades: cando predicaban obxectábaselles o comportamento detestábel dos clérigos, mais de dedicárense a reformar os clérigos, terían que renunciar á predicación. Os casteláns expuxeron a solución: deixar de lado a reforma dos clérigos e dedicarse exclusivamente á predicación mais, para que esta fose eficaz, era preciso que cumprise unha condición imperativa: a pobreza, é dicir, viaxar con humildade, ir a pé, sen diñeiro, en parellas de dous en dous, imitando os costumes dos Perfectos cátaros e que antigamente utilizaran os apóstolos.(Duby 2006: 273)
Aos poucos, os métodos de Diego de Acebes e Domingo de Guzmán lograban os seus efectos, convertendo a crentes cátaros e mesmo a algúns Perfectos. Diego regresou a Osma e Domingo de Guzmán elixiu entón como compañeiro a Guillem Claret, clérigo de Pamiers, co que se instalou en Fanjeaux, o centro mesmo da rexión, onde converteu a un grupo de Perfectas e mulleres crentes cátaras, ás que instalou no mosteiro de Prouilhe, preto de Fanjeaux, converténdose nun centro educativo e hospitalario de raparigas, a semellanza das «casas das Perfectas».
O fracaso das misións e o casus belli miniatura|Auto de Fe de Santo Domingo de Guzmán, obra do pintor renacentista Berruguete, exhibido no Museo do Prado, reproduce unha escena da obra fracasada de conversión dos cátaros encargada a Domingo de Guzmán. Os logros de Domingo de Guzmán puñan de manifesto a eficacia dos seus métodos, mais tratábase dunha predicación longa e difícil que exixía modestia e paciencia, Domingo de Guzmán parecía adaptado a esta situación mais non así os cistercienses que esperaban unha conversión en masa e entusiasta e, en lugar diso, tiñan que ir de poboación en poboación enfrontándose aos contrapredicadores cátaros que en ocasións coñecían o Evanxeo mellor que os seus propios clérigos. Para eles, a campaña de 1207 era un fracaso.
Neste clima, coa herexía en pleno auxe e a crecente humillación da Igrexa Romana ante a pasividade e conivencia dos señores occitanos, só faltaba unha faísca que servise de argumento a Inocencio III para tomar as armas. Esta produciuse na primavera de 1208 co asasinato do legado papal Pedro de Castelnou en Saint-Gilles (atribuído segundo as crónicas a unha orde do conde tolosano Raimundo VI). O papa pronunciou un anatema contra o conde tolosano e declarou as súas terras «entregadas como presa». Isto equivalía a unha chamada directa a Filipe II Augusto, rei de Francia, así como a todos os condes, baróns e cabaleiros do seu reino para acudir á cruzada.
Desenvolvemento da cruzada