miniatura|upright|San Petersburgo e mailo río Nevá. San Petersburgo (), antes coñecida como Petrogrado (1914-1924) e máis tarde como Leningrado (1924-1991), é a segunda cidade máis poboada, cunha poboación de aproximadamente 5,4 millóns de habitantes, e importante de Rusia, só superada pola capital, Moscova. Está situada as beiras do río Nevá, na cabeceira do golfo de Finlandia no mar Báltico. San Petersburgo é a cuarta cidade máis poboada de Europa despois de Istanbul, Moscova e Londres, a cidade máis poboada do mar Báltico, así como a cidade máis setentrional con máis de 1 millón de habitantes. Como capital imperial de Rusia, e porto historicamente estratéxico, está gobernada como unha cidade federal.
A cidade foi fundada polo tsar Pedro o Grande o 27 de maio de 1703 no lugar dunha fortaleza sueca capturada, e recibiu o nome do apóstolo San Pedro. En Rusia, San Petersburgo está asociado histórica e culturalmente co nacemento do Imperio Ruso e a entrada de Rusia na historia moderna como unha gran potencia europea. Serviu como capital do Tsarato ruso, e do posterior Imperio Ruso, desde 1713 ata 1918 (sendo substituída por Moscova durante un breve período de tempo entre 1728 e 1730). Despois da Revolución de Outubro de 1917, os bolxeviques trasladaron o seu goberno a Moscova.
Como centro cultural de Rusia,V. Morozov. The Discourses of Saint Petersburg and the Shaping of a Wider Europe, Instituto de Investigación da Paz de Copenhague, 2002. San Petersburgo recibiu máis de 15 millóns de turistas en 2018. Considérase un importante centro económico, científico e turístico de Rusia e Europa. Nos tempos modernos, a cidade ten o alcume de ser "a capital do norte de Rusia" e é sede de notables órganos do goberno federal, como o Tribunal Constitucional de Rusia e o Consello Heráldico do Presidente da Federación Rusa. Tamén é a sede da Biblioteca Nacional de Rusia e unha localización prevista para o Tribunal Supremo de Rusia, así como a sede da Armada rusa, e o Distrito militar occidental das Forzas Armadas rusas. O Centro histórico de San Petersburgo e os grupos de monumentos relacionados constitúen un Patrimonio da Humanidade da UNESCO. San Petersburgo alberga o museo Ermitage, un dos maiores museos de arte do mundo, o Centro Lakhta, o rañaceos máis alto de Europa, e foi unha das sedes da Copa Mundial da FIFA 2018 e da Eurocopa 2020.
Etimoloxía upright|miniatura|Aínda que orixinalmente non recibiu o nome do tsar Pedro o Grande, durante a primeira guerra mundial a cidade pasou de chamarse «Petersburgo» en xermánico a «Petrogrado» na súa honra. Defensor da occidentalización de Rusia, o entón tsar Pedro o Grande, quen fundou a cidade, chamouna orixinalmente. () á maneira holandesa e máis tarde a súa ortografía estandarizouse como Sankt-Peterburg () baixo a influencia alemá. O 1 de setembro de 1914, tras o estalido da primeira guerra mundial, o goberno imperial rebautizó a cidade co nome de Petrogrado (), que significa "cidade de Pedro", para eliminar as palabras alemás Sankt¡ e Burg. O 26 de xaneiro de 1924, pouco despois da morte de Vladimir Lenin, foi renomeado como Leningrado. (), que significa "Cidade de Lenin". O 6 de setembro de 1991, o nome orixinal, Sankt-Peterburg, foi devolto por un referendo feito en toda a cidade. Hoxe, en galego, a cidade é coñecida como San Petersburgo. Os veciños adoitan referirse á cidade polo seu alcume abreviado, Piter ().
San Petersburgo foi tradicionalmente chamado a "Xanela a Europa" e a "Xanela ao oeste" polos rusos. A cidade é a metrópole máis setentrional do mundo, e tamén se describe a miúdo como a "Venecia do Norte" ou a "Venecia rusa" debido aos seus numerosos corredores de auga, xa que a cidade está construída sobre pantanos e auga. Ademais, ten unha arquitectura e unha cultura de forte inspiración europea occidental, que se combina coa herdanza rusa da cidade. Outro alcume de San Petersburgo é "A cidade das noites brancas" debido a un fenómeno natural que xorde pola proximidade ás rexión polar e que fai que no verán os ceos nocturnos da cidade non se escurezan do todo durante un mes. A cidade tamén adoita chamarse a miúdo como a "Palmira do norte", debido á súa extravagante arquitectura.
Historia
Era imperial (1703–1917) esquerda|miniatura|upright|O Cabaleiro de bronce, monumento a Pedro o Grande miniatura|upright|Mapa de San Petersburgo, 1744 Os colonos suecos construíron en 1611 a fortaleza de Nyenskans na desembocadura do río Nevá que máis tarde se chamou Ingermanland, que estaba habitada por fínicos tribo dos ingrianos. Ao seu ao redor creceu a pequena cidade de Nyen.
A finais do século XVII, Pedro o Grande, que estaba interesado no mar e nos asuntos marítimos, quería que Rusia obtivese un porto para comerciar co resto de Europa. Necesitaba un porto marítimo mellor que o principal do país daquela, Arcángel (Arkhangelsk), que estaba no Mar Branco no extremo norte e pechado ao transporte marítimo durante o inverno.
O 12 de maio de 1703 (1 de maio calendario xuliano), durante a gran guerra do norte, Pedro o Grande capturou Nyenskans e pronto substituíu a fortaleza. O 27 de maio de 1703 (16 de maio), máis preto do estuario ( cara ao interior do golfo, na Illa Zayachy, estableceu a Fortaleza de Pedro e Paulo, que se converteu no primeiro edificio de ladrillo e pedra da nova cidade.
A cidade foi construída por campesiños recrutados de toda Rusia; varios prisioneiros de guerra suecos tamén participaron algúns anos baixo a supervisión de Alexander Menshikov. Decenas de miles de servos morreron construíndo a cidade. Máis tarde, a cidade converteuse no centro da Gobernación de San Petersburgo. Pedro trasladou a capital de Moscova a San Petersburgo en 1712, 9 anos antes de que o Tratado de Nystad de 1721 puxese fin á guerra; xa en 1704 referiuse a San Petersburgo como capital (ou sede do goberno). Mentres se construía a cidade, Pedro vivía nunha cabana de tres cuartos con Catherine, onde ela facía a cociña e o coidado dos nenos, e el coidaba un xardín coma se fosen unha parella normal.
esquerda|miniatura|Rúa que leva á Catedral de San Nicolás dos Mariñeiros Foi o tsar Pedro I en persoa quen, nun xesto simbólico, colocou a primeira pedra da fortaleza sobre o Nevá. A súa intención era a de "europeizar" Rusia, e crear unha corte digna de tan grande imperio, emulando os pazos imperiais de Viena. Durante os seus primeiros anos, a cidade desenvolveuse ao redor da praza da Trindade, na beira dereita do Nevá, preto da fortaleza de Pedro e Pablo. Con todo, San Petersburgo pronto comezou a construírse segundo un plan. En 1716, o italiano suízo Domenico Trezzini elaborara un proxecto segundo o cal o centro da cidade situaríase na illa Vasilyevsky e estaría conformado por unha rede rectangular de canles. O proxecto non se completou, pero é evidente no trazado das rúas. En 1716, Pedro o Grande nomeou ao francés Jean-Baptiste Alexandre Lle Blond como arquitecto xefe de San Petersburgo. Os cortesáns foron obrigados a trasladarse á nova cidade. Durante a súa construción morreron miles de servos, incluso os visitantes eran obrigados a colaborar dalgún xeito na construción.
O estilo do barroco petrino, desenvolto por Trezzini e outros arquitectos e exemplificado por edificios como o Palacio Menshikov, a Kunstkamera, a Catedral de Pedro e Paulo, a Doce Colexios, converteuse nun elemento destacado da arquitectura da cidade a principios do século XVIII. En 1724, Pedro o Grande creou en San Petersburgo a Academia das Ciencias, a Universidade e o Ximnasio Académico.
En 1725, Pedro I morreu con cincuenta e dous anos. Os seus esforzos por modernizar Rusia atoparan a oposición da nobreza rusa, que levaran acabo varios atentados contra a súa vida e nun caso de traizón no que participou o seu fillo.Matthew S. Anderson, Peter the Great (London: Thames e Hudson, 1978) En 1728, Pedro II de Rusia volveu trasladar a súa sede a Moscova. Pero catro anos máis tarde, en 1732, baixo a emperatriz Ana de Rusia, San Petersburgo volveu ser designada capital do Imperio ruso. Seguiu sendo a sede da dinastía Romanov e da Corte Imperial dos tsares rusos, así como a sede do goberno ruso, durante outros 186 anos ata a revolución rusa de 1917.
Entre 1736 e 1737, a cidade sufriu incendios catastróficos. Para reconstruír os barrios danados, un comité dirixido por Burkhard Christoph von Münnich encargou un novo plan en 1737. A cidade dividiuse en cinco distritos, e o centro da cidade trasladouse ao distrito do Almirantado, na beira oriental entre os ríos Nevá e Fontanka.
miniatura|upright|Praza do Palacio apoiada polo Arco e edificio do Estado Maior; como a principal praza do imperio ruso, foi o escenario de moitos eventos de importancia histórica. San Petersburgo desenvolveuse ao longo de tres grandes radiais, que conflúen no Edificio do Almirantado e que hoxe se coñecen como Avenida Nevsky (Nevsky Prospect) (que se considera a rúa principal da cidade), Rúa Gorokhovaya e Avenida Voznesensky. A arquitectura barroca tornouse dominante na cidade durante os primeiros sesenta anos, culminando no barroco isabelino, representado sobre todo polo italiano Bartolomeo Rastrelli con edificios como o Palacio de Inverno. Na década de 1760, á arquitectura barroca sucedeuna a arquitectura neoclásica.
Creada en 1762, a Comisión de Edificios de Pedra de Moscova e San Petersburgo ditaminou que ningunha estrutura da cidade podía ser máis alta que o Palacio de Inverno e prohibiu o espazo entre edificios. Durante o reinado de Catarina a Grande, nos anos 1760-1780, as beiras do Nevá foron revestidas con terrapléns de granito.
Con todo, ata 1850 non se permitiu a apertura da primeira ponte permanente sobre o Nevá, a ponte da Anunciación. Antes diso, só se permitían as pontes de pontóns. A canle Obvodny (escavada en 1769-1833) converteuse durante o século XIX no límite sur da cidade.Obvodny Canal @ Encyclopaedia of Saint Petersburg miniatura|upright|Revolta decembrista na Praza do Senado, 26 de decembro de 1825 En 1810, Alexandre I estableceu a primeira escola de enxeñería, a Escola Principal de Enxeñaría Militar en San Petersburgo. Moitos monumentos conmemoran a vitoria rusa sobre o Francia napoleónica na guerra patriótica de 1812, incluíndo o Arco do Triunfo de Narva e a Columna de Alexandre de Montferrand, erixida en 1834.
En 1825, a revolta decembrista reprimida contra Nicolao I tivo lugar na Praza do Senado da cidade, un día despois de que Nicolao asumise o trono.
Na década de 1840, a arquitectura neoclásica dera paso a varios estilos románticos, que dominaron ata a década de 1890, representados por arquitectos como Andrei Stackenschneider (Palacio Mariinsky, Palacio Beloselsky-Belozersky, Palacio de Nicolás, Novo Palacio de Michael) e Konstantin Thon (Estación de ferrocarril Moskovsky).
Coa emancipación dos servos emprendida por Alexandre II en 1861 xunto coa Revolución Industrial, o influxo de antigos campesiños na capital aumentou moito. Os barrios pobres xurdiron espontaneamente nos arredores da cidade. San Petersburgo superou a Moscova en crecemento de poboación e industrial; desenvolvéndose como unha das maiores cidades industriais de Europa, cunha importante base naval (en Kronstadt), un río e un porto marítimo.
Os nomes dos santos Pedro e Paulo, outorgados á cidadela orixinal da cidade e á súa catedral (desde 1725, un panteón funerario dos emperadores rusos) foron casualmente os nomes dos dous primeiros emperadores rusos asasinados, Pedro III (1762, supostamente asasinado nunha conspiración dirixida pola súa esposa, Catarina a Grande) e Paulo I (1801, Nikolay Alexandrovich Zubov e outros conspiradores que levaron ao poder a Alexandre I, o fillo da súa vítima). O asasinato do terceiro emperador tivo lugar en San Petersburgo en 1881, cando Alexandre II foi vítima dos terroristas de Narodnaya Volya.
A Revolución de 1905 comezou en San Petersburgo e estendeuse rapidamente as demais provincias.