A arte paleolítica e aquela que comprende o Paleolítico, a etapa máis longa na historia do ser humano. Durante este período, os nosos devanceiros vivían da caza e da recolección de vexetais, asociábanse en tribos e as súas ferramentas eran de pedra tallada, madeira e óso.Non debe confundirse arte paleolítica con arte prehistórica, o segundo abrangue o primeiro, pero non son o mesmo, xa que Paleolítico non é equivalente de Prehistoria. Cómpre ademais diferenciar arte rupestre (é dicir, arte mural en covas, covachas, farallóns rochosos etc.) de Arte paleolítica, pois non toda a arte paleolítica aparece en covas nin abrigos rochosos, nin toda a arte rupestre é de idade paleolítica. De feito, a arte paleolítica rupestre parece ser un fenómeno case exclusivo de Europa occidental, mentres que no resto do mundo a arte rupestre é posterior ao período Paleolítico.
A arte nace no Paleolítico superior, pouco despois do ano 35 000 a. C., cando os seres humanos modernos poboaban practicamente todo o globo terráqueo. Con todo, as súas manifestacións fundamentais, por non dicir case as únicas, parecen reducirse a Europa, ao sur do límite que marcarían os xeos durante a Glaciación de Würm.
A arte mural das covas (chamada arte parietal) concéntrase moi intensamente en certas rexións francesas (Dordoña, Pireneos franceses, Corrèze, Charente, Loira, Hérault, Lot e Garona) e españolas (cornixa cantábrica, Pireneos, costa mediterránea e algúns puntos da Meseta Central), aínda que ocasionalmente pode aparecer en Portugal, Italia, Europa Oriental e pouco máis. Non se pescudou o motivo que explique por que non se acharon restos de arte paleolítica parietal no resto do mundo.
A Arte Mobiliar (definida como obxectos decorados que poden ser transportados) é máis abundante, estendéndose non só por Francia e España, senón tamén polos vales do Danubio, do Don e a cunca do Baikal, xa en Asia. Hai restos esporádicos no resto do mundo, como se indica ao final.
Desde os primeiros descubrimentos de obxectos artísticos paleolíticos, no século XIX,En 1834, na cova de Chaffaud (Vienne), M. Brouillet descubrira un óso con dúas cervas gravadas, aínda que non soubo que eran da Idade de Pedra; en 1853, o coñecido literato e arqueólogo Prosper Mérimée dáse conta de que este achado e outros parecidos pertencen á Idade do Xeo. Son Edouard Lartet e Henry Christy quen comezan a sistematizar as obras de arte moble do Home das Cavernas, descubrindo en 1864 un mamut gravado en marfil na cova da Madeleine (Dordoña). Con todo, a maioría dos historiadores mostráronse escépticos, xa que consideraban os nosos antepasados uns brutos incapaces de sensibilidade estética. Esa foi a causa do rexeitamento do gran descubrimento de Marcelino Sanz de Sautuola da primeira gruta con arte rupestre parietal, a Cova de Altamira, en 1879. O rexeitamento foise convertendo en aceptación ao descubrirse máis covas con arte rupestre en Francia, de modo que un dos seus máis encarnizados detractores, Cartailhac, tivo que aceptar a súa equivocación en 1902 publicando unha famosa retractación chamada "Mea culpa d'un sceptique". sempre se suscitou o enigma da motivación e o significado desta arte, aínda que parece haber consenso en que se cumpre unha función relixiosa e que a súa temática está intimamente relacionada co medio natural. Queda pendente o feito innegable do seu alto valor estético e artístico: os homes prehistóricos demostraron, nalgúns casos, unha ansia de perfección e un sentido da beleza totalmente comparable á dos artistas doutras épocas históricas.
No entanto, o lector debe estar avisado que este artigo só toca, forzosamente, aqueles elementos artísticos que se conservaron ao longo dos séculos, o que constitúe, sen dúbida, unha parte ínfima de todo o corpus artístico paleolítico. Perdemos, como mínimo, aspectos tan fundamentais como a tradición oral, a danza, a música, o adorno corporal etc.
(Á dereita, debuxo dun Bos taurus primigenius achado na cova de Lascaux, Francia.)
Antecedentes Nesta fase da Prehistoria prodúcese a evolución humana ou hominización, desde as formas máis primitivas ata o ser humano moderno e parece que en boa parte da evolución humana hai sinais do que poderían ser antecedentes da Arte.
Durante parte do Paleolítico inferior (500 000 - 150 000 a. C.) os anteneandertais que habitaron Europa xa dominaban o lume e, nos seus utensilios, demostran certo sentido da estética que supera a mera funcionalidade. O máis evidente en pezas como os bifaces é a procura da simetría. Ademais, é posible atribuírlles prácticas de canibalismo que, aínda que na maior parte dos casos parece ser simplemente gastronómico, é dicir, cuestión de supervivencia, en raras ocasións podería tratarse de canibalismo ritual. Ata hai ben pouco nada indicaba que os anteneandertais europeos tivesen sentido relixioso ou artístico. Certo que algúns achados paleolíticos do norte de África (como El Gettar, en Alxeria) e en Alemaña (por exemplo, un fragmento óseo de pata de elefante gravado con 28 cortes en Bilzingsleben, sitio arqueolóxico de 412 000 anos, aproximadamente), inducían a sospeitar o contrario, pero non son concluíntes. Con todo, os achados da Sima dos Ósos, na Serra de Atapuerca, parecen unha acumulación consciente de cadáveres con fins relixiosos. Se a isto engadimos a presenza dun biface coidadosamente tallado (bautizado co pintoresco nome de "Excalibur"), podemos sospeitar que xa no Plistoceno Medio os seres humanos tiñan crenzas relixiosas que se asocian ao futuro desenvolvemento da arte. Pero o máis revolucionario foi o descubrimento de estatuíñas que, malia a súa rudeza, foron interpretadas como figuras femininas: A Venus de Berejat Ram (Altos do Golán) e a Venus de Tan-Tan (Marrocos), ambas as dúas son dubidosas e habería que esperar a que as investigacións se consoliden.
Durante o Paleolítico medio (200 000-35 000 a. C.), Europa occidental e as costas do Mediterráneo estaban habitadas polo Home de Neandertal. Esta especie humana xa desenvolvera formas lingüísticas simbólicas rudimentarias, así como crenzas relixiosas e, probablemente, as primeiras formas de arte: en efecto, as escavacións demostran que coleccionaba obxectos curiosos (fósiles, minerais cristalizados), que elaboraba certo tipo de adornos: moi coñecidos son os ósos perforados, como os de Lunel-Viel e Port-Launay (Francia) e o máis antigo da Cueva de las Grajas (Archidona, Málaga,) que podería datarse na glaciación de Riss; datado nuns 200 000 anos. Tamén en Francia, en Pech de l'Aze apareceu unha costela de bóvido gravada, datable no interglaciar Mindel-Riss. Fóra do ámbito europeo, é moi destacable o achado de dúas placas de ocre con gravados abstractos pero intencionais, cunha pauta xeométrica concreta (reticulado), na caverna de Blombos (República Surafricana), cuxa idade podería ser duns 70 000 anos (Idade de Pedra media). Este achado está relacionado con outros bloques de ocre que, segundo se probou, se usaban como un pigmento de adorno corporal (todos estes achados proceden tanto de lugares de habitación, como de auténticas inhumacións rituais); con todo é a primeira vez que esta especie de lapis de ocre conservan algún tipo de decoración. Ademais, na caverna de Blombos hai numerosos adornos de conchas perforadas (aínda que este dato é bastante controvertido, polo momento).
Pero o verdadeiro creador das artes plásticas é o ser humano moderno, Homo sapiens sapiens, que apareceu, cando menos, fai 40 000 anos e cuxa presenza coincide co que chamamos Paleolítico superior. Adoita dicirse que a arte paleolítica é arte rupestre porque case todos os achados proceden das escavacións de covas ou das propias paredes das mesmas. Aínda que non toda a arte rupestre é paleolítica (senón que perdurou moito tempo despois, ata, noutros períodos históricos), nin toda a arte paleolítica procede das covas.
A arte paleolítica da área franco-española A arte rupestre parietal é propia da zona franco-española: en Francia hai máis de 130 covas, entre elas destacan as da zona de Aquitania (p. ex. Lascaux, Pech-Merle, Lles Combarelles, Laugerie, A Madeleine...) e as dos Pireneos (p. ex. Niaux, Lles trois-Frères, Lle Tuc d'Audubert, Mas d'Azil, Bédeilhac...), e en España hai unhas 60 covas, case todas no Cantábrico, destacando a gruta de Ekain, as covas do Monte Castillo, Tito Bustillo, ou a Cova de Altamira, aínda que tamén aparecen esporadicamente na Meseta (Sega Verde en Salamanca, Domingo García en Segovia, Maltravieso en Cáceres, Los Casares en Guadalaxara...) e, sobre todo, nas costas Mediterráneas (La Pileta en Nerja en Málaga); incluíndo o gran conxunto de arte rupestre que se atopa no sur da Península Ibérica: a Arte Sureña; con máis de 180 covas e abeiros decorados en todas as épocas prehistóricas; interésannos as figuras máis antigas, que datan de Paleolítico superior (Solutreano). Hai raros exemplos fóra de Francia e España, como a Grotta dell'Adaura en Italia ou Kapova en Rusia, entre outros. A arte mobiliaria, en cambio, é abondosa en toda Europa.
miniatura|600px|centro|Distribución de sitios con arte paleolítica en Europa.
Arte moble Tamén chamada arte mobiliaria, isto é, trátase de obxectos artísticos que se poden transportar, mover... E que aparecen no seu contexto arqueolóxico (é dicir, en escavacións). A arte moble é unha manifestación artesá de aparellos domésticos ou persoais, quizais ritual, quizais suntuaria. Por exemplo, colgantes de pedra ou óso ou cuncha. A miúdo, obxectos de utilidade práctica ou votiva decorados, como puntas de arpón, puntas de lanza feitas en óso, os chamados bastóns perforados etc. Estes utensilios adoitan ter debuxos, figurativos ou abstractos, gravados (quizabes, noutro tempo, tamén pintados). Pero igualmente hai obxectos soamente cerimoniais, moito máis que simples adornos. Por exemplo, as pequenas estatuíñas femininas chamadas Venus paleolíticas, plaquetas gravadas (como as de Parpalló), ou estatuíñas de animais como o famoso bisonte de óso da Madeleine, cuxa función é, sen dúbida relixiosa. miniatura|250px|Arte parietal:Animais pintados na cova de La Pileta(Benaoján, Málaga)
Arte parietal Denominamos así a arte que aparece nas paredes (arte mural) das grutas, covachas e abrigos rochosos. Como se comentou, a maior concentración de arte parietal dáse en Europa Occidental. Case todas as representacións artísticas están nas zonas máis profundas das covas (aínda que as áreas de habitación sempre estiveron nas bocas das covas). Iso non quere dicir que non haxa excepcións, é dicir, santuarios exteriores, como ocorre coa cova de Laussel, Roc de Sers (Francia) ou A Viña (Oviedo). A arte parietal compóñena pinturas, relevos ou gravados cuxo tema principal son os animais ou os signos chamados ideomorfos, pero tamén a figura humana.
Técnicas de elaboración miniatura|Peixe da cova de Enfer, Francia. Non hai arquitectura, só chegaron ata nós esculturas e debuxos en pedra ou óso. Os debuxos eran de dous tipos, gravados ou pintados, e as esculturas podían ser estatuíñas ou relevos:
A pintura: usábanse unha ou dúas cores que se obtiñan con pigmentos minerais (manganeso para o negro, ocre para o vermello ou o amarelo...) ou orgánicos (carbón, para o negro), cun aglutinante orgánico (resina ou graxa); podíanse simular realces máis claros raspando a roca. As cores untábanse directamente cos dedos, tamén se podía cuspir a pintura sobre a rocha (como un aerosol bucal); en ocasións, usáronse lapis (pólas queimadas coas que se manchaba a parede e bólas de colorante mineral aglutinadas con resina) ou pinceis rudimentarios (vasoiriñas e estropallos de fibras vexetais ou animais). Ás veces aproveitábanse vultos e fendas da parede para dar a sensación de volume.