Este artigo trata sobre a froita, para a planta véxase bananeira.
miniatura|Bananas na bananeira
A banana ou plátano é o froito en forma de baga oblonga e arqueada da bananeira ou plataneiro, de polpa fareluda e pel grosa, sen sementes e comestíbel. O froito é variable en tamaño, cor e firmeza, pero adoita ser alongado e curvado, cunha carne suave rica en amidón cuberta cunha casca , que pode ser verde, amarela, vermella, roxa ou marrón cando está madura. Os froitos medran cara a arriba en acios preto da parte superior da planta. Case todos os plátanos comestibles modernos sen sementes (partenocarpia) proveñen de dúas especies silvestres: Musa acuminata e Musa balbisiana . Os nomes científicos da maioría dos plátanos cultivados son Musa acuminata, Musa balbisiana e Musa × paradisiaca para o híbrido Musa acuminata × M. balbisiana , dependendo da súa constitución xenómica. O antigo nome científico deste híbrido, Musa sapientum , xa non se usa. Existen moitas variedades de banana, tanto de consumo cru como cociñado.
As especies de Musa son nativas da zona tropical do indomalaia e do continente australiano, e é probable que fosen domesticadas por primeira vez na Nova Guinea, de onde posteriormente pasou a ser cultivada en África, América e noutros lugares do mundo de clima semellante, coma agora Oceanía e Australasia. As bananeiras das Illas Canarias son, xeralmente, dunha variedade anana. Cultívanse en 135 países, principalmente pola súa froita, e en menor medida para facer fibra, viño de banana e cervexa de banana, e ás veces mesmo se cultivan como planta ornamental. Os maiores produtores mundiais de bananas en 2017 foron a India e a China, que xuntos representaron aproximadamente o 38% da produción total. En 2023, a India produciu preto de 30,5 millóns de toneladas de bananas ao ano, algo menos de 20 millóns de toneladas máis que a China.
O termo "bananeiro" ou "plataneiro" utilizase como nome común das plantas que producen a froita. Pode estenderse a outros membros do xénero Musa, como a plátano escarlata (Musa coccinea), a plátano rosa (Musa velutina), e as bananas fe'i. Tamén pode referirse a membros do xénero Ensete, como a banana das neves (Ensete glaucum) e a banana falsa (Ensete ventricosum), de grande importancia económica. Ambos os xéneros pertencen á familia dos plátanos, Musaceae.
Os catro tipos principais de variedades de banana son: a banana-prata; a banana-mazá (de tamaño pequeno e máis arredondada), a Cavendish (tamén coñecida como banana de auga) e a banana-terra.
Etimoloxía «Plátano» xurdiu no século XV desde o latín platanus, que á súa vez provén do grego antigo no que plátos significa «anchura», facendo referencia á anchura das follas da árbore. Crese que a palabra «banano» é de orixe africana, posiblemente das linguas bantús banaana, que posteriormente pasou ao portugués. «Banana» xurdiu máis tarde, ao redor do século XVIII, posiblemente como préstamo lingüístico polo comercio cos portugueses, que entrou ao vocabulario castelán, e de ai o galego, polas illas Canarias e estendeuse a América, onde nalgúns lugares prefírese usar o termo «banana». Descrición miniatura|upright|Bananeira con froitos. As plantas de banana son cultivos perennes que crecen desde unha cepa grosa subterránea brotando con rapidez varios rebentos dos que normalmente se deixa un para favorecer o crecemento do froito, podendo cultivarse durante todo o ano.
Tarda entre 80 e 180 días en desenvolverse por completo. En condicións ideais frutifican todas as flores femininas, adoptando unha aparencia dactiliforme que leva a que se denomine man ás fileiras nas que se dispoñen. Pode haber entre cinco e vinte mans por espiga, aínda que normalmente trúncase a mesma parcialmente para evitar o desenvolvemento de froitos imperfectos e evitar que o casulo terminal insuma as enerxías da planta. O punto de corte fíxase normalmente na "falsa man", unha na que aparecen froitos ananos. En total pode producir uns 300 a 450 froitos por espiga, pesando máis de 50 kg.
O froito é unha pseudobaga epíxina de 7 a 30 cm de longo e ata 5 de diámetro, que forma un acio compacto. Está cuberta por un pericarpo coriáceo verde no exemplar inmaturo e amarelo intenso, vermello ou bandeado verde e branco o madurar. É de forma lineal ou falcada, entre cilíndrica e marcadamente angulosa segundo a variedade. O extremo basal estréitase abruptamente cara a un pedicelo de 1 a 2 cm. A polpa é branca a amarela, rica en amidón e doce; nas bananas pode resultar algo adstrinxente ou gomosa polo seu contido en látex, farinosa e seca. Moi de cando en cando as variedades diploides ou tetraploides producen sementes, negras, globosas ou irregulares, coa superficie rugosa, de ata 16 × 3 mm de tamaño, incrustadas na polpa. As triploides, como a 'Cavendish', nunca producen semente.
Os froitos da banana desenvólvense a partir do corazón da banana, nun gran acio colgante, formado por varias «mans» ou niveis, con ata vinte froitos por man. O acio comprende de tres a vinte niveis e pode pesar de 30 a 50 kg. Os «dedos» son as froitas individuais, que promedian 125 gr, dos cales aproximadamente o 75% é auga e o 25% materia seca.
Ten unha pel exterior protectora, con numerosos fíos longos e delgados que son os feixes vasculares do floema, e que se estenden ao longo entre a pel e a parte interior. A parte interior da variedade de sobremesa amarelo común pódese dividir lonxitudinalmente en tres secciones que corresponden ás porcións internas dos tres carpelos deformando manualmente a froita sen abrir. Nas variedades cultivadas, as sementes redúcense case á inexistencia; os seus restos son pequenas manchas negras no interior da froita. Taxonomía miniatura|esquerda|upright|Exemplar de banana malaia. O xénero Musa foi creado por Carl von Linné en 1753. Crese que o nome pode derivarse de Antonio Musa, médico do emperador Augusto, o que Linné puido adaptar a palabra árabe para banana, mauz. Musa pertence á familia Musaceae.
A clasificación orixinal de Linné baseouse nos escasos exemplares á súa disposición en Europa, onde o clima limita severamente a posibilidade de obter plantas en bo estado. Na súa obra Species Plantarum de 1753, incluíu co nome de Musa paradisiaca un exemplar de banano, con froitos longos e delgados e as brácteas e flores masculinas persistentes no raque da inflorescencia, que puido observar persoalmente no invernadoiro de George Cliffort, preto da cidade neerlandesa de Haarlem. Seis anos máis tarde engadiu na súa descrición Musa sapientum, un exemplar que producía froitos de sobremesa, con flores masculinas dehiscentes e cun menor contido de fécula no froito.
O sistema APG III asigna a Musaceae na orde Zingiberales, parte do clado commelinidae das plantas con flores monocotiledóneas.
A clasificación das bananas cultivadas foi durante moito tempo un tema problemático para os taxonomistas. Linné orixinalmente clasificou as bananas en dúas especies baseándose unicamente nos seus usos como alimento: Musa sapientum para as bananas de sobremesa e Musa paradisiaca para as «verdadeiras bananas». Nunha serie de artigos publicados a partir de 1947, Ernest Cheesman mostrou que a Musa sapientum e a Musa paradisiaca de Linné eran cultivares e descendentes de dúas especies silvestres produtoras de sementes, Musa acuminata e Musa balbisiana, ambas as dúas descritas por primeira vez por Luigi Aloysius Colla. Cheesman recomendou a abolición das especies de Linné a favor de reclasificar os bananos de acordo con tres grupos morfoloxicamente distintos de cultivares: os que exhiben principalmente as características botánicas de Musa balbisiana, os que exhiben principalmente as características botánicas de Musa acuminata e os que teñen características de ambos. miniatura|upright|Froitos de catro diferentes tipos de cultivares. A clasificación das múltiples variedades de bananas é unha cuestión extremadamente complexa, e aínda inacabada. A clasificación de Linné utilizouse durante séculos, ao corresponderse bastante estreitamente ás variedades difundidas en América e África. Con todo, o centro da diversidade xermoplasmática de Musa ao sueste asiático presentaba numerosas especies que non conviñan ás descricións que publicara o botánico sueco en numerosos aspectos. As especies descritas e publicadas nos dous séculos seguintes foron numerosas, pero pouco coidadosas, e a confusión sobre a súa relación era grande.
Non sería ata a publicación en 1948 da Classification of the bananas de Ernest Cheesman que se introduciu unha orde taxonómica rigorosa á cuestión. Cheesman identifica os tipos Linnean como híbridos producidos polo cruzamento de dúas especies descritas por Luigi Colla, M. acuminata e M. balbisiana. A partir deles, clasificou as múltiples variedades cultivadas en tres grupos segundo a súa dotación xenética; un deles descendía principalmente de cada unha das especies proxenitoras, mentres que un terceiro estaría formado por híbridos de trazos mixtos.
O grupo procedente principalmente de M. acuminata comprendería as bananas comestibles máis antigas, obtidas mediante a selección de exemplares estériles e partenocárpicos da especie nas illas do sueste asiático e a península malaya. A partir destes, e por restitución cromosómica, desenvolvéronse variedades triploides máis robustas e produtivas. Cheesman clasificaba estas variedades xunto co seu antepasado salvaxe como M. acuminata, argumentando que a autopoliploides non representaba ningunha alteración do material xenético da especie.
Máis ao norte, en rexións máis secas, as variedades procedentes de M. balbisiana resultaron máis útiles ao ser máis tolerantes.Os primeiros exemplares triploides deste grupo obtivéronse nas Filipinas, sementados pero morfoloxicamente moi similares ao seu proxenitor salvaxe. Difundidos por propagación vexetativa pola súa esterilidade, darían orixe ao segundo grupo de variedades cultivadas, aos que Cheesman clasificaba paralelamente como M. balbisiana .
Finalmente, nalgunhas zonas as dúas ramas entraron en contacto, e ao ser heterocompatibles deron orixe a híbridos naturais diploides, triploides e algúns tetraploides, entre os que se contaban as dúas variedades que tivo ocasión de identificar Linné. Aínda que a expresión botánicamente máis correcta para designar a planta sería M. acuminata x balbisiana, de acordo coas normas do Código Internacional de Nomenclatura de Plantas Cultivadas os híbridos de interese poden levar tamén un nome binomial para a súa identificación. Dado que Musa paradisiaca ten prioridade de publicación, o nome de híbrido Musa x paradisiaca pode ser utilizado para designar a todas as variedades procedentes do cruzamento de M. acuminata e M. balbisiana sen máis precisións sobre a súa composición xenética.Valmayor, Ramón V.; Jamaluddin, S.H.; Silayoi, B.; Kusumo, S.; Danh, L.D.; Pascua, O.C.; Espino, R.R.C. [2013-01-08]. Banana cultivar names and synonyms in Southeast Asia. Los Baños, Philippines: International Network for Improvement of Banana and Plantain – Asia and the Pacific Office, 2000. ISBN 978-971-91751-2-4