miniatura|250px|Antigo ximnasio de Sardes
miniatura|250px|Localización de Sardes en Anatolia
Sardes (, —chamada Sartmahmut antes de outubro de 2005—, en lidio: 𐤳𐤱𐤠𐤭𐤣 Sfard; , en grego xónico: Σάρδιες, forma contraída Σάρδῑς Sardis; en persa antigo: Sparda; ) foi unha antiga cidade de Asia Menor fundada polo rei lidio Gyges (680–644 a.C.) como capital do antigo reino de Lidia. Tras a caída do Imperio lidio, converteuse na capital dos sátrapas persas, de Antígono, dos sátrapas seléucidas e capital rexional cos romanos e, máis tarde, nun centro importante da cultura helenística e bizantina. Actualmente é un sitio arqueolóxico activo e atópase na actual Turquía, corresponde á actual Sart, na provincia turca de Manisa, na vertente norte do Monte Tmolo (actual Boz Dag), no val medio do río Pactolo (actual Gediz), que desemboca no Mar Exeo.
En 2025, Sardes foi declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.
Historia
Sardes estivo ocupada durante polo menos 3500 anos. Nese tempo, oscilou entre unha cidade rica de importancia internacional e un conxunto de aldeas modestas.
Primeiros asentamentos
thumb|275px|left|Vista da cidadela desde abaixo Sardis poboouse antes do 1500 a. C. Non obstante, o tamaño e a natureza dos primeiros asentamentos non se coñecen, xa que só se escavaron pequenas porcións extramurais destas capas. As probas de ocupación consisten principalmente en cerámica da Idade de Bronce Final e da Idade de Ferro Inicial, que mostra afinidades coa Grecia micénica e os hititas. Non se atopara arquitectura monumental temperá ata 2011.
O sitio puido estar ocupado xa no Neolítico, como o demostran os achados dispersos de fragmentos cerámicos temperáns. Non obstante, estes atopáronse fóra de contexto, polo que non se poden sacar conclusións claras. Atopáronse cemiterios da Idade de Bronce Inicial a 11 quilómetros de distancia ao longo do lago Mármara, preto de tumbas da elite dos períodos lidio e persa posteriores.
A finais da Idade de Bronce, o sitio estaría no territorio da Terra do río Seha, cuxa capital se cre que estaba situada na próxima Kaymakçı. Os textos hititas rexistran que Seha formaba orixinalmente parte de Arzawa, un macroreino que o rei hitita Mursilis II derrotou e dividiu. Despois diso, Seha converteuse nun estado vasalo dos hititas e serviu como un importante intermediario cos gregos micénicos. A relación entre o pobo de Seha e os posteriores lidios non está clara, xa que hai evidencias tanto de continuidade como de disrupción cultural na rexión. Nin o termo "Sardis" nin o seu suposto nome anterior de "Hyde" (en grego antigo, que pode ter reflectido un nome hitita "Uda") aparecen en ningún texto hitita existente.
Período lidio
thumb|right|Esta moeda do século VI reflicte o interese dos sardios en arte glíptica.
Converteuse en capital do reino de Lidia en tempo do rei Meles, que a fortificou, e probabelmente non existía desde moito antes. O rei Candaules, sucesor de Meles, xa residiu nela. Era de construción sinxela, con moita madeira, e incendiouse varias veces. Tiña unha acrópole nunha rocha inaccesíbel rodeada dunha tripla muralla. Durante o reinado de Ardis foi tomada polos cimerios, que non puideron conquistar a cidadela.
No século VII a.C., Sardes converteuse na capital de Lidia e nunha próspera cidade en tempo do rei Creso que gobernou un imperio que chegaba ata o río Halys no leste. A cidade en se abarcaba 108 hectáreas, incluíndo zonas extramuros, e estaba protexida por murallas de vinte metros de grosor. A acrópole era unha terraza con cachotaría branca de cadeirado para domar a ladeira naturalmente irregular da montaña. Os visitantes podían divisar o sitio dende lonxe polos tres enormes túmulos funerarios en Bin Tepe.
A disposición e a organización da cidade só se coñecen parcialmente na actualidade. Ao norte/noroeste, a cidade tiña unha gran zona extramuros con zonas residenciais, comerciais e industriais. O asentamento estendíase ata o arroio Pactolus, preto do cal os arqueólogos atoparon restos de instalacións de traballo onde se procesaban metais aluviais.
As casas de varias habitacións arredor do sitio coinciden coa descrición de Heródoto da construción en pedra de campo e ladrillo de barro. A maioría das casas tiñan tellados de arxila e palla, mentres que os residentes ricos tiñan tellas, semellantes aos edificios públicos. As casas adoitan ter patios e zonas de preparación de alimentos identificables, pero non se escavou ningunha casa completa, polo que se poden facer poucas xeneralizacións sobre a distribución interna das casas sardianas.
thumb|175px|O lydion era unha forma de cerámica de uso cotián utilizada para cosméticos.
Entre os restos relixiosos inclúese un altar modesto que puido estar dedicado a Cibeles, dado un fragmento de cerámica atopado alí co seu nome. Noutro lugar do sitio atopouse un posible santuario de Ártemis, cuxos restos inclúen estatuas de mármore de leóns. O culto vernáculo evidénciase en zonas extramuros mediante servizos de cea enterrados como ofrendas.
As probas textuais sobre Sardes da era lidia inclúen o relato de Plinio sobre un edificio de ladrillos de adobe que supostamente fora o palacio de Creso e que aínda estaba alí no seu tempo.
A cultura material de Sardes é en gran medida unha variante distintiva dos estilos anatolio e exeo. Os artesáns da cidade parecían especializarse en arte glíptica, incluíndo selo e xoias. A súa cerámica mesturaba estilos de cerámica exea e anatolia, ademais de toques distintivos que incluían a forma de lidio e técnicas decorativas coñecidas como esmalte raiado e esmalte marmorizado. As escenas narrativas na cerámica sardia son raras. A cerámica grega importada testemuña a "actitude helenófila" dos lidios comentada por escritores gregos contemporáneos. Aínda que eses autores gregos quedaron á súa vez impresionados pola música e os téxtiles dos lidios, estes aspectos da cultura lidia non son visibles no rexistro arqueolóxico.
Destrución por Ciro o Grande
Sardes foi conquistada por Ciro o Grande arredor do 547 a.C. Tras derrotar o rei lidio Creso na Batalla de Pteria e na Batalla de Thymbra, os persas seguiron o exército en retirada ata Sardes e saqueárona tras un breve asedio. Os detalles deste evento coñécense en gran parte a partir do relato semimitizado de Heródoto, pero a destrución é moi visible no rexistro arqueolóxico. Nas palabras do escavador Nicholas Cahill:
É raro que un evento histórico importante e coñecido se conserve tan vividamente no rexistro arqueolóxico, pero a destrución de Ciro deixou restos claros e dramáticos por toda a cidade.
As fortificacións da cidade arderon nun incendio masivo que se estendeu a partes das zonas residenciais contiguas. As estruturas e os obxectos de madeira do interior dos edificios quedaron reducidos a carbón vexetal. Os ladrillos de barro das fortificacións derrubáronse sobre as estruturas adxacentes, o que impediu o saqueo e o rescate, preservando así os seus restos.
Atopáronse esqueletos enterrados ao chou entre os cascallos, incluídos os de soldados lidios que morreron violentamente. Os ósos do antebrazo dun soldado estaban rotos, probablemente unha "fractura de parada", o que indica un intento infrutuoso de contrarrestar as lesións na cabeza que o mataron. Unha fractura de costelas parcialmente curada suxire que aínda se estaba recuperando dunha lesión anterior durante a batalla. Nunha casa destruída, os arqueólogos atoparon o esqueleto parcial dun home artrítico de corenta anos. O esqueleto estaba tan gravemente queimado que os arqueólogos non poden determinar se foi mutilado deliberadamente ou se os ósos que faltaban foron devorados por animais.
Aparecen puntas de frecha e outras armas entre os cascallos por toda a cidade, o que suxire unha gran batalla nas rúas. Os diferentes estilos suxiren a mestura de orixe de ambos os exércitos implicados. Atopáronse utensilios domésticos como espetos de ferro e fouces pequenas mesturados con armas de guerra comúns, o que suxire que os civís intentaron defenderse durante o saqueo.
Período persa thumb|left|175px|Tear de pesas como este testemuñan a continuación da industria téxtil en Sardes. Eliminada a dinastía lidia, Sardes convértese ne capital dunha satrapía persa sobre o -540. Tras a destrución, Sardes reconstruíuse e continuou a ser unha cidade importante e próspera. Aínda que nunca volveu ser a capital dun estado independente, serviu como capital da satrapía de Sparda e foi a estación final da Vía Real persa que comezaba en Persépole. Actuou como porta de entrada ao mundo grego e foi visitada por notables líderes gregos como Lisandro e Alcibíades, así como polos reis persas Dario I e Xerxes.
Relativamente pouco do Sardes persa é visible no rexistro arqueolóxico. É posible que a cidade reconstruírase fóra dos límites das murallas da era lidia, como o evidencian autores como Heródoto, que sitúan o distrito central da era persa ao longo do río Pactolo. A cultura material da cidade foi en gran medida continua coa era lidia, ata o punto de que pode ser difícil datar con precisión os artefactos baseándose no estilo.
Entre os desenvolvementos notables deste período inclúense a adopción do alfabeto arameo xunto co alfabeto lidio e a forma da cerámica de "cunca aqueménida".. A xoiería da época mostra unha hibridación cultural persa-anatolia. En particular, os xoieiros recorreron ás pedras semipreciosas e á frita de cores debido a unha prohibición persa das xoias de ouro entre a clase sacerdotal. Do mesmo xeito, os alfinetes con botóns e as fíbulas desaparecen do rexistro arqueolóxico, o que reflicte os cambios nas pezas de roupa coas que se usaban.
thumb|right|250px|Relevo dun enterramento da época persa en Bintepe Os edificios desta época inclúen un posible predecesor do posterior templo de Artemisa, así como un posible santuario de Zeus. A evidencia textual suxire que a cidade era coñecida polos seus xardíns paradisíacos, así como polos seus hortos e parques de caza construídos por Tissafernes e Ciro o Novo Os enterramentos deste período inclúen enormes túmulos con extensos bens funerarios.
Durante a revolta dos xonios dirixida por Aristágoras e Histieo (-499), os xonios, con axuda de naves de Atenas ocuparon toda a cidade menos a cidadela, defendida por Artafernes e a gornición persa. A cidade incendiouse accidentalmente e os xonios e atenienses retiráronse. Sardes foi reconstruída. O rei de Persia, en represalia, declarou a guerra a Atenas. Xerxes I pasou en Sardes o inverno anterior á invasión de Grecia. Cando Temístocles visitou Sardes máis tarde, atopouse cunha estatua votiva que dedicara persoalmente en Atenas e solicitou a súa devolución.
Sardes helenística e bizantina thumb|Restos do Templo de Artemisa coa acrópole visible ao fondo No ano 334 a.C., Sardes foi conquistada por Alexandre o Grande. A cidade rendeuse sen loita, xa que o sátrapa local morreu durante a derrota persa en Granikos, e, en agradecemento, o rei macedonio deu aos seus habitantes a liberdade e a facultade de restauraren as súas antigas leis e institucións lidias.
Despois da morte de Alexandre, Sardes quedou en posesión de Antígono o chosco. Despois da súa morte na batalla de Ipsos (-301) pasou a mans de Lisímaco de Tracia, e o -282 dos seléucidas, ata que o -222 Aqueo, parente do rei seléucida Antígono III o grande e gobernador da Asia Menor, actuou alí como rei e se cadra mesmo tomou o título real. Antíoco o Grande asediou a Aqueo na cidade durante un ano ata que o cretense Lagoras escalou as murallas por un punto sen vixilancia e puido ocupar a cidade (-214), que quedou moi danada e parcialmente destruída.